Актуальныя праблемы тэорыі літаратуры і фальклору Працы членаў кафедры



старонка1/9
Дата канвертавання15.05.2016
Памер1.78 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9
Актуальныя праблемы

тэорыі літаратуры

і фальклору

Працы членаў кафедры

тэорыі літаратуры Белдзяржуніверсітэта


Да 70-годдзя філалагічнага факультэта

і 15-годдзя кафедры тэорыі літаратуры

Белдзяржуніверсітэта

Актуальныя праблемы

тэорыі літаратуры

і фальклору


Працы

членаў кафедры тэорыі літаратуры

Белдзяржуніверсітэта


Пад рэдакцыяй прафесара В. П. Рагойшы

Мінск

Бестпрынт

2009

УДК


ББК .

А
Навуковы рэдактар: В. П. Рагойша

Укладальнік: М. П. Кенька
Рэцэнзенты:

М. А. Тычына, доктар філалагічных навук, прафесар, загадчык аддзела тэорыі літаратуры Інстытута мовы і літаратуры імя Якуба Коласа і Янкі Купалы НАН Беларусі;

А. У. Марозаў, доктар філалагічных навук, прафесар, загадчык аддзела фалькларыстыкі і культуры славянскіх народаў ІМЭФ імя Кандрата Крапівы НАН Беларусі.
Рэкамендавана да друку вучоным саветам філалагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага універсітэта 25 чэрвеня 2009 г., пратакол № 10

Актуальныя праблемы тэорыі літаратуры і фальклору: працы членаў кафедры тэорыі літаратуры / уклад. М. П. Кенька; рэд. В. П. Рагойша. – Вып. 2.. -- Мн.: Бестпрынт, 2009. ­– …с.


ISBN
Другі выпуск навуковага зборніка прац членаў кафедры тэорыі літаратуры прысвячаецца 15-годдзю кафедры і 70-годдзю філалагічнага факультэта Белдзяржуніверсітэта. Ён змяшчае публікацыі як па пытаннях тэорыі і гісторыі літаратуры, так і па фалькларыстыцы. Усе яны належаць супрацоўнікам кафедры, а таксама вучэбна-навуковай лабараторыі беларускага фальклору, якая працуе пры кафедры. Тэксты падаюцца ў аўтарскай рэдакцыі.

Выданне прызначаецца спецыялістам у галіне літаратуразнаўства і фалькларыстыкі, а таксама ўсім, каго цікавяць тэарэтычныя праблемы сучаснай літаратуразнаўчай і фалькларыстычнай навукі.


УДК

ББК


ISBN

© Кафедра тэорыі літаратуры БДУ, 2009

© Афармленне. УП “Бестпрынт”, 2009


І
Л І Т А Р А Т У Р А З Н А Ў С Т В А

Вячаслаў Рагойша

Беларускі літаратурны працэс XX стагоддзя

Дваццатае стагоддзе для беларускай літаратуры, як і для беларускага народа ўвогуле – знакавае і ў значнай меры вызначальнае. 3 аднаго боку, як мала якое з папярэдняга тысячагоддзя, было яно цяжкім, разбуральным, крывавым. Дзве самыя страшэнныя ў гісторыі чалавецтва сусветныя войны – Першая (1914-1918) і Другая (1939-1945) – здратавалі ўсю этнічную тэрыторыю Беларусі без выключэння (у адрозненні ад іншых тэрыторый былой Расійскай імперыі і большасці рэспублік СССР), на яе землях разгортваліся драматычныя падзеі трох рускіх рэвалюцый (1905-1907 гг., Лютаўскай і Кастрычніцкай 1917 г.), грамадзянскай і савецка-польскай вайны 1918-1920 гг. Амаль два дзесяцігоддзі (пасля Рыжскай мірнай дамовы 1921 г.) беларускі народ быў этнічна і палітычна раз'яднаны савецка-польскай дзяржаўнай мяжой. Крывавыя войны, рэпрэсіі, бежанства, тры хвалі эміграцыі (эканамічная – пачатак XX ст., палітычныя – пасля рэвалюцый і войнаў) прывялі да таго, што ў канцы XX ст. колькасць беларусаў не толькі не дасягнула 30 мільёнаў (як прагназавалі дэмографы), а нават зменшылася (з дванаццаці мільёнаў да менш дзесяці). Адна толькі Вялікая Айчынная вайна забрала кожнага трэцяга жыхара Беларусі...

У той жа час, нягледзячы ні на што, у апошнім стагоддзі беларускі народ з найбольшай сілай і паўнатой выявіў сваю жыццяздольнасць, таленавітасць, свае творчыя і арганізатарскія мажлівасці. Менавіта ў XX ст. з былога дэнацыяналізаванага насельніцтва "Северо-Западного края Росии" сфармавалася беларуская нацыя. Нацыянальная ідэя, што заявіла пра сябе яшчэ ў XIX ст. (В. Дунін-Марцінкевіч, К. Каліноўскі, Ф. Багушэвіч і інш.), на пачатку стагоддзя ўвасобілася ў абвяшчэнні Беларускай Народнай Рэспублікі (25 сакавіка 1918 г.), стварэнні беларускай дзяржаўнасці ў форме БССР (1 студзеня 1919 г.), а ў канцы стагоддзя – і ў абвяшчэнні дзяржаўнага суверэнітэту Рэспублікі Беларусь ( 27 ліпеня 1990 г.). На заклік Янкі Купалы, што прагучаў яшчэ ў 1919 г. (верш "Паўстань..."), з беларускага народа паўсталі славутыя "прарокі", "ваякі", "баяны", "уладары" і нават – што ўжо не мог прадбачыць "бацька нацыі" – касманаўты. А сама Беларусь годна заняла "свой пачэсны пасад між народамі", стала адной з краін – заснавальніц ААН. Выгадна размешчаная ў самым цэнтры Еўропы, на перасячэнні шляхоў з Захаду на Усход і з Поўначы на Поўдзень, з пэўнымі радовішчамі карысных выкапняў (па запасах калійных соляў, напрыклад, мы займаем другое месца ў свеце), з добрымі прыродна-кліматычнымі ўмовамі, прыгожымі ландшафтамі ( у нас звыш 10 тысяч рэк і азёр, трэцюю частку краіны займаюць лясы), з высокаразвітай прамысловасцю і сельскай гаспадаркай, працавітым, талерантным і адукаваным народам – Рэспубліка Беларусь карыстаецца, а з часам будзе яшчэ больш карыстацца ўвагай і павагай у шырокім свеце.

У дасягненнях беларускага народа вялікую ролю адыграла нацыянальная культура, у прыватнасці – літаратура. Беларускія пісьменнікі ва ўсе перыяды, у самыя цяжкія часы былі з родным народам, становячыся – па меры неабходнасці – не толькі летапісцамі ягонага жыцця, уладарамі народных дум, але і воінамі, дзяржаўнымі і палітычнымі дзеячамі, вучонымі. Прычым, калі на пачатку XX ст. беларускае прыгожае пісьменства з цяжкасцю церабіла сабе шляхі да прызнання, то ўжо на пачатку XXI ст. ніводная грунтоўная літаратурная энцыклапедыя свету не можа праігнараваць факт існавання бсларускай літаратуры як адной з самых багатых, развітых славянскіх літаратур. Такія творцы, як Янка Купала, Якуб Колас, М. Багдановіч, М. Гарэцкі, Кузьма Чорны, Максім Танк, I. Мележ, В. Быкаў, I. Шамякін, Я. Брыль і некаторыя іншыя не толькі ўнеслі свой уклад у развіццё культуры краін СНД, але і ўсёй Еўропы.

Як вядома, гістарычныя, сацыяльна-палітычныя ўмовы ў канцы XVII ст. для беларускага прыгожага пісьменства склаліся непрыхільна, і слаўная сваімі імёнамі беларуская літаратура Сярэднявечча і Адраджэння (Кірыла Тураўскі, Францыск Скарына, Сымон Будны, Васіль Цяпінскі, Сімяон Полацкі і інш.) у Новы час, у выніку жорсткай паланізацыі, а пасля русіфікацыі, перайшла, у асноўным, у вусную і нелегальную формы бытавання. Літаратары – дзеці зямлі беларускай – сталі своеасаблівымі донарамі суседніх літаратур, хаця служылі і роднай зямлі, выяўляючы думы і пачуцці полікультурных беларусаў на польскай і рускай мовах (А. Міцкевіч, Я. Чачот, У. Сыракомля, П. Шпілеўскі і інш.). Уласна беларуская літаратура (на беларускай мове) звузілася да невялікай складовай часцінкі шматмоўнай літаратуры Беларусі. Аднак з пачатку XX ст. можна гаварыць ужо аб узнікненні ўласна беларускага літаратурнага працэсу ў поўным сэнсе гэтага слова. Зразумела, і раней, калі мець на ўвазе толькі новую беларускую літаратуру, што зарадзілася ў канцы XVIII – пачатку XX ст., у нас былі асобныя і даволі значныя пісьменнікі, з'яўляліся беларускамоўныя творы (“Энеіда навыварат”, "Тарас на Парнасе", В. Дунін-Марцінкевіч, А. Гурыновіч, Ф. Багушэвіч, Янка Лучына, М. Багдановіч і інш.). Але гэтак жа, як да Пушкіна (пагодзімся тут з меркаваннямі В. Бялінскага) у Расіі ўласна рускага літаратурнага працэсу не было (хоць і былі выдатныя пісьменнікі), да Янкі Купалы і Якуба Коласа не было яго, уласна беларускага, і ў Беларусі...

Літаратурны працэс, калі разумець яго як складанае, гістарычна абумоўленае развіццё літаратуры ў выглядзе комплексу ўзаемазвязаных фактаў і з'яў (мастацкія творы ў рукапісах, публікацыях у перыёдыцы і асобных выданнях; выказванні літаратурнай крытыкі; чытацкія водгукі, увасобленыя ў мемуарах і эпісталярным пісьменстве, і інш.), узнікае толькі пры дастатковай колькасці стваральнікаў літаратуры (паэтаў, празаікаў, драматургаў, публіцыстаў, крытыкаў, перакладчыкаў) і іх належным ідэйна-творчым узаемадзеянні, пры наяўнасці літаратурных друкаваных органаў (перыёдыка, выдавецтвы). Ён уключае як здабыткі асобных пісьменнікаў, так і літаратурных суполак, цэлых літаратурных напрамкаў, плыняў, школ. Для літаратурнага працэсу характэрныя такія прыкметы, як масавасць і бесперапыннасць літаратурных з'яў і фактаў, пісьменніцкія ўзаемасувязі і ўзаемаўплывы, пераемнасць ў развіцці літаратурна-мастацкіх традыцый.

У XIX ст. асобнасць беларускай нацыі ў царскай Расіі афіцыйна не прызнавалася. Друк на беларускай мове забараняўся. Што-небудзь надрукаваць на ёй з арыгінальнага прыгожага пісьменства можна было альбо нелегальна ("Мужыцкая праўда" К. Каліноўскага), або за мяжой (творы Ф. Багушэвіча), або схітраваўшы (беларускамоўныя вершы Я. Чачота, якія ён друкаваў пад выглядам народных песень) або дзякуючы рэдкаму збегу шчаслівых акалічнасцей (кнігі В. Дуніна-Марцінкевіча, выдадзеныя ў Мінску ў 1855-1857 гг. дзякуючы паслабленню цэнзуры ў сувязі са смерцю цара Мікалая I). Нават на самым пачатку XX ст. "Велікодная пісанка" і ''Калядная пісанка" (1903), у якіх былі змешчаны, апрача іншага, і вершы Цёткі, змаглі выйсці толькі падпольна. Што да зборніка Янкі Лучыны "Вязанка" (Пецярбург, 1903), то пры яго выпуску давялося пайсці на хітрыкі: у цэнзурны камітэт кніга была пададзена як выданне на... балгарскай мове. Сітуацыя змянілася толькі ў сувязі з рэвалюцыйнымі падзеямі 1905 г., калі цар вымушаны быў дазволіць ужываць у друку мовы розных нацыянальнасцей Расійскай імперыі. 3 гэтага часу і можна гаварыць пра ўласна беларускі літаратурны нрацэс.

Маладая, нацыянальна свядомая беларуская інтэлігенцыя, па прыкладзе суседзяў, найперш украінцаў, актыўна ўзялася за адраджэнне нацыянальнай культуры, гістарычнай памяці, стварэнне духоўных каштоўнасцяў. Як слушна пісаў у 1912 г. М. Багдановіч, "новы перыяд у гісторыі беларускай літаратуры мае сваім зыходным пунктам 1905 год, які зрабіў глыбокі пераварот у псіхіцы народных мас" [1, 211]. I тут жа з радасцю паведамляў: "Закладзены асновы беларускага музея, што мае шэраг каштоўных прадметаў. Узнік беларускі тэатр, зроблены першыя крокі для распрацоўкі беларускай музыкі, танца, для вывучэння нацыянальнай архітэктуры і арнамента. Вядзецца этнаграфічная праца (галоўным чынам збор матэрыялаў для беларускага слоўніка), праводзяцца пошукі па гістарычным мінулым беларускай літаратуры і г.д., і г.д., і г.д." [1, 212]. Прычым, ва ўсім гэтым ініцыятарамі, арганізатарамі, а найчасцей і выканаўцамі былі майстры мастацкага слова. Так, згаданы М. Багдановічам беларускі музей арганізоўвалі публіцысты браты Іван і Антон Луцкевічы (пазней ён афіцыйна называўся Віленскі беларускі гісторыка-этнаграфічны музей імя Івана Луцкевіча; Вільня, 1921-1945). Максім Гарэцкі не толькі пісаў і друкаваў апавяданні і аповесці, але і даследаваў гісторыю беларускай літаратуры, выдаў першую "Гісторыю беларускае літаратуры" (Вільня, 1920), якая затым вытрымала некалькі перавыданняў, стала незаменным падручнікам па роднай літаратуры. Вацлаў Ластоўскі надрукаваў першы, напісаны на беларускай мове і з беларускіх пазіцый, сістэматызаваны нарыс гістарычнага жыцця беларусаў – "Кароткую гісторыю Беларусі" (Вільня, 1910), займаўся лексікаграфічнай працай, уклаў самую грунтоўную для свайго часу хрэстаматыю па старажытнай беларускай літаратуры (да XVIII ст. уключна) -- "Гісторыю беларускай (крыўскай) кнігі" (Коўна, 1926). Цётка і Якуб Колас, дбаючы пра нацыянальную асвету, не толькі закладвалі падмурак дзіцячай літаратуры, але ўзяліся за стварэнне падручніка для пачатковага навучання беларускіх дзяцей, выдалі адпаведна "Першае чытанне для дзетак беларусаў" (Пецярбург, 1906) і "Другое чытанне для дзетак беларусаў" (Пецярбург, 1909). Браніслаў Тарашкевіч, адгукаючыся на надзённую патрэбу ўнармавання беларускай арфаграфіі і арфаэпіі, распрацаваў першую "Беларускую граматыку для школ" (Вільня, 1918). Яго справу затым актыўна працягваў аўтар "Практычнай граматыкі для школ" (Мінск, 1921) і іншых падручнікаў па беларускай мове – празаік і публіцыст Язэп Лёсік.



Уключыўшыся ў справу нацыянальнага адраджэння, усе названыя (і неназваныя) пісьменнікі актывізавалі тым самым і ўласна літаратурны працэс, паколькі ад наяўнасці і стану ўстаноў культуры (у прыватнасці, музеяў), гуманітарных навук (гісторыя, літаратуразнаўства, мовазнаўства), якасці асветы, урэшце, ад дзяржаўна-палітычнага ўладкавання краіны непасрэдна залежала і развіццё мастацкай літаратуры. Тая традыцыя непасрэднага ўдзелу пісьменнікаў у грамадска-палітычным, навуковым, адукацыйным працэсе прадоўжылася на працягу ўсяго XX ст. Варта ўспомніць хаця б Цішку Гартнага, які ўзначаліў першы савецкі ўрад Беларусі, дэпутатаў, а ў асобныя перыяды – і старшынь Вярхоўнага Савета БССР Максіма Танка і Iвана Шамякіна, віцэ-прэзідэнтаў Нацыянальнай акадэміі Навук Беларусі Якуба Коласа, Кандрата Крапіву, Iвана Навуменку і інш. Беларускія пісьменнікі прынялі актыўны ўдзел у арганізацыі і працы шэрагу навучальных і навуковых устаноў (у прыватнасці, БДУ, Інбелкульта, НАН Беларусі), устаноў культуры (бібліятэк, тэатраў, кінастудый), сродкаў масавай інфармацыі (перыядычныя выданні, выдавецтвы, радыё', тэлебачанне) і інш.

Найбольшае значэнне для развіцця літаратурнага працэсу маюць нацыянальны тэатр і друк. Яшчэ ў 1913 г. у артыкуле "Наш тэатр" М. Гарэцкі сцвердзіў неаспрэчны пастулат: "…У адраджэнні ўсякага народу (украінцы) тэатр -- сіла непамерная, а ў адраджэнні беларусаў, пры іх псіхіцы, пры іх дэмакратызме, ён можа сыграць вялікую ролю" [2, 185]. Гэтак яно і здарылася. Самадзейныя тэатральныя гурткі (Мінск, Вільня, Пецярбург, Гродна, Полацк, Радашковічы і інш.), асабліва – Беларускі музычна-драматычны гурток у Вільні (1911-1916), Першая беларуская трупа I. Буйніцкага (1907-1913), вандроўны тэатр У. Галубка (1920-1932), Першы беларускі дзяржаўны тэатр (з 1921; цяпер - Нацыянальны драматычны тэатр імя Янкі Купалы), Другі беларускі дзяржаўны тэатр (з 1926; цяпер - Дзяржаўны драматычны тэатр імя Якуба Коласа, Віцебск) і іншыя тэатральныя калектывы ажывілі драматургічную спадчыну (В. Дунін-Марцінкевіч, К. Каганец), звярнуліся – пры недахопе нацыянальнага рэпертуару на пачатку стагоддзя – да перакладных п'ес ("Па рэвізіі" М. Крапіўніцкага, "У зімовы вечар" і "Хам" Э. Ажэшкі, "Сватанне" і "Мядзведзь" А. Чэхава і інш.). Галоўнае ж – яны паклікалі да жыцця беларускую драму як род літаратуры, паспрыялі станаўленню выдатных беларускіх драматургаў. Што да нацыянальнага друку як асновы літаратурна-мастацкай творчасці, то ён таксама нарадзіўся і развіўся ў XX ст. На самым яго пачатку з'явілася легальная перыёдыка на беларускай мове – газеты "Наша доля" (1906), "Беларус" (1913-1915), "Гоман" (1916), "Дзянніца" (1916), часопісы "Саха" (1912-1915), "Лучынка" (1914), літаратурны альманах "Маладая Беларусь" (1912-1913) і інш. Асаблівую ролю ў нацыянальным адраджэнні, развіцці літаратуры і мастацтва, арганізацыі літаратурнага працэсу адыграла штотыднёвая газета "Наша ніва" (Вільня, снежань 1906 -- жнівень 1915), сталымі супрацоўнікамі якой былі Янка Купала (у 1913-1915 гг. – рэдактар яе), Якуб Колас, В. Ластоўскі, 3мітрок Бядуля, С. Палуян, А. Луцкевіч і іншыя пісьменнікі. Па сутнасці, усё лепшае з беларускай дарэвалюцыйнай літаратуры знайшло месца на старонках выдання. Так, толькі ў 1910 г. газета змясціла, па падліках М. Багдановіча, "666 карэспандэнцый з 320 месцаў, 69 апавяданняў 30 розных аўтараў, 112 вершаў 24 паэтаў і шэраг публіцыстычных артыкулаў, якія належаць, апрача прадстаўнікоў самой рэдакцыі, пяру 32 асоб" [1, 278]. Развіццю літаратурнага працэсу садзейнічалі і асобныя недзяржаўныя выдавецтвы, якія ўзніклі ў розных месцах Беларусі і Расіі таксама на пачатку стагоддзя – "Загляне сонца і ў наша ваконца", прыватнае выдавецтва А. Грыневіча (Пецярбург), "Наша хата" (Вільня), "Беларускае выдавецкае таварыства" (Вільня), "Мінчук" і інш. У выніку з пачатку стагоддзя і да 1917 г. на Беларусі было выдадзена 245 кніг, у тым ліку 81 кніга мастацкай літаратуры, 27 перакладных, 24 зборнікі фальклорных твораў, 14 штогодніх календароў, 43 навукова-папулярныя брашуры (падлікі С. Александровіча). Апрача гэтага, з'явіліся вучэбныя, агітацыйныя, рэлігійныя, музычныя і іншыя выданні...

3 таго часу і да сённяшняга дня беларускі літаратурны працэс, нягледзячы на асобныя спады ( у час войнаў, рэпрэсій), не перапыняецца. Гэтаму садзейнічалі і садзейнічаюць розныя літаратурныя аб'яднанні, у якіх гуртаваліся і гуртуюцца пісьменнікі, – "Маладняк" (1923-1928), "Узвышша" (1926-1931), "Полымя" (1927-1932), Саюз пісьменнікаў БССР (з 1934), спецыяльныя літаратурна-мастацкія выдавецтвы ("Мастацкая літаратура" – з 1972, "Юнацтва" – 1981 – 2002), перыядычныя выданні ("Полымя" – з 1922, "Маладняк" – 1923 – 1932, "Узвышша" – 1927 – 1931, "Маладосць" – з 1953, "Літаратура і мастацтва" – з 1932 і інш.). Колькасць стваральнікаў літаратуры ў асобныя перыяды XX ст. дасягала некалькіх соцень і нават тысяч чалавек, асобныя з якіх не ўваходзілі ў літаратурныя арганізацыі і змяшчалі свае творы ў грамадска-палітычных выданнях. Скажам, членамі Саюза беларускіх пісьменнікаў цяпер з'яўляюцца каля 600 літаратараў. Некалькі соцень чалавек уваходзяць у склад Саюза пісьменнікаў Беларусі.

У XX ст. актыўна развівалася прафесійная літаратурна-мастацкая крытыка. Запачаткаваная М. Багдановічам, С. Палуянам, А. Луцкевічам, М. Гарэцкім, яна затым увасобілася ў крытычным аналізе літаратурнага працэсу А. Бабарэкі, Р. Бярозкіна, Алеся Адамовіча, В. Каваленкі, Р. Шкрабы, У. Юрэвіча, У. Калесніка, Д. Бугаёва, У. Гніламёдава, М. Тьгчыны і інш. Глыбіні і аб'ектыўнасці крытычных ацэнак дапамагаюць здабыткі тэарэтыкаў і гісторыкаў літаратуры (Я. Карскі, Я. Барычэўскі, I. Замоцін, I. Навуменка, А. Лойка, В. Жураўлёў, М. Мушынскі, А. Яскевіч, А. Мальдзіс і інш.). Вяршынным дасягненнем беларускага літаратуразнаўства канца XX ст. з'явілася выданне "Гісторыі беларускай літаратуры XX стагоддзя" ў 4-х тамах, 5-ці кнігах (1999-2003) і двухтомнай "Гісторыі беларускай літаратуры XI–XIX стагоддзяў" (2006–2007).

Мінулае стагоддзе было даволі багатым на літаратурныя сувязі, як унутрынацыянальныя, так і міжнацыянальныя. Беларуская літаратура выйшла на еўрапейскую і нават сусветную арэну, выдадзена ў перакладах на дзесяткі моў свету. Скажам, усе 22 санеты Янкі Купалы перакладзены на сем асноўных еўрапейскіх моў: англійскую, рускую, нямецкую, французскую, іспанскую, украінскую і польскую [3], а яго знакаміты верш "А хто там ідзе?" на родных мовах чытаюць прадстаўнікі звыш 80 народаў свету [4]. Васіль Быкаў у 1980-х гг. (па звестках ЮНЕСКО) уваходзіў у першую дзесятку найбольш перакладальных пісьменнікаў свету... У сваю чаргу, дзякуючы выдатным майстрам мастацкага перакладу, беларусы на роднай мове могуць адчуць усю сэнсавую глыбіню і мастацкую дасканаласць многіх выдатных твораў рускай, украінскай, польскай, англійскай, нямецкай, французскай, італьянскай і іншых літаратур свету. Сярод іх – творы А. Пушкіна, А. Міцкевіча, Т. Шаўчэнкі, I. Катлярэўскага (пераклады Янкі Купалы, Максіма Танка, А. Куляшова), І. В. Гётэ, Г. Гейнэ, Ф. Шылера (В. Сёмуха, А. Лойка), Шэкспіра, Р. Бёрнса (Ю. Гаўрук, Я. Семяжон), Ф. Г. Лоркі, Г. Містраль (Р. Барадулін), паэзіі паўднёвых славян (Н. Гілевіч), Дантэ (У. Скарынкін) і інш. У XX ст. распачалося і навуковае даследаванне беларуска-іншанацыянальных літаратурных узаемасувязей, у тым ліку гісторыі і тэорыі мастацкага перакладу. Найбольш грунтоўны аналіз такога кшталту – "Нарысы беларуска-рускіх літаратурных сувязей" у 4-х кнігах (1993-1995) і "Нарысы беларуска-ўкраінскіх літаратурных сувязей" (2002), створаныя ў Інстытуце літаратуры імя Янкі Купалы НАН Беларусі.

У XX ст. беларуская літаратура прайшла паскораны шлях свайго развіцця, стала ўпоравень з новымі еўрапейскімі літаратурамі, якія да гэтага перманентна развіваліся. Вядома, многае з-за неспрыяльных гістарычных абставін у папярэднія стагоддзі нашай літаратурай упушчана, недабрана. Аднак радуе тое, што на працягу ўсяго трох-чатырох пакаленняў, нягледзячы на войны і сацыяльна-палітычныя катаклізмы, яна ў цэлым грунтоўна і аб'ектыўна выявіла ментальнасць беларусаў, стварыла вобразы, у якіх увасобілася нацыянальна-адметнае і ўніверсальна-чалавечае, канкрэтна-гістарычнае і пазачасавае, набыла неабходную жанрава-відавую і стылявую мнагастайнасць. Асноўнымі яе топасамі і архетыпамі сталі родны кут, зямля, шляхі-дарогі, уваскрэсенне (адраджэнне), самаахвярнасць, цярпенне і цярпімасць і інш., што лучыць беларусаў са славянамі і ўсім сучасным светам, з ранейшымі цывілізацыямі. У гэтым яна, зрэшты, працягвала ўласныя літаратурныя традыцыі папярэдняга XIX ст. і не адступала ад іх пры ўсіх замежных уплывах, эксперыментах, наватарстве.

У самым пачатку XX ст., калі рускую літаратуру, найперш паэзію, паглынулі хвалі заходнееўрапейскага мадэрнізму (сімвалізм, імажынізм, футурызм і інш.), Максім Горкі прачытаўшы –"Нашай Ніве" – творы Янкі Купалы і Якуба Коласа, з радасцю паведамляў выдаўцу А. С. Чарэмнаму ў 1910 г. пра беларускіх пісьменнікаў: "Я нядаўна пазнаёміўся з імі – падабаецца! Проста, задушэўна і, відаць, па-сапраўднаму народна" [5, 8]. А ў лісце да ўкраінскага пісьменніка М. Кацюбінскага з своеасаблівай "белай" зайздрасцю ўсклікаў: "Нашым бы трошкі такіх якасцей. О Божа! Вось бы добра было б!" [5, 14]. Зразумела, далёка не ўсё "проста" было ў беларускай літаратуры і ў той час, і ў пазнейшыя дзесяцігоддзі. Скажам, Янка Купала паказаў свае магчымасці не толькі ў рэалістычнай манеры пісьма, але і ў неарамантызме ("Курган", "Бандароўна", "Магіла льва", "Яна і я"), сімвалізме ("Раскіданае гняздо", "Сон на кургане", "Адвечная песня"). Да народнай міфалогіі звярнуліся М. Багдановіч ("Лясун", "Вадзянік", "Падвей" і інш.), Якуб Колас ("Казкі жыцця"), імпрэсіяністычныя ўплывы адчуваюцца ў "Абразках" 3мітрака Бядулі. Сёння ўсё большае пашырэнне ў беларускай літаратуры набывае постмадэрнізм як адзін з літаратурных напрамкаў мадэрнізму (А. Глобус, Ю. Станкевіч, А. Хадановіч, В. Жыбуль, А. Аркуш, 3. Вішнёў і інш.). Аднак відавочна: купалаўска-коласаўскія традыцыі рэалістычнага выяўлення матэрыяльнага і духоўнага жыцця беларусаў сталі пануючымі ва ўсёй беларускай літаратуры XX ст. – пры ўсім яе наватарстве і "тэхнічных" эксперыментах, пры звароце да іншых мастацкіх метадаў і напрамкаў. Пра гэта сведчаць лепшыя класічныя лірычныя, ліра-эпічныя, эпічныя і драматычныя творы (апрача названых) Янкі Купалы ("Паўлінка", "Бандароўна", "Тутэйшыя"), Якуба Коласа ("Новая зямля", "На ростанях"), М. Багдановіча (лірыка), Алеся Гаруна (лірыка), М. Гарэцкага ("На імперыялістычнай вайне", "Дзве душы"), Кузьмы Чорнага ("Лявон Бушмар", "Млечны шлях", "Пошукі будучыні"), Кандрата Крапівы ("Хто смяецца апошнім", "Мілы чалавек", "Брама неўміручасці", байкі). А. Куляшова (лірыка, "Маналог", "Варшаўскі шлях", "Цунамі"), Я. Брыля ("Птушкі і гнёзды", "Ніжнія Байдуны"), А. Макаёнка ("Трыбунал", "Зацюканы апостал", "Пагарэльцы"), П. Панчанкі (лірыка), I. Шамякіна ("Трывожнае шчасце", "Сэрца на далоні", "Атланты і карыятыды"), I. Чыгрынава ("Плач перапёлкі"), У. Караткевіча ("Каласы пад сярном тваім", "Чорны замак Альшанскі", лірыка), I. Навуменкі ("Сасна пры дарозе"), Н. Гілевіча ("Родныя дзеці", лірыка), В. Адамчыка ("Чужая бацькаўшчына"), Р. Барадуліна (лірыка), Г. Бураўкіна (лірыка), А. Дударава ("Радавыя", "Вечар", "Чорная панна Нясвіжа") і інш.

Большасць з названых твораў былі напісаны ў час панавання ў СССР сацыялістычнага рэалізму, які, як мы ведаем, у многім скоўваў творчую свабоду пісьменнікаў. Тым не менш, і ў тых абставінах многія беларускія майстры слова знайшлі мажлівасць на высокім мастацкім узроўні выявіць ідэі патрыятызму і гуманізму, дэмакратыі і свабоды, сацыяльнай справядлівасці і нацыянальнай свядомасці, пра што сведчаць шырыня чытацкага прызнання твораў, высокія званні і ўзнагароды. Як вядома, у СССР самай высокай літаратурнай узнагародай была Ленінская прэмія, і яе з беларускіх пісьменнікаў атрымалі П. Броўка за кнігу "А дні ідуць..." (1962), I. Мележ за раманы "Людзі на балоце" і "Подых навальніцы" (1977), Максім Танк за зборнік "Нарачанскія сосны" (1978) і В. Быкаў за аповесць "Знак бяды" (1986). За асобныя творы вельмі прэстыжнай Дзяржаўнай прэміяй СССР былі ўзнагароджаны Янка Купала, Якуб Колас, Кандрат Крапіва, А. Куляшоў, П. Броўка, Максім Танк, I. Шамякін, Я. Брыль, В. Быкаў, П. Панчанка, А. Дудараў. Самыя высокія беларускія ўзнагароды – Дзяржаўную прэмію імя Янкі Купалы (за творы паэзіі і драматургіі) і Дзяржаўную прэмію імя Якуба Коласа (за творы прозы, літаратурнай крытыкі і мастацкага неракладу) – атрымалі А. Адамовіч, В. Адамчык, Р. Барадулін, Г. Бураўкін, В. Вітка, Н. Гілевіч, А. Зуёнак, В. Казько, У. Караткевіч, А. Макаёнак, Янка Маўр, I. Навуменка, У. Някляеў, I. Пташнікаў, А. Разанаў, Б. Сачанка, Я. Семяжон, Я. Сіпакоў, I. Чыгрынаў і інш. I ўжо самым высокім прызнаннем заслуг у развіцці літаратурна-мастацкай творчасці ў нашай рэспубліцы з'яўляецца прысуджэнне творцам ганаровых званняў "Народны паэт Беларусі" і "Народны пісьменнік Беларусі". За ўсё XX ст. такія званні атрымалі 16 майстроў мастацкага слова: Янка Купала (1925), Якуб Колас (1926), Кандрат Крапіва (1956), М. Лынькоў (1962), П. Броўка (1962), Максім Танк (1968), А. Куляшоў (1968), I. Мележ (1972), I. Шамякін (1972), П. Панчанка (1973), А. Макаёнак (1977), Я.Брыль (1981), Н. Гілевіч (1991), Р. Барадулін (1992), I. Навуменка (1994), І.Чыгрынаў(1994).

Што да развіцця беларускай літаратуры як мастацтва слова, яе жанрава-відавога і стылявога ўзбагачэння, то к канцу XX ст. яна авалодала ўсімі сучаснымі літаратурнымі відамі і жанрамі, стала адной з вядучых у СССР і СНД, пачала, як і заклікаў М. Багдановіч, "несці дар усяму свету". Так, з 1960-х гг. беларускія празаікі (А. Адамовіч, В. Быкаў, Я. Брыль, I. Навуменка, I. Чыгрынаў, I. Шамякін і інш.) сталі лідэрамі ва ўсёй савецкай літаратуры ў распрацоўцы ваеннай тэмы. У свой час на развіццё ўсёй савецкай драматургіі аказалі плённы ўплыў драмы і камедыі Кандрата Крапівы, А. Макаёнка, М. Матукоўскага, А. Дударава. Дзякуючы найперш Максіму Танку верлібр заваяваў правы грамадзянства не толькі ў беларускай, але і ў паэзіі ўсіх былых народаў СССР. Калі ў пачатку XX ст. Янка Купала і М. Багдановіч пачалі "абеларушваць" некаторыя формы верша (санет, трыялет, актава, хоку і інш.), то цяпер мы не толькі маем цэлыя кнігі, напісаныя гэтымі формамі, але і адкрываем для славянскай і ўсё'й еўрапейскай паэзіі новыя паэтычныя формы (вершаказы, квантэмы, вянкі вянкоў санетаў і інш.)...

Многія творы пісьменнікаў увасобіліся ў тэатральным і выяўленчым мастацтве, музыцы, кінамастацтве, паўплывалі на развіццё і ўдасканаленне беларускай літаратурнай мовы, культуры ў цэлым, атрымалі шырокую вядомасць і прызнанне ў грамадстве. У прыватнасці, тэатральнай класікай сталі "Ідылія" В. Дуніна-Марцінкевіча, "Паўлінка" і "Тутэйшыя" Янкі Купалы, "Брама неўміручасці" Кандрата Крапівы, "Зацюканы апостал" А. Макаёнка, прызнанне гледачоў заваявалі асобныя п'есы М. Матукоўскага, У. Караткевіча, А. Дударава, А. Дзялендзіка, У. Бутрамеева, С. Кавалёва і інш. Арыгінальныя фільмы і папулярныя тэлевізійныя серыялы ўзніклі на аснове асобных твораў 1. Мележа ("Людзі на балоце"), I. Шамякіна ("Атланты і карыятыды", "Вазьму твой боль"), В. Быкава ("Пайсці і не вярнуцца", "Альпійская балада", "Знак бяды"), У. Караткевіча ("Чорны замак Альшанскі"), на опернай сцэне знайшлі ўвасабленне "Новая зямля" Якуба Коласа (муз. Ю. Семянякі), "Дзікае паляванне караля Стаха" У. Караткевіча (муз. У. Солтана) і інш. Сапраўды народнымі сталі асобныя песні створаныя кампазітарамі на словы Янкі Купалы ("Не згаснуць зоркі ў небе", "Спадчына"), Якуба Коласа ("Мой родны куг'), М. Багдановіча ("Зорка Венера", "Вераніка"), К. Буйло ("Люблю наш край"), А. Русака ("Бывайце здаровы"), А. Куляшова ("Алеся"), А. Бачылы ("Радзіма мая дарагая"), Веры Вярбы ("Ручнікі"), Н. Арсенневай ("Магутны Божа") і інш. Далейшае сваё развіццё песня атрымала ў творчаці П. Броўкі, Максіма Танка, Г. Бураўкіна, Н. Гілевіча, Л. Дранько-Майсюка, У. Някляева, А. Дзеружынскага, У. Карызны, А. Бадака, Л. Пранчака, А. Лягчылава, М. Анемпадыстава і інш. Самі асобы вядомых пісьменнікаў, сюжэты і матывы іх твораў прыцягнулі ўвагу многіх мастакоў – М. Савіцкага, П. Сергіевіча, Г. Паплаўскага, Л. Шчамлёва, В. Шаранговіча, А. Марачкіна і інш. Менавіта ў XX ст. (дакладней – у яго апошняй трэці, і найперш у сувязі з юбілеямі) у Мінску і некаторых іншых гарадах з'явіліся велічныя помнікі пісьменнікам: Кірылу Тураўскаму (у Тураве), Францыску Скарыну (у Полацку), А. Міцкевічу (у Навагрудку), Янку Купалу, Якубу Коласу, М. Багдановічу (у Мінску) і інш. У двары галоўнага корпуса Беларускага дзяржаўнага універсітэта ўтульна размясцілася цэлая галерэя такіх помнікаў (Кірылу Тураўскаму, Еўфрасінні Полацкай, Францыску Скарыну, Міколу Гусоўскаму, Сымону Буднаму, Васілю Цяпінскаму). У Мінску пастаўлены помнікі А. Пушкіну, А. Міцкевічу, Максіму Горкаму. У сваю чаргу, помнікі беларусу Ф. Скарыну знайшлі прапіску ў Празе і Калінінградзе, Янку Купалу – у Маскве. Зразумела, помнікі класікаў беларускай літаратуры – не толькі творы выяўленчага мастацтва, дакладней – скульптуры, яны выконваюць і прапагандысцкую ролю, пашыраюць у свеце добрую славу пра беларускае мастацкае слова, беларускую культуру, Беларусь і беларусаў увогуле. 3 такімі здабыткамі ў цэлым беларуская літаратура ўвайшла ў XXI стагоддзе. Усё гэта – добрая запарука яе далейшых поспехаў.
Літаратура:

1. Багдановіч, М. Поўны збор твораў: у 3-х т. / Максім Багдановіч. – Мінск, 1993. – Т. 2.

2. Гарэцкі, М. Успаміны, артыкулы, дакументы / Максім Гарэцкі; склад. А. Ліс, І. Саламевіч. – Мінск, 1984.

3. Купала, Я. Санеты: на бел., англ., ісп., ням., пол., рус., укр., фр. мовах / Янка Купала; склад. Ж. Дапкюнас, В. Рагойша. – Мінск, 2002.

4. Купала, Я. А хто там ідзе?: на мовах свету / Янка Купала; склад. В. Рагойша, Я. Раманоўская. – Мінск, 1982.

5. Максім Горкі і Беларусь. – Мінск, 1968.



: documents -> %D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%82%D1%8D%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%82%D1%8D%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> Метадычныя ўказанні і ілюстрацыйны матэрыял
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%82%D1%8D%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> В. П. Рагойша беларускае вершаванне
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%82%D1%8D%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> Класіка І сучаснасць украінская літаратура І ўкраінска-беларускія літаратурныя ўзаемасувязі
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%82%D1%8D%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> Літаратуразнаўства як навука. Эстэтыка літаратуры. Паэтыка
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%82%D1%8D%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> Да 10-годдзя кафедры тэорыі літаратуры Белдзяржуніверсітэта актуальныя праблемы
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%82%D1%8D%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> Змест Ад аўтара
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%82%D1%8D%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> С. В. Шамякіна Вобразы-локусы беларускіх чарадзейных казак: структура вобраза і міфалагічныя ўяўленні
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%82%D1%8D%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> 1. літаратуразнаўства як навука сістэма ведаў пра літаратуру
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%82%D1%8D%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> Беларускія вяснянкі ў запісах Р. Р. Шырмы: узроўні аналізу


  1   2   3   4   5   6   7   8   9


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка