Ў куставых песнях-скаргах на долю



Дата канвертавання12.12.2016
Памер137.35 Kb.
Р. М. Кавалёва (Мінск)

Сінтэз пазітыўнай ідэі і мастацкага драматызму
  1. ў куставых песнях-скаргах на долю


Галоўны, эстэтычна завершаны вобраз заходнепалескіх куставых песень-скаргаў на долю ― бяздольная дзяўчына. Заканамерна паўстаюць наступныя пытанні: у якой ступені існаванне падобных твораў у складзе карагодна-таночных песень абраду ваджэння Куста абумоўлена пазітыўнай ідэяй абраду, да каго яны звернуты, які вынік звароту чакаецца?

Пры разглядзе абрадавых песень пра долю трэба мець на ўвазе адну тонкую акалічнасць: яны набываюць сэнс пры наяўнасці абрадавага адрасата, якім у дадзеным выпадку з’яўляецца Куст. Абрадавы статус Куста ― «молодая», яго рытуальная семантыка ― «род». Менавіта ў гэтых якасцях Куст выступае ўвасабленнем і носьбітам долі, ён здольны надзяліць ёю тых, хто так горка скардзіцца на бяздольнасць. Канчатковая мэта скаргаў дзяўчыны мае пазатэкставы характар, застаецца ў вобласці нявымаўленага, толькі ўскосныя мастацкія доказы дазваляюць меркаваць, які сэнс укладаецца ў паняцце «шчаслівая доля». Гэта не павінна нас бянтэжыць. Сучаснаму чалавеку цяжка зразумець дзіўную логіку абрадавых таночных песень. Яго свядомасць, узгадаваная на прыкладах пазаабрадавай лірыкі, пры сутыкненні з абрадавымі тэкстамі аналагічнай тэматыкі здольна ўспрымаць толькі прамы сэнс твораў, не ўсведамляючы іх першапачатковую функцыю. А вось носьбіты традыцыі дзесьці падсвядома адчувалі безумоўны рытуальны імператыў: што выплакана падчас абраду, тое і знішчана, адыйшло ў нябыт, ад таго і пазбавіліся, вызваліўшы месца для належнага, ― добрай долі.

Куставым песням, і таночным у тым ліку, спрадвечна ўласціва адрасаванасць двух відаў: яўная, выражаная праз зваротак, і пазатэкставая, абумоўленая рытуальнай канкрэтыкай абраду. Яна вынікае з функцыі абраду, мэта якога ― умацаванне радавых сувязей і ўладкаванне сацыяльна-бытавых. Здаецца відавочным, што адрасатам таночнай песні пра долю з’яўляецца дзяўчына: «Ёх, взыйды ж, взыйды, зіронька вэчэрняя, // Ёх, выйды ж, выйды, дівчыно бэзділная» [Раг., с.244]. Генетычна песня магла быць абходнай, тады чаму дзяўчыну прама ў вочы называлі бяздольнай? У абрадавым кантэксце пад бяздольнасцю разумеецца адсутнасць пары. Песня кантамінуецца з сюжэтам іншай ― пра паядынак казакоў з-за дзяўчыны, пасля якога пераможца кажа: «Гэто ж тобі, братко, в сыруй зэмлі пэсок істы, // Ёх, а мні ж, братко, на посад з ею сісты» [Раг., с.244]. Атрымоўваецца дзіўная рэч: паводле канцэпцыі куставага абраду, усе незамужнія дзяўчыны шлюбнага ўзросту з’яўляюцца бяздольнымі да таго часу, пакуль у іх няма пары.

Асобную групу таночных песень складаюць творы аб сірочай долі. Сіроцтва ― гранічнае выражэнне абяздоленасці, таму дзяўчына-сірата мае асаблівую патрэбу ў клопаце аб яе лёсе. Разам з тым наяўнасць сірочых песень мае абрадавую прычыну. Як вядома, часам на ролю Куста лічылі за лепшае выбіраць менавіта сірату, бо, паводле народных уяўленняў, сіроты знаходзяцца пад апекаваннем бога і, з таго свету, памерлых бацькоў. Гэтаксама ў паўднёваславянскіх абрадах выклікання дажджу ролю Дадолы і Пеперуды даволі часта выконвала сіротка ў старой, парванай вопратцы, з зялёным вянком на галаве. У пеперудскай песні пры вымольванні дажджу і ўраджая пшаніцы не забываліся і на сірату: «Да си раним дачица, и клетити сираци, и беднити вдовици» (балг.).

Куставыя песні скіраваны выключна на апісанне гаротнага існавання сіраты, якую «ныхто нэ прыгорнэ пры лыхой годыне»: «Нэ прыгорнэ батька, нэ прыгорнэ маты» [Раг., с.232]. Але застаецца надзея на долю, агульную для ўсіх дзяўчат: «Толькі туй прыгорнэ, хто думае взяты» [Раг., с.232].

Кампазіцыя таночных песень з зачынам «Ой, нэшчаслыва сыротыная доля», «Ой, да гіркая сыротыная доля» пабудавана на сутыкненні рознага ўспрымання адной і той жа падзеі ― плачу сіраты. Першае належыць тым, каго абагулена называюць «людэ», яно прадузятае і памылковае, другое ― тым, хто шкадуе і разумее сірату, па сутнасці, абрадаваму аўтару:



Ох, людэ ж кажуть: сыротына впыласа,

А вона ж, стоя, слёзкамы залыласа.

Ох, людэ кажуть: сыротына лэныва,

А вона ж робыть, юй робота нэ мыла.

Ох, вона ж робыть дай ныколы прысісты,

Пройдэ нэділэнька дай нымае чого зісты [Раг., с.268].

Падкрэсліваецца, што сірату небяспечна крыўдзіць: «Сыротыны слёзы да дарма нэ мынають, // На камэнь впадуть, то й камэнь пробывають» [Раг., с.146].

Ёсць яшчэ адна істотная прычына лічыцца абяздоленай гаротніцай ― няродная маці: «Ой, тым жэ я, дівонька ж, бэзділная, // Колы ж в мынэ вдома мамонька нэрідная» [Раг., с.267]. «Зіронька вэчэрняя» ― сімвал бяздольнай дзяўчыны, адпаведна «зіронька яснэсэнька» ― той, што бесклапотна жыве пры роднай маці: «Пайду ж на юлоньку, на юлоньцы забаруса, // Прыйду ж вдомы да ж нычым ны журуса» [Раг., с.267]. Ідэалізуецца не вобраз, а становішча персанажа. Дзяўчына, у якой ёсць маці, характарызуецца эпітэтам «краснэсэнька», які тут суадносіцца з эпітэтам «яснэсэнька» і мае значэнне «шчаслівая, не абойдзеная доляй». Як бачым, у лакальных песенных традыцыях часам знаходзіцца матэрыял, вельмі важны для вырашэння праблем гістарычнай паэтыкі, у прыватнасці, праблемы дынамічнай семантыкі эпітэтаў. Куставыя песні даюць яскравы прыклад той стадыі развіцця мастацкага мыслення, калі словазлучэнне красная дзеўка яшчэ не набыло ў фальклоры традыцыйнага, устойлівага характару, не «акамянела» толькі ў адным значэнні «маладая прыгажуня»

Песеннымі субстытутамі дзяўчыны ў песнях пра долю з’яўляюцца яе родныя. Так, бацька смуткуе: «Ныдэ ж мое дытя шчасця долі ны мае, // Шчо ж до мынэ юв гостыну ны бувае» [Раг., с.148]. У другой песні тое ж самае паўтарае маці: «Шчо наша дытя лыху доленьку мае, // Бу вона ж у нас у гостях ны бувае» [Раг., с.149]. Выгаворвае нядобраму швагру брат: «Шчо ж гэ робыш, муй швагрэ нэрудный…// Моя сэстра хороша й уродлыва, // Ёно ж еі доля дай нэшчаслыва» [Раг., с.161]. Як бачым, у гэтых выпадках праз песні абрадаваму прадухіленню падлягае будучы нешчаслівы шлюб, які малюецца як сапраўдны, у цяперашнім часе. Адсюль і магчымыя нараканні на маці, якая выдала дочку замуж «за нэлюбого мужа» і тым самым дала «доленьку лыхую»: «Да мусыть ты, мамко, до цэрковкы ны ходыла, // Да мусыть ты, мамко, в Бога долі ны просыла» [Раг., с.147]. Дарэмныя апраўданні маці, што яна ўсё рабіла як трэба, ды не здолела перамагчы ліхую долю, якая ніколі не пакідала дачку: «Юв голувцы стояла», «за ручку діржала», «за ручэньку водыла». У сваіх «клопатах» аб дзяўчыне доля нагадвае маці, але гэта негатыўная, змрочная, чорная маці, пра існаванне якой дзяўчына не здагадвалася: «Коб жэ я знала свою лыхую долю, // То б я звыла вінчыка із куколю». Дзяўчына гукае ўласную долю, пытаецца, дзе ж тая падзелася, ― «в огні згоріла» або «в моры втопыласа». Цікавыя заключныя радкі песні, якія праясняюць кантэкставую семантыку долі. Доля ― гэта свабодны, сапраўдны, прадвызначаны лёсам шлюб: «Ой, то я ж тыбэ із водыцы достану, // Я ж з тобою да на шлюбоньку стану» [Раг., с.148].

Звернем увагу на семантыку бога, імя якога, на думку шэрага даследчыкаў, можа лічыцца праславянскай назвай аднаго з членаў проціпастаўлення доля – нядоля. Мяркуецца, што першапачаткова і незалежна ад таго, было гэта слова спрадвечна славянскім ці запазычаным, аснова boq- азначала зусім не бажаство (або не толькі бажаство), а долю, лёс. Для пацвярджэння думкі звычайна спасылаюцца на стар.-інд. bháqa: калі гэта эпітэт бога, то яго значэнне «які надзяляе доляй», а калі маецца на ўвазе ўласнае значэнне, то яго сэнс ― «шчасце», «лёс», «працвітанне». Менавіта ў такой сваёй спрадвечнай якасці выступае бог у куставых песнях. У гэтым плане бог і Куст, да якога, на нашу думку, звернуты песні пра долю, у пэўнай ступені ізафункцыянальныя.

У вясельных песнях нявесту надзяляюць доляй Маці Прачыстая і Бог, якія, паводле меркавання М. Нікольскага, замянілі бабку-прародзіцу і бога-продка. Такім чынам, генетычна доля так або інакш звязана з продкамі або іх прадстаўнікамі, аб чым красамоўна сведчыць дэталь куставай песні «Ой, пойду ж я дай во шырокэ полэ», дзе сястра звяртаецца да брата з заклікам: «Да покынь, братко, на пшэныцю гораты, // Да ходэм, братко, мою долю шукаты» [Раг., с.149]. Але брат чамусьці адмаўляецца шукаць долю зараз жа і схіляецца да іншага дня: «Да пойду ж я хыба пообіды в чэтвэр». Усё становіцца на сваё месца, калі памятаць, што чацвер траецкага тыдня ― гэта Навска (Намська) Трыйца, Трыйца умэрлых. У гэты дзень палешукі наведвалі магілы родных. Магчыма, песеннай рэмінісцэнцыяй каляндарнага памінання з’яўляецца матыў паездкі Куста «да до батэнька у госты» і патрэбных да «погосту» («помосту») чаравічак, неабходных таксама ўсяму «дзявоцкаму войску». Адсюль зразумела, чаму брат палічыў чацвер найбольш спрыяльным для пошукаў долі сястры.

Інтэнцыя быцця бяздольнай дзяўчыны ў кантэксце абраду ― імкненне пазбавіцца ад нешчаслівай, ліхой долі і набыць добрую. Супярэчнасць паміж наяўным і жаданым, знешнім быццём і ўнутранымі памкненнямі становіцца прычынай пакут лірычнай гераіні, якая адчувае сябе пазбаўленай долі, г. зн. таго, што належыць ёй па праву, але ў дадзены момант адсутнічае. Так абрадавае вядзе да запачаткавання псіхалагічнай інтраспекцыі, якая ў далейшым стане дамінуючай у пазаабрадавай лірыцы. Драматычны хранатоп таночных песень пра долю мае кропку адліку, абумоўленую душэўным зрухам, які штурхае лірычную гераіню не проста да экзістэнцыянальнага перажывання «я ў свеце», не проста да журботных выказванняў, а да пэўнай актыўнасці, прасторавых перамяшчэнняў, сустрэч, размоў, зваротаў, заклікаў.

У святле калектыўнага памкнення дзяўчат дзякуючы абраду набыць долю, г. зн. сваю пару, становіцца яснай функцыя каравая, з якім яны хадзілі на поле, да зямлі-маці. Частка абрадавага бохана захоўвалася да вяселля, з яго сухароў потым рабілі квас, які выкарыстоўвалі пры замешванні цеста для вясельнага каравая. Згодна з песнямі, у яго сярэдзіне знаходзіліся доля і шчасце маладых. Вынікі этымалагічных росшукаў сведчаць аб міфалагічнай сімволіцы слова каравай і складанай сетцы семантычных пераходаў. Каравай, імя і абрадавы артэфакт, выражаў ідэю прэцэдэнтнага свяшчэннага шлюбу багіні ў выглядзе каровы (*korva) і бога ў выглядзе быка (*korv + суфікс (а) jь), з якімі падчас вяселля ідэнтыфікавалася кожная шлюбная пара.



Такім чынам, жаданая доля ў таночных песнях-скаргах на яе адсутнасць ― гэта перш за ўсё абрадавая функцыя, што і вызначае яе семантычнае напаўненне: пара, шлюб, вяселле.

  1. СКАРАЧЭННІ


Раг. Раговіч, У. І. Песенны фальклор Палесся: У 3 т./У. І. Раговіч. – Мінск: Чатыры чвэрці, 2001. – Т. 1: Песні святочнага календара. – 527 с.




База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка