§ Якую краіну ў мінулым выбіралі за ідэал беларусы?



старонка1/3
Дата канвертавання17.06.2016
Памер0.56 Mb.
  1   2   3
аб Канцэпцыі “Беларусь-Данія” яшчэ раз

(У. Акуліч)


§ 1.1. Якую краіну ў мінулым выбіралі за ідэал беларусы?

За шматгадовую гісторыю развіцця айчынай эканамічнай думкі мясцовыя вучоныя-эканамісты вылучалі ў якасці ідэялу для народнай гаспадаркі Беларусі розныя краіны. Але амаль заўсёды гэта былі краіны Заходняй Еўропы.

На пачатку ХІХ ст. ганаровы сябр Віленскага ўніверсітэта Валер Страйноўскі (1759-1834) у якасці ўзорнага прыкладу арганізацыі сельскай гаспадаркі прыводзіў Італію. Вучоны адзначаў: “Прыгажосць Італіі ўражвае любога, хто праязджае гэту краіну, бо ўжо на першым кроку, ён, як быццам, трапляе ў сад, і ў ім падарожнічае, прагульваецца, бачыць паўсюль, на працягу ўсяго шляху, раскіданыя дамы, палі, абсаджаныя пладовымі альбо шаўковымі дрэвамі”1. Да багатых краёў В. Страйноўскі залічваў таксама Францыю, Галандыю, многія нямецкія землі, Англію, а да больш бяднейшых адносіў – Галіцыю, Вугоршчыну, Багемію, Маравію, Іспанію, Партугалію, а таксама Прускія і Расійскія землі2.

Іншую краіну ў якасці ідэялу абіраў у сярэдзіне ХІХ ст. прафесар Горыгорацкага земляробчага інстытута Бернгард Міхельсон (1812-1887). Ён лічыў, што “на ўсім еўрапейскім матэрыке няма краіны, якая больш заслугоўвала б нашай увагі, з сельскагаспадарчага боку, як Бельгія”3. Другі прафесар Аляксей Бажанаў (1824-1889), які ад гэтага ж інстытута наведаў пяць краін, у тым ліку і Бельгію, усё ж у якасці ідэалу абраў Нямеччыну, якой прысвяціў асобную кнігу4. Але ў 1910-я гг. Бельгія зноў называлася ў якасці ідэалу. Фактычна разгляду гаспадарчых поспехаў гэтай краіны і выгаднасці гандлёвых дачыненняў з ёй, прысвяціў асобную працу вядомы беларускі гісторык-эканаміст Мітрафан Доўнар-Запольскі (1867-1934)5. А літаральна праз некалькі гадоў студэнты Беларускай культурна-навуковай асацыяцыі пры Пятроўскай сельскагаспадарчай акадэміі, разам з Даніяй і Нідэрландамі называлі ў якасці ідэала для беларускага краю і Бельгію. Старшыня гэтай асацыяцыі Гаўрыла Гарэцкі (1900-1988) на штогадовым паседжанні казаў: “Набліжаюцца адказныя часы, у якія эканамічнае развіццё Беларусі павінна злажыць ёй гісторыю Даніі і Бельгіі”1.

У першай трэці ХХ ст. для некалькіх пакаленняў беларускіх эканамістаў прыкладам і ўзорам для развіцця народнай гаспадаркі Беларусі з’яўлялася Данія. Так сябар Віцебскага сельскагаспадарчага таварыства, які працаваў адначасова ў Міністэрстве дзяржаўных маёмасцяў у Санкт-Пецярбурзе, Уладзімір Пціцын (1858-1908) казаў: “Для нас, лепшага прыкладу і ўзору, які дае нам Данія, – гэта маленькая, незаўважная ў еўрапейскім “канцэрце”, але працалюбівая і старажытная краіна, – і быць ня можа і не знайсці ніколі”2. Такой жа думкі прытрымліваўся прафесар Сцяпан Журык (1898-1938), які заўважаў, што “Данія дасягнула ў сельскай гаспадарцы вялікіх поспехаў, і што трэба i нашаму селяніну пайсці па гэткаму шляху, абдумаўшы ўсе планы, i тады наша вёска стане такой жа багатай, як i дацкая”3. Відавочную праеўрапейскую пазіцыю займаў былы наркамзем Беларусі і старшыня сельскагаспадарчай секцыі Інстытута беларускай культуры Зміцер Прышчэпаў (1896-1940), які аб аграрнай палітыцы, якую праводзіла яго ведамства (1924-1929), даслоўна казаў так: “мы еўрапеізуем нашу салянскую гаспадарку”. І далей удакладняў: “трэба ісці па шляху заходнееўрапейскай сельскай гаспадаркі, а не трымацца за які-небудзь свой дамарошчаны”4. Пры гэтым сярод заходнееўрапейскіх краін ён таксама аддаваў перавагу Даніі. Менавіта Зм. Прышчэпаву прыпісваюць папулярны ў 1920-х гг. выраз: “Беларусь у развіцці сельскай гаспадаркі павінна ісці па шляху Даніі і мусіць стаць Даніяй на Ўсходзе Еўропы”5.

Калі Данію беларускія вучоныя-эканамісты ў пачатку ХХ ст. бралі за ідэал ці арыентыр у адносінах да таго, якім шляхам павінна ісці мясцовая сельская гаспадарка і якой стратэгіі развіцця яна павінна прытрымлівацца, то краіны, якія адсталі ад яе ў развіцці, напрыклад, Швецыю ці ў яшчэ большай ступені Польшчу, беларусы лічылі прыкладам таго, якія прагрэсіўныя метады вядзення гаспадаркі можна запазычыць і ўкараніць у сябе ўжо ў бліжэйшым часе.

Так прафесар Сц. Журык адзначаў, што Данію бяруць за ўзор і другія краіны: “За Даніяй пайшлі і іншыя дзяржавы, такія, як Швецыя, Фінляндыя, Латвія, Эстонія i інш. Застаецца цяпер i нам, беларусам, ісці за ёй, хоць i пазней за астатніх, але лепей позна, чым ніколі”1. Яшчэ раней падобную думку выказваў сябар Мінскага сельскагаспадарчага таварыства Карл Свяцкі, а менавіта, што “У Даніі ёсць шмат, чаму мы маглі б навучыцца і прысвоіць сабе, як рэч ужо правераную і гатовую; Швецыя ж, для нас цікавей таму, што там яшчэ не закончаны працэс пранікнення культуры ва ўсе слаі грамадства, а таму дарога па якой ён ідзе з’яўляецца для нас больш яскравай і нагляднай”, асабліва таму, што і “шведы, хоць і прымалі пад увагу мясцовыя ўмовы, але паляпшалі сваю гаспадарку пад уплывам датчан”2.

Але яшчэ больш паказальным у гэтым сэнсе для беларускіх эканамістаў быў прыклад Польшчы. У гэту суседнюю краіну беларускія эканамісты заязджалі, альбо па дарозе ў заходнееўрапейскія краіны, альбо пасля такіх паездак, каб паглядзець як хутка ўкараняюцца прагрэсіўныя метады вядзення гаспадаркі, запазычаныя с заходнееўрапейскіх краін, бо так было лягчэй зразумець на што можа разлічваць беларускі край у бліжэйшай перспектыве. Напрыклад, сябар Мінскага сельскагаспадарчага таварыства В. Ельскі, які ездзіў у Нямеччыну і Францыю, па ўласнаму прызнанню, праязджаючы праз Польшчу, скарыстаўся выпадкам, каб заглянуць пад дахі сялян і вывучыць стан і развіццё іхніх гаспадарак3. Той жа К. Свяцкі пасля паездкі ў Данію і Швецыю зрабіў наступную выснову: “Данія і Швецыя для нас з’яўляюцца пакуль ідэалам, аб якім можна марыць, як аб далёкай будучыні; але вельмі навучальным для нас прыкладам можа служыць Польшча, так як дасягнутыя там вынікі больш даступны для землеўладальнікаў Паўночна-Заходняга краю”4. Гэта выснова паўплывала на кіраўніцтва таварыства, і пасля гэтага яно спецыяльна зладзіла некалькі паездак у Польшчу.

Завяршаючы агляд узорных польскіх маёнткаў, К. Свяцкі зрабіў такую выснову: “Такім чынам бачым, што гаспадаркі ў Польшчы стаяць на цалкам дасягальнай для нас ступені культуры і таму могуць служыць для нас вельмі добрым прыкладам”5. Падобнай думкі прытрымліваўся С. Рэвенскі, які казаў, што “большасць прыёмаў апрацоўкі зямлі, якія ўжываюцца ва ўзорных гаспадарках Польшчы, нашаму краю знаёмыя; але ўсё што мы робім у сябе, там робіцца непараўнальна старанней і акуратней”6 (Ревенский 1910, с. 50). Падобнае ўражанне вынес ад паездкі віце-прэзідэнт Мінскага сельскагаспадарчага таварыства Людвік Наркевіч-Ёдка, які заўважаў, што “на працягу першых дзён экскурсіі яе ўдзельнікі былі зачараваны высокай культурай [польскага] краю, але скора выдатнае распалажэнне духа стала змянацца горкім расчараваннем, што наш край так далёка адстаў ва ўсіх адносінах”1. Але і Наркевіч-Ёдка разумеў, што Польшча па ўзроўню развіцця яшчэ не з’яўляецца ідэалам, бо далей казаў: “трэба і ў нашым краі, дзе землеўладальнікі не дапускаюцца да работ на другіх попрышчах, актыўна ўзяцца за справу і падняць земляробчую культуру хоць бы да таго ўзроўню, якога дасягнулі гаспадары Польшчы”2. Цікава, што і пазней Польшчу лічылі за такі самы арыентыр, пра што сведчыць выказванне Сяргея Ждановіча (1899-пасля 1958), а менавіта, што “сельская гаспадарка Польшчы ў арганізацыйна-вытворчых адносінах можа быць прызнана ў вядомым умоўным сэнсе паказнікам бліжэйшага развіцця сельскай гаспадаркі Случчыны i падобных да яе раёнаў паўночна-заходняй часткі Беларусі”3.

Такім чынам, на працягу ХІХ і першай трэці ХХ ст. на ролю ідэалу для Беларусі вылучаліся некалькі заходнееўрапейскіх краін. Прычым, можна вылучыць пэўныя хвалі “цікавасці” да той ці іншай краіны з боку беларускіх эканамістаў: у першай палове ХІХ ст. ідэалам нейкі час выступала Італія, у другой палове ХІХ ст. відавочнае першынства было за Нямеччынай, а ў першай трэці ХХ ст. – нечакана такім ідэалам для Беларусі стала маленькая Данія.

А
§ 1.2. Як Данія станавілася для Беларусі ідэалам?


собныя станоўчыя прыклады Даніі ў развіцці сельскай гаспадаркі сустракаліся ў працах мясцовых вучоных-эканамістаў яшчэ ў ХІХ ст. Напрыклад, В. Страйноўскі апеляваў у сваёй працы да гісторыі Даніі, калі даказваў неабходнасць адмену прыгоннага права ў Расійскай імперыі (Данія была першай краінай у Еўропе, якая адмяніла прыгоннае права. – У.А.). Увагу вучонага прыцягнуў той факт, што: “У Даніі земляробы не маглі стрымаць цяжкасці рабству ад памешчыкаў, і шмат разоў спрабавалі скінуць з сябе гэта ярмо, жадаючы наперад застацца падданымі толькі аднаго караля, але не памешчыкаў”4. З гэтага В. Страйноўскі прадракаў, што і ў Расійскай імперыі заўсёды будзе ціск на ўлады з боку прыгонных сялян, а значыць не будзе стабільнасці ў дзяржаве, бо быць вольным – выцякае з самой прыроды чалавека, і ён увесь час будзе імкнуцца да гэтага стану. Добрым прыкладам для пераймання называў Данію Б. Міхельсон, праўда, толькі ў справе адмаўлення ад трохпольнай сістэмы севазваротаў і ўвядзеня выганных севазваротаў: “Усходні бераг Ютландыі (па сучаснаму кажучы Даніі – У.А.), вядомы сваёй даволі скуднай глебай, быў яшчэ нядаўна краем бедным, пакуль там існавала баршчына і звычайная трохпольная сістэма; з ліквідацыяй жа першай і ўвядзеннем выганных севазваротаў, з’явіліся там квітнеючыя нівы і край узбагаціўся, прадстаўляючы ў сучасным выглядзе цудоўны прыклад для пераймання”1. Але ж, відавочна, што ў пачатку ХІХ ст. той жа В. Страйноўскі вылучаў у якасці ўзору Італію, у сярэдзіне ХІХ ст. Б. Міхельсон – Бельгію, А. Бажанаў – Нямеччыну. Напрыклад, афіцыйнай мэтай камандзіроўкі А. Бажанава было вывучэнне жывёлагадоўлі, і наведаўшы ажно пяць заходнееўрапейскіх краін, ён так і не завітаў у Данію, хоць праз 50 гадоў К. Свяцкі напіша: “з прычыны таго вялікага інтарэсу, які для нас прадстаўляе Данія, асабліва ў справе кармлення скаціны, па дарозе ў Швецыю, мы не маглі не завітаць у Данію”2. Вось як за гэты час змянілася становішча.

У перыяд 1900-1914 гг. беларускія сельскагаспадарчыя таварыствы ў Вільні, Мінску, Віцебску, Магілёве, актыўна ладзілі азнаямленчыя экскурсіі ў заходнееўрапейскія краіны, сярод якіх, падарожжы ў Данію з’ўляліся аднымі з самых папулярных (табліца Д.1. у дадатку). Па выніках тых паездак менавіта пра Данію было напісана больш за ўсё брашур і артыкулаў (С. Трускаляскі, С. Ваньковіч, К. Свяцкі, Ул. Пціцын, Ан. Вельямінаў-Зярноў). У прыкладна гэты ж час гаспадарчы вопыт еўрапейскіх краін даволі шырока разглядаўся ў перыядычных выданнях, у тым ліку ў першай беларускай газеце “Наша ніва”, якая таксама неаднаразова звяртала ўвагу на Данію.

Таму няма нічога дзіўнага ў тым, што калі распачаўся працэс дзяржаўнага будаўніцтва і паўстала пытанне аб выбару шляху развіцця новай маладой беларускай рэспублікі, то сярод дзеячоў нацыянальна-культурнага руху аказаліся носьбіты ідэі пераўтварэння Беларусі ў адну з узорных развітых краін Еўропы. А тое, што былі названы ў якасці ідэалу Данія, Швецыя, Бельгія і Нідэрланды, замест Нямеччыны ці Францыі, можна растлумачыць тым, што яны былі падобныя да Беларусі па памеру і размяшчаліся больш у Паўночнай Еўропе, да якой цягацеў і былы так званы Паўночна-Заходні край. Так будучы яшчэ студэнтам Пятроўскай сельскагаспадарчай акадэміі, Г. Гарэцкі ў лісце да У. Ігнатоўскага пісаў: “у нас ёсць рэальная мэта – праз 20-30 гадоў ператварыць Беларусь у Данію”3.

У перыяд нэпу адным з самых шчырых прыхільнікаў Даніі ў Беларусі быў наркам земляробства Зм. Прышчэпаў. Тут ізноў паўстае пытанне, якім чынам ён прыйшоў да гэтай ідэі. Адной з самых верагодных, з’яўляецца версія, што на яго паўплываў Г. Гарэцкі падчас сумеснай камандзіроўкі ў Данію (1927). Але нельга выключаць, што тут меўся след былых паездак сяброў сельскагаспадарчых таварыстваў. Так, адзін з актыўных сяброў Мінскага сельскагаспадарчага таварыства Анатоль Бонч-Асмалоўскі (1857-1930) надрукаваў некалькі сваіх праграмных артыкулаў у часопісе “Народная гаспадарка Беларусі”, які выпускаўся Дзяржпланам, а сельскагаспадарчую секцыю ў гэтай установе на працягу амаль усіх 1920-х гг. узначальваў яго сын – Радзівон Бонч-Асмалоўскі (1884-1938). Як раз апошні і мог распавесці Зм. Прышчэпаву аб паездках яшчэ да рэвалюцыі сяброў сельскагаспадарчых таварыстваў у Данію. Нарэшце, наркаму маглі патрапіць таксама і навукова-папулярныя брашуры пра дацкую сельскую гаспадарку расійскага эканаміста Мікалая Крукава (1922, 1927). У любым выпадку, гэта ідэя ў каларытнай і ўплывовай асобе народнага камісара земляробства Зм. Прышчэпава атрымала свой працяг і яшчэ аднаго носьбіта.

У Заходняй Беларусі, якая ў 1921-1939 гг. знаходзілася ў складзе Польшчы, сярод дзеячоў беларускага нацыянальнага руху таксама былі прыхільнікі вылучэння Даніі, як прыкладу для развіцця беларускай сельскай гаспадаркі – гэта Адам Більдзюкевіч (1895-?), Фабіян Акінчыц (1886-1943). Гэты факт яшчэ раз сведчыць, што ідэя пераўтварэння Беларусі ў Данію зарадзілася яшчэ да таго, як Беларусь была штучна падзелена на дзве часткі рыжскім дагаворам 1921 г. Гэта факт яшчэ раз пацвярджае гіпотэзу, што ідэал у выглядзе Даніі для Беларусі з’явіўся не ў 1920-х гг., а раней, нейдзе ў пачатку ХХ ст.

Дарэчы пра гэта самае сцвярджаў і В. Бусько, які адзін з першых адкрыў існаванне канцэпцыі “Беларусь-Данія” у аналах гісторыі беларускай эканамічнай думкі, і шмат даследваў гісторыю яе ўзнікнення. Дык вось, на яго думку: “фарміраванне “эталона” для сельскай гаспадаркі Беларусі ў выглядзе Даніі стала праглядацца ў айчынай эканамічнай думцы яшчэ ў самым пачатку ХХ ст., а затым гэта ідэя стала папулярнай сярод беларускіх эканамістаў у перыяд грамадзянскай вайны, нямецкай і польскай акупацыі ў 1918-1921 гг., у Заходняй Беларусі ў 1921-1939 гг., калі яна ўваходзіла ў склад Польшчы, і ў перыяд НЭПу ў Савецкай Беларусі”1.

Асаблівае месца Даніі сярод заходнееўрапейскіх краін у якасці ўзору для развіцця сельскай гаспадаркі Беларусі ў першай трэці ХХ ст. бачна нават з павелічэння колькасці камандзіровак беларускіх вучоных-эканамістаў у гэту краіну ў гэты адрэзак часу ў параўнанні з 2-й паловай ХІХ ст. (табл. 1.1.)

Табліца 1.1. Колькасць і накірункі афіцыйных камандзіровак беларускіх вучоных-эканамістаў за перыяд 1850-1930 гг.



2-а палова ХІХ ст.

Колькасць камандзіровак

1-я трэць ХХ ст.

Колькасць камандзіровак

1. Нямеччына

7

1. Данія

10

2. Бельгія

4

2. Нямеччына

8

3. Англія

4

3. Польшча

6

4. Францыя

2

4. Швецыя

3

5. Данія

1

5. Нідэрланды

2

6. Нідэрланды

1

6. Францыя

2

7. Швейцарыя

1

7. Англія

1

8. Шатландыя

1

8. ЗША

1

9. Італія

1







10. Чэхаславакія

1

Усяго

23

Усяго

33

*Тут улічаны камандзіроўкі, зладжаныя трымя арганізацыямі – Горацкім земляробчым інстытутам (у перыяд 1853-1864), Таварыствамі сельскай гаспадаркі ў Вільні, Мінску, Магілёве і Віцебску (1902-1913), Беларускім НДІ сельскай і лясной гаспадаркі (1927-1930). Зразумела, што гэта няпоўны пералік усіх камандзіровак і некаторыя маглі быць не ўлічаны, але выяўленая заканамернасць ад гэтага не зменіцца, бо выбарка з’яўляецца рэпрэзентацыйнай. – У.А.

В
§ 1.3. Чаму менавіта Данія была абрана ў якасці ідэалу?


ажна адзначыць, што беларускія эканамісты абіралі для вывучэння гаспадарчага вопыту, як правіла, краіны Паўночна-Заходняй Еўропы. Асабліва гэта характэрна для разглядаемага часу – другой паловы ХІХ - першай трэці ХХ ст., калі галоўнай галінóй народнай гаспадаркі ў Беларусі была сельская гаспадарка, і таму для агляду падбіріліся, па-першае, развітыя краіны, а па-другое, краіны са сходнымі прыродна-кліматычнымі ўмовамі. Да такіх адносілі – сярэднюю Швецыю (К. Свяцкі), Ўсходнюю Прусію і Паўночную Нямеччыну (Зм. Прышчэпаў), Бельгію (Б. Міхельсон, М. Доўнар-Запольскі), Нідэрланды (А. Тарчынскі), Польшчу (Л. Наркевіч-Ёдка, С. Рэвенскі). У гэты ж шэраг ставілі і Данію (С. Ваньковіч, Ан. Вельямінаў-Зярноў, Г. Гарэцкі, Зм. Прышчэпаў, Сц. Журык).

Беларускія эканамісты звярталі ўвагу на тое, што многія еўрапейскія краіны маюць сходныя з Беларуссю глебавыя, ландшафтныя і кліматычныя ўмовы, але сельская гаспадарка там была пастаўлена значна вышэй. Вось некалькі прыкладаў для ілюстрацыі.

Прафесар Б. Міхельсон адзначаў, што Бельгія падобна да Беларусі сваімі пераважна лёгкімі пясчанымі грунтамі, якія могуць даваць багатыя ўраджаі толькі пры іх добрым угнойванні і высокаінтэнсіўнай апрацоўцы. М. Доўнар-Запольскі таксама звяртаў увагу на тое, што ў Бельгіі толькі трэцяя частка глебы пладародна ад прыроды, астатняя ж частка толькі вялікімі і працяглымі намаганнямі чалавечага розума і працы ператворана ў палі і лугі. “Фландрыя, пісаў ён, была калісці самай беднай правінцыяй, але 20 пакаленняў сялянскай працы зрабілі гэту краіну багацейшай у Еўропе. Уся поўнач Бельгіі адваявана жыхарамі ў мора і цяпер на дзюнах выдатныя лугі і палі, засеяныя пераважна ячменем. На прыморскім пяску бельгіец збірае добры ўраджай”1. Ён прыводзіў гэты прыклад, каб паказаць да якога станоўчага выніку могуць прывесці вынаходлівасць і працавітасць чалавека, у гэтым выпадку фламандцаў, пра якіх хадзіла прымаўка: “фламандзец сваім заступам адкрыў залатыя розсыпі”2.

Цікавай з разглядаемага пункту гледжання была паездка ў 1910 г. сяброў Мінскага сельскагаспадарчага таварыства ў Польшчу, бо гаспадаркі, якія яны наведвалі, спецыяльна былі падабраны такім чынам, каб па глебавым умовам яны адпавядалі сярэднім умовам па Беларусі. Л. Наркевіч-Ёдка апісваў, што калі яны пад’язджалі да першых маёнткаў, то ўся мясцовасць здзіўляла сваімі пяскамі, амаль лятучымі, а таму нельга было спадзявацца ўбачыць там што-небудзь цікавае. Аднак агляд апрацаваных палёў пераўзышоў усе магчымыя чаканні. У выніку віце-прэзідэнт Мінскага сельскагаспадарчага таварыства прыйшоў да высновы: “у беларускім краі сустракаюцца глебы і нашмат лепшыя, чым у Польшчы, але ў нашых гаспадароў няма такой працаздольнасці і такога ўмення весці гаспадарку”3. Яшчэ адзін удзельнік той экскурсіі С. Рэвенскі таксама пацвердзіў, што “бліжэйшыя да нас па суседству гаспадаркі Польшчы ў многіх адносінах знаходзяцца ў блізкіх да нашых умоў гаспадарання”4.



Зм. Прышчэпаў і Сц. Журык лічылі, што па глебавым і кліматычным умовам блізка да Беларусі стаяць Данія і Ўсходняя Прусія. Наркам земляробства Зм. Прышчэпаў у прыватнасці казаў “Па кліматычных і глебавых умовам даследваныя намі раёны адпавядаюць умовам БССР”5. Прафесар Сц. Журык, у сваю чаргу адзначаў: “Затым, што Данія бедная па прыродзе, як i наша Беларусь, i так пабагацела ад сялянскай прамысловасьці, загэтым яна нас так i цікавіць”6. Урадавы аграном Мінскай губерніі Ан. Вельямінаў-Зярноў пасля паездкі ў Швецыю (у раён Стакгольму) і Данію, указывў “на вялікае сходства ўмоў жыцця ў Даніі і ў нас”7. На цяжкасці зносін паміж раскіданымі астравамі, параўнаўча бедныя глебы, практычна поўную адсутнасць карысных выкапняў у Даніі звяртаў увагу і С. Ваньковіч. У цэлым бедныя ад прыроды глебы Даніі, М. Крукаў параўноўваў з глебамі Ноўгарадчыны (якія, па свайму паходжанню, маюць шмат агульнага з беларускімі глебамі. – У.А.).

К. Свяцкі наадварот лічыў, што Данія па кліматычным і глебавым умовам мае пэўныя перавагі перад Беларуссю, а менавіта – лепшыя глебы, больш цёплы і вільготны клімат. Затое ён лічыў, што да Беларусі па прыродным умовам бліжэй за ўсіх, напрыклад, калі параўноўваць з той жа Даніяй ці Нямеччынай, стаіць сярэдняя Швецыя (раён каля Стакгольму). У адносінах да клімату ён лічыў, што: “Кліматычныя ўмовы Швецыі, асабліва ў яе сярэдняй частцы бліжэй да нашага, чым у Даніі”, ці, што “у сярэдняй Швецыі клімат больш суровы і падобны да нашага”. У адносінах да ланшафту ён выказваў цікавае назіранне: “Другая частка Швецыі – сярэдняя, агромністая па памеру, [якая] цягнецца ад Стакгольму, нашмат бяднейшая (у параўнанні з паўднёвай часткай. – У.А.), дзякуючы кліматычным і глебавым умовам. Асабліва адна з яе правінцый Smolland вельмі нагадвае Фінляндыю: шмат вазёр, скал, лясоў, і мала ворыўнай зямлі. Месцамі, дзе скал ня бачна, адчуваеш сябе як бы ў нашай Беларусі”1. У сувязі з такімі адкрытымі падабенствамі, К. Свяцкі прапаноўваў нават адмовіцца ад закупкі сямян у Нямеччыне, а набываць іх у даследчым інстытуце ў Швецыі, які распрацоўвае іх для ўмоў сярэдняй часткі краіны, і якія, на яго думку, лепей, чым нямецкія семена, адпавядалі б прыродна-кліматычным умовам Беларусі.

Што датычыцца клімату, то яшчэ А. Бажанаў заўважыў, што ў паўночных прускіх правінцыях ён нават больш суровы, чым, напрыклад, у сучаснай Украіне (Маларосіі, Падоліі і Валыні) ці Кубані (Новаросіі); але калі параўнаць аднакліматычныя раёны Нямеччыны і Расійскай імперыі ў справе развіцця сельскай гаспадаркі, то на думку вучонага, у параўнанні з Прусіяй высветлялася страшэнная адсталасць, хоць натуральная ўрадлівасць глебы ў адзначаных раёнах была вышэйшая ў параўнанні з нямецкімі землямі2. З гэтага А. Бажанаў рабіў выснову, што прычынай адсталасці відавочна з’яўляліся не суровасць клімату і не дрэнныя ад прыроды глебы. Каб узмацніць сваю выснову, ён прыводзіў прыклад Курляндзіі (сучаснай Латвіі і Эстоніі – У.А.): “Нарэшце, возмем курляндскую гаспадарку, – гэта ўжо не Нямеччына, – і параўнаем яе з гаспадаркай умеранай паласы Расійскай імперыі, то ізноў прадставіцца страшэнная розніца; дзіўна, што курляндцам клімат не перашкаджае весці гаспадарку рацыянальна, а адпаведна і даходна, – а нам ён перашкаджае”1. Бажанаў лічыў, што на самой справе “у паўночных прускіх правінцыях, узятых для параўнання, уся гаспадарка асноўваецца на травасеянні і гаспадарчай тэхніцы, – што дае гаспадарам магчымасць трымаць шмат скаціны, мець ад яе дастаткова ўгнаення, атрымліваць добрыя ўраджаі і значны чысты даход”. Пры гэтым “ёсць выпадкі, што не толькі пад Масквой, але нават і пад Пецярбургам часам косяць траву двойчы, а ў Прусіі, наадварот, здараецца абмежавацца адным укосам”. З гэтага А. Бажанаў задаваўся рытарычным пытаннем: “Хто ж замінае ўзяць нам у аснову для гаспадарак тыя ж правілы?” і сам жа адказваў “Зразумела не клімат!”2.

Вядомы беларускі географ Мікалай Азбукін (1894-1943) у сваёй фундаментальнай працы “Геаграфія Еўропы” таксама прыводзіў некалькі раёнаў у Паўночнай Еўропе – Паўночную Нямеччыну, Данію і Сярэднюю Швецыю, якія па характару паверхні і клімату вельмі нагадваюць Беларусь. Вось апісанне гэтых мясцовасцей. “Сучасны свой выгляд Паўночна-Германская нізіна атрымала ў ледавіковы перыяд, калі яе заваліў марэнамі даўна-еўрапейскі ледавік. Цяпер гэта ўзгаркаватая або хвалістая раўніна, падобная да Паўночнай Беларусі”3. “Паўночна-Ўсходняя Нямеччына ляжыць на ўсход ад Лабы ды вышнявіны Одэру. Да яе належыць частка Ютландыі, што ляжыць на поўдзень ад Фленсбурскага фёрду. Паводле сваёй прыроды гэтая краіна нагадвае Ўсходнюю Данію. Ледавік тут трымаўся даўжэй, як у Паўночна-Заходняй Нямеччыне і пакінуў грубейшы пласт марэн. З ледавіковага навалу тут утварылася шмат грудоў і пагоркаў, так што краявід краіны мае падобнасць да краявіду паўночна-беларускіх узгор’яў”4. “На поўдзень ад паласы ўзгор’яў ізноў цягнецца паласа нізін, па якіх і рэкі цякуць у шырынёвым накірунку, пакуль не прарвуцца праз марэнавыя ўзгоркі ў бок Балтыйскага мора. Гэтыя нізіны адзначаюцца роўнай паверхняй і нагадваюць нашу Палескую нізіну”5. “Клімат Паўночнай Швецыі (на поўнач ад лініі Стакгольм, Вестэрос, Карлстад. – У.А.) сухі, кантынентальны, бо Скандынаўскія горы засланяюць яе ад уплыву марскіх заходніх вятроў. Лета тут досыць цёплае, зіма студзёная, ападкаў мала. З гэтага боку краіна нагадвае Ўсходнюю Еўропу”6.

Падобных прыкладаў з прац беларускіх эканамістаў можна прывесці шмат. Прыводзячы іх яны спрабавалі давесці, што спасылкі на суровы клімат, бедныя глебы і нязручны ландшафт, не маглі апраўдаць таго адсталага стану у якім знаходзілася сельская гаспадарка Беларусі. Прычыну, на іх погляд, трэба было шукаць у нечым іншым. Што датычыцца Даніі, то на сходнасць яе прыродна-кліматычных умоў з Беларуссю звярталася ўвага, але яна не была вырашальнай у выбары гэтай краіны на ролю ідэала ў развіцці сельскай гаспадаркі Беларусі ў першай трэці ХХ ст. Так беларускія эканамісты не акцэнтавалі ўвагі на бóльшую сходнасць Даніі да Беларусі па прыродна-кліматычным умовам у параўнанні з іншымі краінамі Паўночнай Еўропы. З усіх эканамістаў можа быць выключэннем тут з’яўляўся толькі Г. Гарэцкі, які вельмі верагодна выбраў Данію ў якасці ідэалу для Беларусі, менавіта па гэтаму фактару.

Увогуле, калі ўлічваць, што Г. Гарэцкі ў 1920-х гг. быў адным з першых, хто пасля перапынку, выкліканага рэвалюцыйнымі падзеямі, зноў узгадаў пра ідэю дацкага шляху развіцця для Беларусі, то пытанне, як ён мог прыйсці да гэтай ідэі, прадстаўляе асаблівую цікавасць. Тут ёсць некалькі версій. Па-першае, ідэя ператварыць Беларусь у Данію магла ўзнікнуць у Г. Гарэцкага ад выкладчыкаў Пятроўскай сельскагаспадарчай акадэміі (ад А. Чаянава, А. Фартунатава, М. Кандрацьева ці А. Рыбнікава; А. Чаянаў выступаў з лекцый аб “Праблемах развіцці сельскай гаспадаркі беларускага края” на паседжанні БКНА; А. Фартунатаў там жа выступаў з лекцыяй на тэму “З сельскагаспадарчай рэчаіснасці Беларусі” і меў працы аб сельскай гаспадарцы заходнееўрапейскіх краін; М. Кандрацьеў ўжываў прыклад Даніі ў сваіх працах; А. Рыбнікаў пісаў працу аб сельскай гаспадарцы Смаленскай губ.), па-другое, можа быць ад кагосці з дзеячоў Беларускага нацыянальнага руху (ад таго ж У. Ігнатоўскага, альбо ад географа-эканаміста А. Смоліча), па-трэцяе, з прац пачатку ХХ ст. некаторых беларускіх і расійскіх аўтараў, якія выдавалі асобныя брашюры пра Данію (сярод расійскіх аўтараў адразу некалькі кніг пра Данію напісаў М. Крукаў), ці з артыкулаў ў газетах “Наша ніва”, “Белорусское утро”, часопісе “Саха”.

На нашу думку, найбольш верагоднай з’яўляецца ўсё ж першая версія, бо разам з прафесарамі Пятроўскай сельскагаспадарчай акадэміі (А. Чаянаў, А. Рыбнікаў), Г. Гарэцкі ў сваіх даследваннях шырока выкарыстоўваў так званы метад эканамічнага профіля. Напрыклад, па сведчанні А. Чаянава, у Г. Гарэцкага была задумка даследваць 54-тую паралель, якая, нагадаем, на поўдні ад Масквы праразае Расію, ўсю сярэднюю Беларусь, далей ідзе па поўначы Польшчы, Нямеччыны, Нідэрландаў, каб паглядзець як – клімат, глебы, адлегласць ад рынкаў сбыту і іншыя фактары ўплываюць на развіццё сельскай гаспадаркі. Яшчэ адна паралель, 55-тая, – якая праразае Беларусь на поўначы, і праходзіць трохі на поўдні ад Масквы, праразае Літву, Калінінградчыну (тады Ўсходнюю Прусію), Данію, і ўходзіць на Вялікабрытанію і Ірландыю – у плане даследвання прадстаўляла яшчэ большую цікавасць, таму, магчыма невыпадкова тое, што Г. Гарэцкі і Зм. Прышчэпаў у 1927 г. падарожнічалі менавіта па гэтай паралелі, наведаўшчы Усходнюю Прусію і Данію, каб паглядзець як у сходных геаграфічных умовах можа адрознівацца вядзенне сельскай гаспадаркі. Дык вось пра метад эканамічнага профілю Г. Гарэцкі мог чуць яшчэ ў 1921 г. падчас навучання ў А. Чаянава, і канкрэтна мог пачуць, што варункі для вядзення сельскай гаспадаркі ў Беларускім краі не горшыя, чым, напрыклад, у тых жа Даніі ці Нідэрландах, бо ўсе гэтыя краіны ляжаць на адных шыротах. Такім чынам, у Г. Гарэцкага ідэя параўнання Беларусі і Даніі хутчэй за ўсё мела геаграфічны след, і нарадзілася ўпершыню на аснове ўстаноўленага падабенства ў кліматычных, ландшафтных, глебавых умовах, чаго так яўна не назіралася ў сяброў беларускіх сельскагаспадарчых таварыстваў. Цікава, што падобную думку выказваў пасля сын Г. Гарэцкага, акадэмік у галіне геалогіі Радзім Гарэцкі (нар. 1928), калі разважаючы аб магчымасці існавання незалежнай Беларусі з пункту гледжання існуючых у яе прыродных рэсурсаў, ён адзначаў: “Беларусь мае вялізныя багацці ў выглядзе зямель з даволі ўрадлівымі глебамі, лугамі, прыдатнымі для вытворчасці прадуктаў земляробства і жывёлагадоўлі, не менш, чым у Даніі ці Нідэрландах”1. Можа геолаг Р. Гарэцкі пераняў гэту ідэю ад бацькі, якому давялося пабываць за сваё жыццё і эканамістам-географам, і геолагам?

Другая прычына абрання Даніі ў якасці ідэала, была практычна не пазначана ў працах беларускіх эканамістаў; гэту версію можна не ўспрынімаць усур’ёз і лічыць самай неверагоднай, але як раз менавіта таму яна заслугоўвае таго, каб быць выкладзенай. Так адна з версій наконт паходжання беларусаў заключаецца ў тым, што яны прыйшлі сюды з Еўропы і раней жылі ў раёне паміж рэкамі Лаба (Эльба) і Одра (Одэр). Часцей за ўсё гісторыкі кажуць, што гэта раён сёняшняй Паўночна-Усходняй Нямеччыны. Але калі ўважліва паглядзець на карту, то бачна, што гэты раён на поўначы пераходзіць ў паўвостраў Ютландыю, на якім ляжыць Данія. Яшчэ расійскі эканаміст М. Крукаў, заўважаў, што “да датчан на тых землях жылі славяне, як і на сучасных дацкіх астравах Лаланд, Фальстэр і Лангеланд2. Ведаючы гэта, зусім інакш успрымаюцца словы сябра Віленскага сельскагаспадарчага таварыства С. Ваньковіча, які пасля наведвання дацкага нацыянальнага краязнаўчага музея, адзначаў, што “хаты поўначы Ютландыі і Швецкія, нагадваюць нашы палескія старыя вёскі, бо аднолькавым чынам пабудаваны двары, сараі і хлявы. Дзіўна, што ўзоры і вышыванні надзвычай сходныя з маларускімі”3. Такім чынам, можа быць тымі самымі славянамі і было беларускае племя дрыгавічоў, і трапляючы ў тыя мясціны беларусы на падсвядомым узроўні адчувалі цягу да гэтай зямлі (версію аб пражыванні ў тых мясцінах палабскіх славян мы ведаем, і тым не менш нельга выключаць і версію з дрыгавічамі; ляжыць жа дагэтуль ў раёне паміж рэкамі Лабай і Одрай горад з тыпова славянскай назвай Востраў, які на нямецкі манер называецца Гюстраў. – У.А.).

Даволі праўдападобна таксама маглі б гучаць такія абгрунтаванні, што акрамя даволі сходнага з Беларуссю дацкага ландшафту, глебаў, клімату, беларусаў у датчанах мог прывабліваць сходны гістарычны лёс. Напрыклад, у тым, што яны павінны былі выжываць сярод моцных суседзяў (датчане паміж шведамі і немцамі, а беларусы – паміж палякамі і расійцамі). Але такая версія ў працах беларускіх эканамістаў не знаходзіць пацверджання.

Замест усіх вышэйпрыведзеных, самай праўдападобнай можна лічыць версію, што мясцовых эканамістаў прываблівала ў заходнееўрапейскіх краінах у цэлым і Даніі ў прыватнасці тое, што Беларусь мела з імі сходны гістарычны шлях развіцця сельскай гаспадаркі, толькі з некаторым адставаннем у часе (табліца Д.2. у дадатку); тая ж Данія яшчэ ў ХVІІІ і першай палове ХІХ ст. мела амаль такую ж адсталую сельскую гаспадарку, мала адукаванае і нізка культурнае насельніцтва, як і Беларусь, але ў апошнія 30 гадоў ХІХ і ў першыя два дзесяцігоддзі ХХ ст. зрабіла моцны рывок наперад і сваім прыкладам паказала такім краінам як Беларусь далейшы шлях развіцця ў сельскай гаспадарцы.

Аднак перад тым як разгледзіць, чым канкрэтна прыцягвала Данія беларускіх эканамістаў і што яны хацелі пераняць з гаспадарчага вопыту гэтай краіны, цікава паглядзець, што больш за ўсё ўражвала іх падчас паездак у развітыя еўрапейскія краіны?

А


: downloads
downloads -> М.І. Таранда, С. Б. Пазняк, А. Г. Смалей Лабараторная дыягностыка бактэрыяльных і мікозных інфекцый сельскагаспадарчай і хатняй жывёлы
downloads -> Вучэбна-трэніровачны комплекс “пішам правільна” (у адпаведнасці з новай рэдакцыяй “правіл беларускай арфаграфіі І пунктуацыі, 2008) як сродак удасканальвання інфармацыйна-адукацыйнага асяроддзя ў сучаснай школе
downloads -> Х а р т ы я з я м л І сакавік-2000 Х а р т ы я з я м л І прэамбула
downloads -> Пазакласнае мерапрыемства, прысвечанае 100-годдзю з дня нараджэння А. Куляшова “Ёсць у паэта свой аблог цалінны…”
downloads -> `c-w-`mj amXr-`mj lbÀsk-¡âdn hnZ-ym-`-ymk Ub-d-IvS-dpss imc-ym-ebw, luknw-Kvt mÀUv nÂUnwKvkv, im´n \KÀ, Xncp-h-\-´-]pcw
downloads -> Для студэнтаў 5 курса факультэта журналістыкі
downloads -> Пастанова савета мiнiстраў рэспублiкi беларусь 14 мая 2007 г. N 578
downloads -> «Клімавіцкі раён: гісторыя і сучаснасць» Інфармацыйны спіс
downloads -> Закон рэспублiкi беларусь 9 студзеня 2006 г. N 98-з аб ахове гiсторыка-культурнай спадчыны рэспублiкi беларусь
downloads -> Лістапада 2012 года


  1   2   3


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка