Асноўныя славянскія міфалагемы



Дата канвертавання08.06.2016
Памер339.12 Kb.
АСНОЎНЫЯ СЛАВЯНСКІЯ МІФАЛАГЕМЫ
Пытанні:

  1. Азначэнне міфалагемы.

  2. Актуальнасць вывучэння міфалагем.

  3. Семантыка і сімволіка асноўных славянскіх міфалагем.


Асноўныя міфалагемы:

Міфалагема Зямлі. Міфалагема Сонца. Міфалагема Поўні (Месяца). Міфалагема Жанчыны. Міфалагема Прыгажосці. Міфалагема Долі (Лёсу). Міфалагема Эротыкі (Страсці).


Літаратура па тэме:

Асноўная:

  1. Казакова І.В. Міфалагемы і магія ў беларускім абрадавым фальклоры. – Мн., 1997.

  2. Казакова І.В. Сімволіка і семантыка славянскіх міфалагем. – Мн., 1999.


Дадатковая:

  1. Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік. – Мн., 2006.

  2. Восточнославянский фольклор: словарь научной и народной терминологии. – Мн., 1993.

У апошнія гады праблемы міфалогіі прыцягваюць усё больш увагі даследчыкаў. Абумоўлена гэта перш за ўсё іх нераспрацаванасцю, наяўнасцю вялікага аб'ёму крыніц, добрай захаванасцю многіх міфалагем, асабліва ў беларускай народнай творчасці і сучаснай арыентацыяй грамадства на духоўныя агульначалавечыя каштоўнасці, што захаваліся ў нацыянальнай культуры, падмуркам якой з'яўляецца менавіта міфалагічнае светабачанне. Мы з Вамі ўжо гаварылі пра тое, шо міфалогія – гэта асаблівая сімвалічная сістэма, у тэрмінах якой нашы продкі тлумачылі свет. Што ж такое міфалагема?

Найбольш правільнае азначэнне міфалагемы даў рускі даследчык А.Л. Тапаркоў (адна з асноўных яго работ «Теория мифа в русской филологической науке XIX века». – М., 1997.).

Міфалагема – гэта адзінка міфалагічнай сістэмы, якая мае самастойную семантыку. З адной міфалагемай можа звязвацца нейкі пэўны міф, і ў гэтых выпадках паняцце міфалагемы сінанімічна паняццю «міф», або шэрагу міфалагічных уяўленяў.

Напрыклад, міфалагема Сонца ў народных вераваннях і ў літаратурнай царкоўнай і апакрыфічнай традыцыях усходніх славян уключае ўяўленні аб сонца як аб коле і агні, чалавеку і анёлу, ліку (твару) Бога і водбліску Божага ззяння і інш.

Даследаванне міфалагем як асноўных семантычных адзінак міфалогіі, гэтай першай рэлігійна-філасофскай сістэмы чалавецтва будзе садзейнічаць сучаснаму рэтраспектыўнаму стварэнню агульнай цэласнай выявы свету з аднаго боку, а з другога – дапаможа правільна зразумець касмічнасць светаўспрымання нашых продкаў, вытокі і бяздоннае багацце нацыянальнай культуры, асаблівасцей беларускага нацыянальнага характару, спецыфікі этнічнай свядомасці і этнапсіхалогіі.

Спроба рэканструкцыі асноўных міфалагем і міфічных поглядаў робіцца на падставе фальклору, менавіта таму, што раней фальклор быў тым стрыжнем, вакол якога аб'ядноўвалася ўся духоўная культура чалавецтва, міфалагічная свядомасць і сёння захавалася ў фальклорных творах і абрадах у першапачатковым выглядзе, бо фальклор і ствараўся на яе грунце і далей узаемадзенічаў з міфалогіяй.

Мы выдзяляем 7 асноўных славянскіх міфалагем (успомніце, калі мы з Вамі гаварылі пра магічныя лічбы ў гісторыі чалавецтва, мы асабліва падкрэслівалі сакральнасць лічбы 7).

МІФАЛАГЕМА ЗЯМЛІ

Зямля – гэта агульны чалавечы Дом. Яна параджала і параджае багаты раслінны і жывёльны свет, забяспечвае хлебам людзей, а значыць, вытокам жыццёвай сілы, энергіі, здароўя, корміць усё існае, і яе называлі заўсёды і называюць і зараз Маці-Зямля, Зямля-карміцелька.

Ва ўсіх народаў свету існавалі міфы пра паходжанне Зямлі. У сусветнай міфалогіі Зямля ўзнікае сама з першага бязладдзя, з хаосу або выходзіць з вады (вада – гэта эквівалент хаосу). У класічнай грэчаскай міфалогіі Гея (Зямля) нараджае сама сябе з хаосу. У многіх народаў свету Неба і Зямля разумеліся як муж і жонка. Неба ўвасабляла мужчынскі пачатак. Наогул у Еўразіі стрыжнёвай ідэяй урадлівасці з'яўляецца зліццё мужчынскага і жаночага пачаткаў Неба і Зямлі. У зімовы час Зямля замірала і толькі дзякуючы промням яснага сонца і жыццядаўным кроплям дажджу яна амывалася.

«Прызнаючы Неба і Зямлю шлюбнай парай, першабытныя плямёны ў дажджы, які падаў з паветраных вышынь на поле і нівы, павінны былі ўбачыць мужчынскае семя, якое вылівалася нябесным богам на сваю сяброўку; прымаючы гэта семя, апладняючыся ім, Зямля зацяжарвае, нараджае са сваіх недраў багатыя, раскошныя плады і харчуе ўсё існае» [2, с. 57], – пісаў А.М. Афанасьеў і дадаваў, што па народнай прыкмеце лічылася шчаслівым выпадкам трапіць пад дождж маладой пары ў дзень шлюбу, гэта прадвяшчала дзетароддзе і багацце. «Пры такім поглядзе на дождж як на бацькоўскае семя, зразумела, што ў маланцы, якая параджае хмары і праз тое зводзіць на зямлю нябесную ваду, фантазія першабытных народаў пазнавала дзетародны член; зразумела таксама што апладняльная сіла неба амаль выключна прысвайвалася боствам веснавых навальніц». Сярод іх у славян быў Пярун. Да бостваў і «звярталіся з малітвамі аб ураджаі, у гонар іх выконваліся на раллі і жніве рэлігійныя абрады, ад іх непасрэднага ўдзелу залежалі поспехі земляробства» [2, с. 57], – справядліва зазначыў вучоны.

Уяўленне пра міфалагему Зямлі істотна дапаўняецца своеасаблівымі «партрэтнымі» рысамі яе, якія дадае А.М. Афанасьеў: «На старажытнай паэтычнай мове травы, кветкі, кустарнікі і дрэвы называліся валасамі зямлі. Прызнаючы зямлю за істоту жывую, якая дзейнічае самастойна (яна нараджае са свайго мацярынскага ўлоння, п'е дажджавую ваду, сутаргава дрыжыць пры землятрусах, засынае зімою і абуджаецца са зваротам вясны), першабытныя плямёны параўноўвалі шырокія прасторы сушы з волатаўскім целам. У цвёрдых скалах і каменнях бачылі яе косці, у вадзе – кроў, у драўляных каранях – жылы і, нарэшце, у травах і раслінах – валасы» [2, с. 57–58].

У многіх міфалогіях Зямля ўтвараецца непасрэдна з вады, шляхам як бы знішчэння яе, або падымаецца з дна мора, прычым у некаторых міфалогіях (як, напрыклад, у рускай і ўкраінскай) яе дастаюць з вады пэўныя водныя птушкі: лебедзь, качка, гусь. У нашых продкаў-крывічоў з Хаосу спачатку нараджаецца Багіня-Прародзіца Жыва-Каляда [13]. Вельмі цесная яе сувязь з вадой. З яе слёз узнікае ў моры востраў-вырай. На гэтым востраве вырастае Прадрэва, і так пачынаецца жыццё. Наогул Прадрэва (Сусветнае дрэва, Касмічнае дрэва) – гэта фундаментальны сімвал старажытнай свядомасці, які прысутнічае ў міфалогіі амаль усіх народаў свету. (Раней мы ўжо звярталіся да аналізу гэтага вобраза [6, с. 111–113].) Нашы продкі суадносілі вобраз Сусветнага дрэва, якое расло ў цэнтры Свету на востраве-выраі, часцей за ўсё з дубам.

Паводле біблейскага міфа, зямля была створана Богам, а ў беларускай легендзе ў яе стварэнні ўдзельнічаў і чорт – антыпод Бога. Бог пасылае чорта ныраць на дно бязмежнай воднай праторы і ўзяць гліны, якую потым рассявае па вадзе. Але чорт затаіў частку зямлі, якая пачала расці ў яго вантробе і распіраць яго так, што ён пачаў ванітаваць, у выніку чаго ўзніклі балоты і іншая тхлань. Такі дуалістычны паказ стварэння зямлі супярэчыў біблейскаму міфу, але быў шырока распаўсюджаны ва ўсходніх славян, балгар, палякаў [11, с. 171–173].

Па ўяўленнях палешукоў, «зямля стаіць на вадзе, а вада на зямлі. Далеко е край зямлі, дзе зямля сходзіцца з небам, але ніхто туды не даходзіў, бо там вельмі горача» [12, с. 21].

Сувязь зямлі з вадою часта падкрэслівае эпітэт зямлі – сырая. Многія народы свету, у тым ліку і славяне, называлі зямлю менавіта мацер'ю жыцця. Маці-Зямля – гэта і выток жыцця,і само жыццё наогул. Захавалася шмат легендаў і паданняў на гэтую тэму. Вось, напрыклад, урывак легенды, запісанай ад А. Пажарыцкай з Нараўлянскага раёна, якая пераняла яе ад старца-песняра Арсена ў 1918 годзе: «Галоўнымі багамі на Зямлі з'яўляюцца Светлае сонца і Маці-Зямля-Карміцелька. Ад іх пайшло ўсё жыццё на зямлі. Іх дзеці – Ярыла і жытняя Баба – глядзяць за ўродам жыта, пшаніцы і ўсялякай пашніцы. У Ярылы і Жытняй Бабы былі свае дзеці – ураджай Жыцень, ураджай Спарыш, ураджай Рай, ураджай Багач». «Галоўным богам сярод людзей і ў прыродзе з'яўляюцца Светлае сонейка і Маці-Зямля сырая. Яны нарадзілі ўсіх людзей і ўсю прыроду. Усе багі – татарскія, японскія, германскія, кітайскія – падпарадкоўваюцца богу Сонца... Бог Сонца і Маці-Зямля даюць людзям усё: хлеб і ваду, цяпло і святло, рэчкі і азёры, пашні і лясы....» [7, с. 113–114].

Шмат выяў гэтых двух галоўных багоў захавалася ў беларускім арнаменце (у праватнасці, у ткацтве і вышыўцы). Матыў сонца мае выгляд ромба з промнямі ў бакі, а матыў зямлі – такі ж ромб, але з промнямі ўнутр. Беларускія майстрыхі кампанавалі малюнак, дзе адзін матыў уваўшоў у другі і атрымаўся ўзор, які сімвалізуе яднанне Зямлі і Сонца [7, с. 116].

Характэрна шматграннасць і разнастайнасць асэнсавання вобраза зямлі ў народнай свядомасці. У адных выпадках зямля разглядаецца як касічны аб'ект і тады супастаўляецца з сонцам, месяцам, зоркамі. У другіх выпадках яна разумеецца як аснова жыцця прыроды і разам з сонцам выступае галоўным суб'ектам гадавога цыкла прыроды, змены пораў года. У трэціх выпадках зямля – гэта аснова жыцця чалавека ў прыродзе, на ніве , якая яго корміць, адсюль і самы распаўсюджаны вобраз зямлі ў народнай свядомасці – маці-карміцелька. Вось прыклады ўзораў з сімваламі зямлі-карміцелькі ў беларускім ткацтве.

Не толькі славяне, але амаль усе народы свету, асабліва земляробчыя, успрымалі зямлю менавіта як усеагульную карміцельку. Беларуская народная прымаўка добра тлумачыць гэта: «Зямелька – матка наша, яна корміць, поіць і адзявае нас». Сімвал зямлі як нівы, што корміць, у народным арнаменце гэта зноў жа ромб з маленькімі квадрацікамі ці ромбікамі, якія сімвалізуюць зерне.

Б.А. Рыбакоў адзначыў, што «ромб і рамбічны меандр самі па сабе станавіліся сімваламі жыццёвасці і дабрабыту, першай у гісторыі чалавечай думкі, ідэаграмай Жыцця і Дабра» [10, с. 129]. А. Голан лічыць устаноўленым, што знак у выглядзе ромба ў народнай і старажытнай арнаментыцы паходзіць ад умоўнай выявы зямельнага надзелу і з'яўляецца сімвалам зямлі [3, с. 86]. Ромб з кропкамі ўнутры абазначае зерне ў полі. Да гэтай высновы прыйшлі многія даследчыкі, напрыклад, Б. Рыбакоў, А. Амброз, М. Гімбутас і інш. [9, с. 26]. Старажытныя егіпцяне ўяўлялі сабе зямлю квадратнай, а ў Старажытным Кітаі чатырохкутнік і круг сімвалізавалі адпаведна зямлю і неба. У Кітаі, Манголіі і сёння ромб лічыцца мужчынскім знакам, а круг – жаночым. У старажытных грэкаў і рымлян запальвалі два свяшчэнныя вогнішчы квадратнай і круглай формы, якія сімвалізавалі зямны і нябесны агонь.

У хрысціянстве, як вядома, квадрат з'яўляецца сімвалам смерці, гэта тлумачыцца тым, што старажытны бог зямлі лічыўся таксама і богам смерці, нездарма ж памерлых хрысціян хаваюць менавіта ў зямлі. Наогул для старажытных людзей не было такога паняцця смерці як у сучаснага чалавека. Жыццё і смерць уяўляліся як вечны кругазварот пераўтварэнняў. Тым больш такія ўяўленні былі характэрны для земляробчых народаў. Людзі бачылі, што зерне, кінутае ў зямлю, не гіне, а ўваскрасае зноў у яшчэ лепшым выглядзе (у выглядзе коласа), гэта яшчэ пацвярджала, што жыццё са смерцю не сканчваецца.

Знак зямлі ў выглядзе чатырохкутніка – адзін з нямногіх неалітычных сімвалаў, якія захаваў сваю сімволіку і ў іншыя эпохі. У эпоху неаліту боства зямлі было мужчынскім. На неалітычных жаночых статуэтках на жываце часта сустракаецца начэрчаны ромб. Сэнс гэтага ў тым, што мужчынскае боства (бог зямлі) апладняе Багіню-Прародзіцу, маці ўсяго існага. Сувязь ромба з фігурай Вялікай Багіні Маці была пазней успрынята хрысціянствам, дзе ў іканастасе ромб спалучаецца з выявай Багамацеры [1, с. 66].

Бог зямлі ў многіх народаў свету лічыўся падацелем зачацця. Таму да яго звярталіся жанчыны з просьбай стаць цяжарнымі. Звярталіся з такой просьбай і да свяшчэнных камянёў, якія суадносіліся з вобразам бога зямлі, бо камяні знаходзяцца ў зямлі, яны ўяўляюць сабой як бы згусткі зямлі, у некаторых старажытных паданнях яны называюцца «косці зямлі». Шанаванне камянёў назіралася ў народаў Еўропы, Пярэдняй Азіі і Каўказа. Вядомы свяшчэнныя камяні ў славян, у прыватнасці ў беларусаў.

З богам зямлі суадносіліся пэўныя жывёлы. Як сведчаць шматлікія міфы і павер'і, такой жывёлінай быў перш за ўсё мядзведзь. Міфалагізацыя мядзведзя магла пачацца з таго, што гэтая жывёла, пастаўленая на заднія лапы, нагадвае фігуру чалавека. Мядзведзь, на якога палявалі яшчэ неандэртальцы, жыў часцей за ўсё ў пячорах, таму яго маглі прызнаваць гаспадаром зямных нетраў. Б.А. Рыбакоў лічыць мядзведжы культ ледзь не першасным у гісторыі рэлігіі. Сувязь мядзведзя з зямлёй падмацоўваецца яшчэ і тым, што ён засынае на зіму разам з зямлёй, якая таксама быццам замірае да вясны. Адно з самых папулярных павер'яў ва ўсёй Еўропе такое: 2 лютага, на Грамніцы (па-руску – Сретение) – мядзведзь выглядае са сваёй бярлогі – калі неба хмарнае і ідзе дождж, значыць, зіма скончылася. Калі ж сонца і мароз – мядзведзь спіць яшчэ сорак дзён. У старадаўнія часы ў Еўропе вясна пачыналася якраз з Грамніц (Сретения), а ў беларусаў – 24 сакавіка – гэты дзень называецца святам выхаду мядзведзя з бярлогі і пачатку вясны. Мядзведзь як бы абуджае і апладняе прыроду. Адсюль мядзведзь – сімвал урадлівасці.

Па народнаму вераванню, зямля настолькі чыстая і святая стыхія, што не змяшчае ў сабе нічога нячыстага ці варожага людзям. Злосных чарадзеяў і ведзьмаў зямля не прымае. Патрабуюцца спецыяльныя абрады і рытуалы, каб спыніць выхад з магіл такіх нябожчыкаў і наведванне імі жывых людзей. Уся нячыстая сіла ад хроснага знамення ці ад малітвы павінна «праваліцца скрозь зямлю», як бы не апаганьваючы святасці зямных недраў. Сувязь чалавека з зямлёй адбілася ў самых розных народных звычаях, напрыклад, калі чалавек едзе ў чужую старану, ён абавязкова бярэ з сабой горстку роднай зямлі, бо існуе вера ў тое, што тады не будзе сумаваць па радзіме, будзе здаровы і жыць будзе таксама добра як і на роднай зямлі. Калі чалавек памёр далёка ад дома і там пахаваны, родныя людзі вязуць крыху роднай зямлі на магілу, што было вельмі важна па ўяўленнях большасці народаў свету.

Шаноўныя адносіны да Зямлі выражаліся ў зямных паклонах, адрасаваных самой Зямлі ці ў падзяку добрым людзям. У час, калі давалася якая-небудзь клятва, людзі елі зямлю альбо цалавалі яе. Пакрыўдзіўшы каго-небудзь з блізкіх ці саграшыўшы, чалавек цалаваў зямлю, калі прасіў дараваць яму крыўду ці грэх. Сіла зямлі выкарыстоўвалася ў розных рытуалах – абярэгах, каб адвесці ад людзей смерць і хваробы, абараніць ад шкоднага ўплыву розных злых сіл. Лічылася, што Зямля (менавіта родная зямля) надае людзям вялікую сілу. У старажытнай быліне, напрыклад, гаворыцца пра Міколу Селянінавіча, якога ніхто не мог перамагчы, бо яго «Зямля-матухна любіць». У старажытных грэкаў быў магутны герой Антэй, перамагчы якога Геракл здолеў толькі адарваўшы яго ад зямлі.

Зямля – гэта багіня ўрадлівасці і ўсяго існага на ёй, яна дапамагае нараджэнню, шлюбу, смерці, што адлюстравана ў сямейных абрадах нашых продкаў. Вялікая колькасць рытуалаў каляндарнай абраднасці многіх народаў свету таксама звязана з ушанаваннем зямлі (калядная і валачобная абраднасць, гуканне вясны, Юр'е і г.д.).

Стаўленне да зямлі выразна адлюстравана ў народных прыказках і прымаўках: «Зямля – нас усіх маці: яна нас корміць, яна нас прыгорне», «Зямля – маці, а праца – бацька», «Зямля багацей ад усіх», «Зямля не згарыць, не ўтоне» (запісы М. Федароўскага). Патрыятычныя пачуцці ва ўсе часы непасрэдна былі звязаны з любоўю да роднага краю. А.К. Сержпутоўскі запісаў, напрыклда, такія адносіны да зямлі палешукоў: «Зямля святая, яна ўсё родзіць, яна пестуе нас у маленьству, яна нас корміць і поіць, а як прыдзе час, захавае нашы косьці», «Свая родная зямелька даражэй усяго, яна нам міла, як родная матка».

Зямля ў паэтызаваным уяўленні славян-земляробаў – усеагульная маці, апякунка і галоўная заступніца ўсіх людзей. «Пачуццё пашаны Маці-зямлі, збліжэнне яе з Багародзіцай і Сафіяй амаль што не генетычна закладзена ў славянах і перадаецца імі з пакалення ў пакаленне» [5]. У зямлі пытаюцца парады, да яе ідуць каяцца ў грахах, і яна ўсіх выслухае і за ўсіх моліцца. Перад зямлей усе роўныя. Як Прамаці, яна – выток вышэйшай праўды і вышэйшага Закона, захавальніца маральнага закона, перш за ўсё закона радавога жыцця, носьбіт грамадскіх асноў і маралі.

Зямная прастора ў эстэтыцы стражытных славян іграла важную ролю. На ёй як на рэальнай жыццёвай аснове фарміраваліся першапачатковыя паэтычныя ўяўленні нашых продкаў пра гармонію і меру, пра прыгажосць і граніцы быцця. Цяжка пералічыць усе тэмы, матывы, ідэі, звязаныя з прыродай, што складаюць у цэлым своеасаблівую філософію прыроды, якой пранікнута экалагічна-гуманістычнае светаадчуванне старажытных славян. Аднак сутнасць духоўнага пачатку старажытнаславянскай традыцыйнай культуры заключаецца ў пакланенні Маці-Зямлі, якая дорыць чалавеку жыццё, прыгажосць і ежу і нясе ў сабе глыбокі эстэтычны і этычны сэнс.

Універсальнасць і унікальнасць вобраза Маці-Зямлі заключаецца ў тым, што ён многія стагоддзі чырвонай істужкай праходзіў праз усю славянскую культуру, застаючысячы пры гэтым нязменным вытокам маральна-этычнага вопыту. З прыняццем хрысціянства на Русі язычніцкі культ пакланення Маці-Зямлі трансфармаваўся ў рэлігійны культ аскетызму («землянога» існавання) як найвышэйшай праявы рэлігійнага подзвігу. Адзначана і свядомае літаральнае прыпадабненне да зямлі (адсутнасць адзення, сон на зямлі, цела, пакрытае «земляной карой») [5].

Але не толькі міфапаэтычны вобраз Маці-Зямлі, увасоблены ў вераваннях, эпічным і лірычным фальклоры, з'яўляецца носьбітам маральна-этычных каштоўнасцей аграрнага грамадства. Сама землеапрацоўка, гэты від дзейнасці старажытных славян, сёння разглядаецца як асаблівы від узаемадзеяння чалавека і прыроды. Пастаянная прыналежнасць да свету жывога, усведамленне творчай жыццёвай сілы чалавечай працы і яго цэнтральнае палажэнне ў сістэме каштоўнасцей, пачуццё непасрэднай асабістай і калектыўнай адказнасці за жыццё арганічнай прыроды – гэтыя і іншыя складаючыя маральнага ўсведамлення селяніна глыбока ўвайшлі ў тканку яго жыццядзейнасці. Разам з тым яны справядліва разглядаюцца ў якасці базісных чалавечых каштоўнасцей, што дазваляе гаварыць пра элементы асаблівай маралі, якая характэрна для земляроба. Імкнучыся дзейнічаць па логіцы жывога, земляроб не можа не развіць задаткі сваёй асабістай прыроды. Вялікая ісціна, якую засвойвае земляроб, у тым, што зямлю нельга перахітрыць, ашукаць, у хлебаробскай справе немагчыма схалтурыць, і той, хто спрабуе гэта зрабіць, непазбежна застаецца ва ўбытку. Зямля проста і ясна адказвае яму неўраджаем: «З зямлёй не хітры: самога сябе не ашукаеш», – кажа народная мудрасць. А таксама: «Хто поле троіць (троіць – тройчы араць пад некаторыя збожжавыя культуры), той хлеб кроіць», «Што ў полі родзіцца, усё дома згодзіцца», «Пасадзі на такую (добрую) раллю дзіця, дык і яно вырасце», «Калі хлеб хочаш мець, то трэба зямліцы глядзець», «Зямля талерка: што пакладзеш, тое і возьмеш».

Чалавек-земляроб адрозніваецца ад іншых людзей перш за ўсё сваёй цягай да зямлі, цікавасцю да жыцця раслін і жывёл. Тут выток яго інтуіцыі, вопыту, тэхналагічных прыёмаў. Цікавасць да зямлі абумоўлівае ўзнікненне пэўнага прафесійнага кола людзей, накладае пячатку на іх характары і паводзіны, фарміруе іх спецыфічную ментальнасць, складае пэўныя згуртаванні, якія выпрацоўваюць свае традыцыі і перадаюць іх з пакалення ў пакаленне [8, с. 13–24].

Сёння пры фарміраванні новага экалагічнага мыслення, у пошуках новай ідэалогіі беларускага грамадства нам патрэбна аглянуцца назад, да вытокаў народнай свядомасці, якая склалася з напластаванняў многіх эпох. Мы павінны пастарацца калі не ўзрадзіць, але хаця б не забыць амаль што страчанае пачуццё здзіўлення перад светам прыроды, яе загадкамі і таямніцамі, для таго, каб чалавек зноў адчуў сябе сынам зямлі.

Сёння ў пошуках прагрэсіўных шляхоў развіцця сельскай гаспадаркі, у імкненні ўзрадзіць гаспадара зямлі – селяніна, людзям давядзецца нанова паглядзець на сваю гісторыю, шмат чаго і пераасэнсаваць, і ў гэтым, несумненна, можа дапамагчы нам наша гісторыя і культура, якая ўся пабудавана на беражлівых, экалагічна развітых адносінах да прыроды і зямлі. І адна з магчымых перспектываў – зварот да эмацыянальна-гуманістычнай і экалагічнай сімволікі вобраза Зямлі, якая сёння ставіцца вучонымі першай ў сістэме базісных каштоўнасцей сучаснай сялянскай культуры [4, с. 283–285].




  1. Амброз А.К. О символике русской крестьянской вышивки архаического типа // Советская археология. – 1966. – № 1.

  2. Афанасьев А.Н. Древо жизни. – М., 1982.

  3. Голан А. Миф и символ. – М., 1994.

  4. Данилик О.В. О ценностной основе крестьянской культуры // Достижение устойчивого развития с.-х. производства Верхневолжья в 21 веке. Материалы 23 научно-практ. конф. – Тверь, 2000.

  5. Домников С.Д. Мать-Земля и Царь-город. Россия как традиционное общество. – М.: Алтейя, 2002.

  6. Казакова І.В. Этнічныя традыцыі ў духоўнай культуры беларусаў. – Мн., 1995.

  7. Кацар М.С. Беларускі арнамент. – Мн., 1996.

  8. Никольский С.А. Земледелие и крестьянство как природно-историческое явление // Вопросы философии. – 1991. – № 2.

  9. Рыбаков Б. Космология и мифология земледельцев неолита // Советская археология. – 1965. – № 1.

  10. Рыбаков Б. Происхождение и семантика ромбического орнамента // Музей народного искусства и художественные промыслы. Сб. 5. – М., 1972.

  11. Сержпутовский А.К. Сказки и рассказы белорусов-полешуков. – СПб., 1911.

  12. Сержпутоўскі А.К. Прымхі і забабоны беларусаў-палешукоў. – Мн., 1930.

  13. Хмара С. Аб богах крывіцкіх сказы. – Таронта, 1986.



МІФАЛАГЕМА СОНЦА

Сонца ўшаноўвалася ў старажытнасці многімі народамі, у тым ліку славянамі, аб ушанаванні Сонца сведчаць розныя крыніцы. Даследчык М.Ф. Сумцоў лічыў, што нябесныя свяцілы ўдзельнічаюць у арганізацыі і стварэнні шлюбаў. Адзін з яго раздзелаў працы «Пра вясельныя абрады, пераважна рускія» (Харкаў, 1881) называецца «Участие небесных светил в устроении человеческих браков». У другой працы ён не толькі гаворыць аб кульце сонца, але і лічыць, што сонцу, як і іншым міфічным боствам (зямлі, дамавому духу і інш.), прыносіўся ў ахвяру хлеб [сумцов, с. 125–128]. А.М. Афанасьеў спасылаўся на розныя крыніцы, сярод якіх і Іпацьеўскі летапіс, і сцвярджаў, што ў славян быў вярхоўным уладыкай сусвета прабог Сварог, роданачальнік іншых светлых багоў. Ад яго нарадзіўся Дажджбог – Сонца-цар, сын Сварога. Дажджбог упамінаўся Нестарам і ў «Слове пра паход Ігаравы», на падставе гэтага А.М. Афанасьеў прыйшоў да высновы, што «в числе славянских богов есть, несомненно, солнце, сын неба» [афанасьев, с. 64–65].

У беларускім фальклоры нямала бытавала легендаў пра тое, як Бог хадзіў па зямлі, павучаў людзей. Паляшук Л. Лебедзік расказаў А. Сержпутоўскаму легенду, як сонца разам з марозам і ветрам хадзіла па зямлі; яны сустрэліся з чалавекам, які сеяў на полі збожжа. У спрэчцы, хто дужэйшы, сонца перамагае. Сонца паўстае ў легендзе ў вобліку чалавека, як у іншых творах Бог. Персаніфікуецца таксама вецер і мароз. Яны размаўляюць з чалавекам, спрачаюцца між сабой. Адным з самых старажытных язычніцкіх культаў з'яўляецца салярны культ. Сонца дэтэрмінавалася з пачаткам жыцця. Сонца займае адно з цэнтральных месцаў у міфалогіі розных народаў свету. Асабліва дасканала былі распрацаваны салярныя міфы ў егіпцян, дзе вялікае значэнне меў бог Сонца Ра (а пазней Гор).

Бог Сонца Ра быў традыцыйна галоўным старажытнаегіпецкім богам. Былі і іншыя імёны Сонца – Атум, Амоін, Атон, але назва Ра ўсё роўна часта дадавалася да гэтых імёнаў, напрыклад, Амон-Ра. Усе фараоны Егіпта лічыліся «сынамі Ра», што значыць «сынамі сонца». Ад Сонца таксама выводзілі сваё паходжанне і царскія дынастыі старажытных інкаў у Паўднёвай Амерыцы, кітайскія багдыханы, індзійскія раджы, славянскія князі, што добра адлюстравалася ў «Слове пра паход Ігаравы».

У мастацтве розных народаў свету, асабліва ў мастацтве егіпцян усіх эпохаў, прысутнічаюць шматлікія і разнастайныя выявы сонца: чырвоны ці залаты дыск, вялікае вока, дыск з доўгімі промнямі з далонькамі на канцах, існуюць старажытныя выявы калясніцы, якая перавозіць дыск, што супастаўляецца з міфам пра сонечную калясніцу. Выявы разетак самых розных відаў у прыкладным мастацтве Дагестана, Грузіі і іншых народаў Каўказа, на думку А.Голана [голан], таксама з'яўляецца хутчэй за ўсё выявамі сонца. У заходнееўрапейскіх сярэдневяковых цэрквах на фасадзе выраблялася вялікае круглае акно з вітражом у выглядзе разеткі. Варта нагадаць, што язычніцкія храмы павернуты алтаром на захад і ўваходам на ўсход і што такая арентацыя па традыцыі захоўвалася і ў раннехрысціянскіх храмах. Такім чынам, разетка над уваходам раманскай і гатычнай царквы была звязана з ідэяй аб узыходзе сонца. Зубчатая разетка была сімвалам сонца ў будызме, у старажытнай Амерыцы.

Існавалі выявы Сонца, падобныя на форму вока, у выглядзе кола з кропкай пасярэдзіне. У Рыгведзе сонца называецца боскім вокам [мюллер, с. 655], у міфалогіі старажытных грэкаў сонца ўяўлялася як вока Зеўса, у старажытных германцаў – як вока Одына (Вотана) [шредер, с. 37], у старажытных рымлян – як вочы Юпітэра [тейлор, с. 234].

Захаваліся разнастайныя выявы і ўзоры сонца ў беларускім народным арнаменце. У свядомасці беларусаў сонца непасрэдна звязана з іншымі прыроднымі з'явамі. У народнай творчасці раскрываюцца адносіны паміж паветрам, сонцам, дажджом, громам, маланкай. І ўсё гэта адлюстравана ў дэкоры розных вырабаў.

Многія кампазіцыі беларускай вышыўкі змяшчаюць ідэю звяртання да Вялікага сонца з просьбай, каб яно не паліла моцна зямлю і дало дождж. Сувязь існавання мікракосмасу (чалавека) была непарыўнай з існаваннем макракосмасу (сусвету), дзе адно з галоўных месцаў належала і Сонцу, ад якога па славянскіх павер'ях залежаў дождж, значыць, і ўраджай, а значыць, і далейшы працяг жыцця. На беларускіх вышыўках часта можна ўбачыць узор, які складаецца са спалучэння сонца і дажджу, што служыць зарукай добрага ўраджаю.

Тут бачна, як узор сонца ў выглядзе вялікага ромба з адросткамі звонку абмяжоўвае ўзор дажджу – крыжападобную фігуру. І яшчэ такі ж падобны ўзор, але ўжо з дадатковым надпісам па баках: «Дай Бог Дождж. Дай Бог ураджай жыта».

Вырабленыя выявы сонца шляхам вышыўкі, ткацтва, разьбы па дрэву на франтонах жыллёвых пабудоў мелі першапачаткова не эстэтычную, а магічную мэту: выклікаць дождж, вылечыць хваробу і г.д. Напрыклад, 80-гадовая сялянка А. Васільева з Сянна расказала пра тое, што ў яе захварэў сын і ніхто не мог яму дапамагчы, але як толькі яна вышыла ўзор сонца – сын ачуняў [кацар, с. 114].

Найбольш распаўсюджаная выява сонца ў беларускім арнаменце – гэта ромб з промнямі. Існаваў таксама і іншы старажытны язычніцкі сімвал сонца: крыж у крузе, яго можна ўбачыць у дэкоры ганчарных, кавальскіх, разьбяных вырабаў і, безумоўна, у ткацтве і вышыўцы.

Аб старажытным кульце сонца на Беларусі сведчаць народныя звычаі і абрады. Нашым продкам уласціва ўзвышанае рэлігійнае, сакральнае стаўленне да сонца. Даследчык гісторыі С. Токараў падкрэсліў, што ў дачыненні шанавання сонца ў старажытных славян «абсалютна несумненна, што гэта быў менавіта народны земляробчы культ, што сонца шанавалася як апладніцель зямлі і падацель ураджаю» [токарев, с. 112].

У казках існуюць чароўныя сонечныя памочнікі: «Каток – залаты лабок», «Свінка – залатая шчацінка», «Тур – залатыя рогі» і інш., заўсёды ў казках дапамагаюць героям, паляпшаюць іх жыццё, здабываюць ім шчасце і багацце. Гэта незвычайныя, чароўныя істоты, звязаныя з касмічнымі сіламі, з іншасветам. Археалагічныя знаходкі таксама пацвярджаюць захаванне рэшткаў салярнага культу. Напрыклад, у Балгарыі каля Варны быў знойдзены некропаль, якому 8 тысяч гадоў. Усе рэчы, раскапаныя там, выключна залатыя, прычым многія звязаны з салярным культам. Знаходжанне іх у месцы захавання памершых яшчэ раз пацвярджае, што старажытныя людзі абсалютна верылі ў сваё адраджэнне пасля смерці, так як і ў адраджэнне сонца кожную раніцу.

Сімволіка сонца была распаўсюджана ў многіх народаў – ад інкаў да славян. У архітэктуры (асабліва на франтонах дамоў), вышыўках, ткацкіх вырабах, вырабах з саломы, дрэва і інш. рэчах, у побыце славян (у тым ліку і беларусаў) мы знаходзім салярныя знакі.

Па старажытных уяўленнях, ноччу Сонца падарожнічае на чаўне, а днём едзе па небе на калясніцы. Як адзначае А. Голан, «у міфах індаеўрапейскіх і некаторых іншых народаў, у тым ліку на старажытным Усходзе, конь перавозіць сонечнага бога, а часам і сам асацыіруецца з Сонцам» [голан, с. 49]. У паўднёвых семітаў свяшчэннай жывёлай багіні сонца быў конь. Коні і калясніцы прысвячаліся ў старажытных яўрэяў сонцу [пальмов, с. 202]. У Рыгведзе расказваецца пра сонца, якое вязуць коні, конь выступае там у якасці вобраза сонца, само сонца называецца канём [шредер, с. 17]. У Іране выява каня разумелася як увасабленне сонечнага боства Мітры [амиранашвили, с. 49]. Семантычная сувязь паняццяў «конь» і «Сонца» існавала ў старажытных грэкаў і германцаў, нярэдка ў іх само сонца называлася канём [манхартд, с. 93]. Сонца персаніфікавалася ў вобразе каня ў скандынаваў. У кельтаў конь лічыўся сімвалам сонца [кеніг, с. 154]. У старажытнаіндзійскіх і літоўскіх міфах гаворыцца, што конь быў створаны з сонца [мюллер, с. 728]. Пры многіх храмах былі свяшчэнныя коні, напрыклад, вельмі вядомы храм бога Светавіта на востраве Руген у Балтыйскім моры. Светавіта ўвасабляў белы конь, да якога ставіліся з вялізарнай пашанай. І ў Японіі пры храмах трымалі белых коней, якія прымалі ўдзел у абрадах. Б. Рыбакоў сцвярджае, што ў старажытных славян «конь звязаны з сонцам, як бы замяняе яго» [рыбаков, с. 400]. Конь ва ўсходніх славян – сімвал усяго добрага і самага важнага. Гэта звязана яшчэ з велізарнаю роляй каня ў жыцці і рассяленні ўсіх старажытных індаеўрапейцаў, якія і прыручалі каня. Конь быў незаменны ў сельскай гаспадарцы. У коней былі свае святыя апекуны – Фрол і Лаўр. У многіх народаў конь – сімвал урадлівасці, вось чаму падкова сімвалізавала шчасце.

У славянскіх казках коні заўсёды вельмі незвычайныя персанажы. У казках коні часта могуць лётаць, дыхаць агнём. Казачныя героі знаходзяць сваіх чароўных коней часта пад зямлёй ці ўнутры гор, але ёсць коні, якія выходзяць з вады. Конь дапамагае герою казкі ў барацьбе са злом, з цёмнымі сіламі і рознымі пачварамі. У народных казках коні мудрыя, нават могуць прадказаць будучыню. У беларускіх абрадавых песнях, напрыклад, у восеньскіх (частка якіх прысвечана каню жаніха, які павінен прывезці яго да шчасця, да новага жыцця), малады хлопец раіцца з канём, як хутчэй даехаць да каханай, якую дарогу выбраць.

Многія славянскія багі, напрыклад, Ярыла, уяўляўся ў выглядзе маладога вершніка, які ехаў часцей за ўсё на белым кані. Каню належыць пачэснае месца ў міфалогіі ўсіх арыйскіх народаў.

А. Фамінцын заўважаў, што англійская назва каня «horse» сугучна з імем боства Хорс, якое ўпамінаецца ў сярэдневяковых рускіх крыніцах [фамінцын, с. 199–201]. Імя Хорс ёсць таксама ў «Слове пра паход Ігаравы».

Звернемся зноў да падарожжа Сонца. Уначы яно знаходзіцца ў падзем’і, дзе плыве па незвычайнай падземнай рацэ. Па старажытных вераваннях, заходзячае сонца апускалася ў зямлю ці ваду. У абодвух выпадках яно як бы трапляла ў іншы свет, у свет валадара падзем’я і вады. Уваход у гэты свет знаходзіўся недзе на захадзе, за морам. Паводле міфаў многіх народаў свету, душы памёршых, каб трапіць у замагільны свет, павінны былі пераадолець пэўную водную прастору [анучын, с. 179]. Лодка, якая перавозіла памёршых у іншы свет, набывала значэнне прыналежнасці боству і падземнаму свету. У славян ёсць звычай хаваць нябожчыкаў да захаду сонца, каб заходзячае сонца дапамагло трапіць душам памёршых у іншы свет. Нават у Акеаніі існавала павер’е пра тое, што памёршыя ўсходзяць услед за заходзячым сонцам у сонечнай лодцы [эліаде, с. 137]. Старажытныя выявы сонечнай лодкі, звязаныя з павер’ямі, якія ўзыходзяць да неалітычнай эпохі, ёсць і ў Егіпце, і ў Скандынавіі.

Адбіткі культу сонца ў дахрысціянскай рлігіі славян, і ў прыватнасці ў беларусаў, прасочаюцца ў народных звычаях, абрадах, вусных жанрах фальклору. Але дакладных уяўленняў непасрэдна пра Сонца, яго існаванне, функцыі і месца ў язычніцкім пантэоне славян вельмі мала. Вядомы даследчык С.А. Токараў пісаў, што «вельмі цяжка знайсці сляды старажытнага ўяўлення аб бостве сонца. Мы нават не ведаем дакладна, якое з імён старажытнаславянскіх багоў, што захаваліся ў помніках, звязвалася з сонцам» [токарев, с. 11]. Сярэдневяковы рускі летапіс упамінае боства Дажджбог з эпітэтам «сонца-цар». Пра Дажджбога гаворыцца ў «Хроніцы» Малалы, «Слове пра паход Ігаравы».

Акадэмік Б.А. Рыбакоў прыводзіць наступную схему праяў сонечнага культу старажытных славян:

1. Хорс («круглы») – баства сонца, як свяціла…

Культ сонца-свяціла ярка праявіўся ў земляробаў неаліту, а ўжо ў бронзавым веку з’явіліся ўяўленні аб начным сонцы, якое здзяйсняе свой падземны шлях па «мору змроку»…

2. Калаксай – міфічны цар сколатаў-праславян. Інтэрпрэтуецца як Сонца – Цар (ад «кола» – круг, сонца).

3. Сколаты – прыдняпроўскія праславянскія аратыі, названыя па імені свайго цара Калаксая… Запісаная Герадотам легенда… дазваляе перакласці слова «сколаты» як «нашчадкі сонца».

4. Дажджбог – боскі міфічны цар, называемы часам Сонцам. Бог-падавец дабра (благ). У змяненні імені адлюстравалася пашырэнне ўяўленняў пра сонечнае боства.

5. «Дажджбожым унукам», г.зн. «унукам Сонца», названы рускі князь з Прыдняпроўя, што дазваляе наблізіць водгулле язычніцкіх міфаў, які захаваліся да XII ст. н.э., да старажытных міфаў пра нашчадкаў сонца, існаваўшых на гэтых жа месцах у V ст. да н.э.

6. Апошнім водгуллем старажытных міфалагічных уяўленняў пра «ўнукаў Сонца», якія дайшлі да нас, з’ўляецца раздзел рускіх багатырскіх казак «Тры царствы» або «Залатое царства» [рыбаков, с. 434].

Б.А. Рыбакоў называе таксама і Сімаргла – боства ніжэйшага парадку. Гэта – свяшчэнны крылаты сабака, які абараняе насенне і пасевы.

Можна яшчэ раз акрэсліць галоўных бостваў славян, звязаных з салярным культам. Гэта Дажджбог, сын Сварога, бог сонечнага свету (святла), і Хорс – боства сонечнага свяціла (але не святла). Яго можна разумець як дадатак вобраза Дажджбога – Сонца. Салярныя знакі маглі ў роўнай ступені абазначыць і Хорса, як канкрэтнае дзённае свяціла («вока святла»), і быць сімваламі Дажджбога.

Як ужо гаварылася вышэй, рэшткі салярнага культу славян можна ўбачыць у народных звычаях, абрадах, рытуалах, творах вуснай народнай паэзіі. Здаўна на Беларусі існаваў звычай маліцца кожную раніцу на ўсход пры ўзыходжанні сонца. Значную ролю адыгрываюць рытуалы, звязаныя з сонцам і ў сямейных абрадах беларусаў. Вялікае значэнне мае сонца ў вясельным і радзінным абрадзе, бо сонца ў нашых продкаў лічылася пачаткам жыцця, і таму вельмі значнай была яго роля пры з’яўленні на свет новага чалавека і стварэнні новай сям’і, новага мікракосмасу ў Сусвеце. Калі нованароджанага першы раз выносілі з хаты, яго як бы паказвалі першы раз усяму Сусвету, усім сусветным сілам і спачатку яго прадстаўлялі менавіта Сонцу.

Нявеста (як будучая маці) і жанчына-парадзіха вельмі блізкія Сонцу, якое дае жыццё, свет і цяпло. І нявесцін вянок, і шлюбны пярсцёнак (які парадзіха пакідае на руцэ ў час родаў, здымаючы ўсе астатнія ўпрыгожванні: пацеркі, завушніцы і г.д.) прысвячаліся Сонцу (мелі круглую форму). Адным з галоўных сімвалаў усіх трох сямейна-абрадавых цыклаў з’яўляўся ўрачысты каравай, якім бласлаўлялі нованароджанага і жаніха з нявестай, і якім суправаджалі нябожчыка ў яго апошні шлях.

Святочны хлеб (каравай) быў прысвечаны Сонцу. Каравай выпякаўся такой жа самай, як і Сонца, круглай формы. У час вясельных рытуалаў да сонца звярталіся з просьбай, каб яно блаславіла каравай. Пасля бласлаўлення каравая Сонцам ён станавіўся свяшчэнным. На думку А.М. Афанасьева, «круглавідная форма сонца прымушала чалавека бачыць у ім вогненнае кола, кольца, або шчыт. «Колесо» (рус.), старажытнае «кола» азначае круг, памяншальнае: кольца – звяно ланцужка або металічны кружочак, які носяць на пальцы (пярсцёнак); кола ў славян ўжываецца ў значэнні карагодных танцаў, якія маюць месца ў многіх абрадах» [афанасьев (жывая вада…), с. 188]. Калі з галавы нявесты здымаюць вянок, гэта значыць, што яна пазбаўляецца сваёй дзявочай волі. Тую ж ролю ў іншых народаў адыгрываюць бранзалет, пярсцёнак і інш. Усе гэтыя рэчы маюць круглую форму. Круглая форма, як вядома, сімвалізуе кола жыцця (а таксама пэўную незалежнасць, вольнае жыццё). Тут бачна сувязь з Сонцам, якое таксама мае форму круга. Па старажытных уяўленнях, Сонца дае жыццё і мае пэўную ўладу.

Безумоўна, з сонцам звязаны абрады каляндарнага цыклу. Для нашых продкаў, чыё жыццё і праца адбываліся ў адзіным рытме з жыццём прыроды, быў самым галоўным менавіта сонечны каляндар. Самая значная частка жыцця Сонца заключана ў межах першых шасці месяцаў – гэта час узвышэння Сонца: ад зімовага сонцапавароту да летняга сонцастаяння. Астатнія шэсць месяцаў – час захавання, зберажэння дабытага за актыўны перыяд. Сонца нараджаецца ў пару зімовага сонцапавароту (25 снежня), пасля самага кароткага дня. Напачатку сонца яшчэ вельмі слабае, першы час яго жыцця поўны небяспекі, бо царства цемры пераважае над царствам святла, таму і ноч даўжэй за дзень. Але дзень з цягам часу павялічваецца. І падыходзіць нарэшце момант перасячэння сілаў цемры і святла, калі дзень роўны ночы – гэта дзень вясенняга раўнадзенства. Каляндарныя святы і суправаджаючыя іх абрады накіраваны на захаванне яшчэ кволага сонца, яго падрымку і ўпэўненасць, што яно сваёй энергіяй, сваёй сілай узгадуе будучы добры ўраджай і жыццё будзе зноў працягвацца.

Багаццем зместу, дасканаласцю мастацкай формы, займальнасцю абрадаў вылучаецца з летняга цыкла народнага календара Купалле – свята, прысвечанае летняму сонцастаянню, росквіту прыроды. Гэта найбольш значнае свята ўшанавання Сонца, пэўны апафеоз удзячнасці людзей сонцу і клопатам пра яго. Купалле адзначалася ў ноч на 24 чэрвеня ст.ст. у час летняга сонцастаяння.

Рускі даследчык Я. Трубяцкой выказаў цікавую думку пра тое, што ёсць адно неўміручае, характэрнае ва ўсе часы і для ўсіх народаў, перажыванне містычнага вопыту, якое выклікана ў нас заходам і ўзыходам сонца. Пачатак і заканчэнне дня на нашым небасхіле ёсць натуральны напамін пра «вечны дзень» на ўскрайку зямлі…

Для язычніцкай свядомасці тое месца, дзе начуе сонца, ёсць краіна сапраўднага і, бясспрэчна, шчаслівага жыцця. «Гэта адвечны ўзбуджальнік урачыстага настрою, духоўнага і асабліва казачнага пад’ёму» [трубяцкой, с. 191].

Міфічныя ўяўленні старажытных людзей аб сонцы адбіліся і ў беларускай казцы «Агонь у сэрцы, а розум у галаве», герой якой вельмі цікаўны чалавек: хацеў усё ведаць і таму пайшоў да сонца («яно ўсюды свеціць, усё бачыць, дак усё знае»). У казцы не толькі само сонца паўстае ў антрапаморфным выглядзе, але і зорка. Чалавек дайшоў да таго месца, дзе сонца ўсходзіць на неба, «зірнуў праз лес, дак аж вочы зажмурыў, такі там бляск… Падышоў ён бліжэй, аж гэто сонейка палацы блішчаць у золаце, бы вагонь гарыць». У палацы ён сустрэў матку сонейка, якая сказала чалавеку, што сонейка паднялося на неба аглядаць зямлю, трэба пачакаць. Пасля яды (сала з хлебам) чалавек захацеў піць і пайшоў да ракі, як раптам адтуль «выплыла вельмі гожая паненка», у якую ён адразу ж так закахаўся, што «стаў бы ўкопаны» і вачэй «не мажэ атарваць ад яе». Дзяўчыне ён таксама спадабаўся, і яна засцерагла яго ад гібелі: напаіла крынічнай вадою. Дзяўчына «ўзнялася ўгору да заблішчала аттуль гожаю зоркаю», адразу ж як толькі сонейка (яе бацька) спусцілася ў палацы. Персаніфікаванае сонейка злуецца, незадаволенае, што селянін асмеліўся «прыці да яго, да як пачне смаліць яго да пякці, дак мур кругом трашчыць, а ён як напіся халоднае вады, дак і ні панкі…». Чалавек вытрымаў усё і не пабаяўся пагрозы сонейка: «як будзеш усе знаць, та хутко памрэш»; «бліснуло яму сонейка ў голаў. То і пачуў ён, што много знае, але галава гарыць, а ў серцы холадно бы лёд». Выратоўвае яго ад хуткай смерці матка сонейка, якая раіць яму сагрэць сэрца. Паклікаў ён тую паненку-зорку, «яна хутко пакацілася з неба яснаго зоркаю да й стала кала яго тою гожаю паненкаю. От і загарэласо ў яго ў сэрцы … пабраліса яны да пайшлі ў яго край…» [сержпутоўскі, с. 94–97].

Сонца лічылася пачаткам жыця. Ад яго залежаў далейшы працяг чалавечага жыцця і пладароддзя зямлі. У фальклорных творах самыя галоўныя істоты і лепшыя героі, якія дапамагаюць людзям, нясуць дабро, любоў і радасць, маюць пэўныя сонечныя адзнакі: напрыклад, залатыя валасы (або нават сонца ўва лбе) казачных прыгажунь, залатыя грывы коней, залатыя рукі чароўных памочнікаў і інш. На Беларусі распаўсюджана шмат легендаў і паданняў, галоўным удзельнікам якіх з’яўляецца Сонца, менавіта яно выступае як крыніца ўсяго жывога на зямлі. Напрыклад, вось якая легенда была запісана ад Е. Караткевіч (Война, Сеннецкі раён): «Светлае Сонца глядзіць у ваконца. Устала рана, умылася бела. Клікнула, гукнула Зару-Зараніцу. Ты, Зара-Зараніца, красная дзявіца, ляці стралою, сізаю галубкаю. Скінься, пакланіся Зямлі-Зямліцы, добрай маладзіцы, паклон ад сонца, што глядзіць у ваконца. Сагрэю Зямліцу, арашу расіцай, цёплаю вадзіцай. Расці, зямліца, зялёная травіца, жыта, ярыца, белая пшаніца. Хай статак сыцее, хай гавяда пасецца, хай дзеткі растуць, да праўду нясуць…» [кацар, с. 117]. У многіх народных творах расказваецца пра каханне і шлюб Сонца і Зямлі. Напрыклад, вось урывак з твора, расказанага М. Спірыдонавай з Нясвіжа: «Устала Светлае Сонца ранюсенька, умылася бялюснька. Глянула на Зямлю, сагрэла яе. Ад гэтай любові радзілася прыгажуня Вясна. Расцвіла ўся прырода, распусціліся дрэвы…» [кацар, с. 117].

Нашы продкі верылі, што жыццё – гэта вечны кругазварот пераўтварэнняў, яно не можа спыніцца, перарвацца. Сустракаючы кожную раніцу Сонца і вітаючы яго малітвай, старажытны чалавек быў упэўнены ў перамозе света над цемрай, дабра над злом, еднасці сябе з Сусветам.




  1. Амиранашвили Ш.Я. История грузинского княжества. – М., 1963.

  2. Анучин Д.Н. Сани, ладья и кони как приналежность похоронного обряда // Труды московского археологического общества. Т. 14. – М., 1890.

  3. Афанасьев А.Н. Поэтические воззрения славян на природу. В 3-х т. Т. 1. – М., 1965.

  4. Афанасьев А.Н. Живая вода и вещее слово. – М., 1998.

  5. Голан А. Миф и символ. – М., 1994.

  6. Кацар М.С. Беларускі арнамент. – Мн., 1996.

  7. Пальмов М. Идолопоклонство древних евреев. – СПб., 1987.

  8. Рыбаков Б.А. Прикладное искусство и скульптура // История культуры Древней Руси. Т. 2. – М., Л., 1968.

  9. Рыбаков Б.А. Язычество древних славян. – М., 1981.

  10. Сержпутоўскі А.К. Казкі і апавяданні беларусаў-палешукоў. – Л., 1926.

  11. Сумцов Н.Ф. Хлеб в обрядах и песнях. – Харьков, 1885.

  12. Тейлор Э. Первобытная культура. – М., 1939.

  13. Токарев С. Религиозные верования восточнославянских народов XIX – начала XX вв. – М., Л., 1957.

  14. Трубецкой Е. "Иное царство" и его искатели в русской народной сказке // Литературная учеба. – 1990. – № 2.

  15. Фамицын А.С. Божества древних славян. – СПб., 1884.



МІФАЛАГЕМА ПОЎНІ

Сярод розных народаў свету былі распаўсюджаны вераванні, што цыкл жыцця і смерці на зямлі – нараджэнне і звяданне раслін, жывёл і людзей – звязаны з ростам і ўбываннем Поўні, з яе бясконцым цыклам нараджэння і смерці на небе.

Назва Поўня замацавалася за Месяцам у беларускай мове параўнальна нядаўна. Пэўна, назва начнога свяціла жаночага роду дапамагае больш зручна вытлумачыць менавіта жаночы характар гэтага міфалагічнага вобраза, што адлюстравана ў міфалогіі многіх народаў свету. Легенды народаў Усходу адлюстроўваюць уяўленне, што Зямля з'яўляецца як бы спараджэннем Поўні, іншымі словамі, Поўня з'яўляецца мацер'ю Зямлі [5, c. 35–38].

Шанаванне Поўні індаеўрапейцамі ўяўляецца як спадчына раннеземляробчых вераванняў. Такія ж вытокі шанавання Поўні і ў неіндаеўрапейцаў [2, c. 57]. Культ Поўні быў пашыраны таму, што яна ўнушала большы страх, чым сонца, яна не губляла сваёй яркасці да канца года і ад яе залежаў узровень вады [3, c. 7]. У міфах Антычнасці, як і ва ўсходніх рэлігіях, багіні Поўні звязвалі сабой свет жывых і іншасвет, жыццё і смерць, адказвалі за дзетанараджэнне, панавалі ў царстве памерлых.

Нашы продкі вызначалі шчаслівыя і нешчаслівыя дні па плыні Поўні. Верылі, напрыклад, у тое, што дзеці, якія нарадзіліся ў першы, шосты, сёмы, дзевяты, адзінаццаты, шаснаццаты дзень Поўні, жывуць вельмі доўга, а тыя, хто нарадзіўся ў трэці (але не заўсёды), пяты, трынаццаты, дваццаць дзевяты, – наадварот. Добра таксама, калі дзіця нараджаецца ў чатырнаццаты дзень Поўні, яно будзе дасканалым ва ўсіх адносінах. Магі, знахары, чарадзеі заўсёды лічылі, што ў час маладзіка ўся прырода абнаўляецца і людзі таксама атрымліваюць новыя сілы. Ад маладзіка Поўня растрачвае свае сілы і аддае іх людзям, а да маладзіка яна ўтрымлівае свае сілы, разам з гэтым змяншаюцца і сілы чалавецтва. Той, хто займаецца магіяй, заўсёды прысвячае сябе Поўні.

Цыкл Поўні складаецца з чатырох фаз, кожная з якіх цягнецца сем дзён. Шумеры заснавалі на гэтым цыкле свой каляндар. Адсюль узнік і каляндарны месяц, які складацца з чатырох тыдняў па сем дзён кожны: плюс дадатковыя дні ў канцы кожнага цыкла, каб папоўніць тыя дні, калі Поўня на небе не бачна. У Вавілоне кожны сёмы дзень, які азначаў канец пэўнай стадыі цыкла Поўні, быў прысвечаны Сіпу, богу Поўні. І гэтыя дні лічыліся нешчаслівымі і небяспечнымі. Магчыма, менавіта адсюль пайшло паняцце "суботы" – сёмага дня, у час якога трэба было адпачываць. Раней не пажадана было пачынаць вясельнае свята ў суботу. Нашы продкі прызначалі дзень вяселля на пятніцу ці панядзелак.

Старажытныя людзі лічылі, што менавіта Поўня кіруе жыццём на Зямлі, а паколькі цыклы яе складаюцца з сямі дзён, то і на Зямлі жыццё павінна дзяліцца на сямідзённыя перыяды. Згодна магічнаму мысленню так яно і ёсць. Чалавечае цела (у прыватнасці, кроў) абнаўляецца кожныя сем гадоў (сёння гэта ўжо пацверджана і дадзенымі сусветнай медыцыны). Знахары і магі лічаць, што хваробы развіваюцца згодна сямідзённаму цыклу. З крызісамі на 7-мы, 14-ты, 21-шы дзень; крызіся гэтыя цягнуцца 3,5 дзён (палову ад сямі). Напрыклад, менструацыі, ад якіх залежыць чалавечае жыццё, адбываюцца ў здаровых жанчын цыклічна праз 4×7 дзён і цягнуцца прыкладна 3,5 дзён. Адсюдь вынікае, што лічба 7 кіруе жыццёвымі цыкламі і рытмамі – нараджэннем, ростам, хваробамі, старэннем і смерцю. Па тых жа самых прычынах лічба 7 лічыцца лічбай абсалютнай дасканаласці. Кожная стадыя чалавечага росту на працягу сямі гадоў, кожная фаза Поўні – на працягу сямі дзён.

Нашы продкі верылі, што калі жанчына ці дзяўчына будзе доўга глядзець на Поўню, тады яна можа стаць цяжарнай. На Беларусі зімой у ясныя марозныя ночы дзяўчаты выбягалі з хаты глядзець, у які бок плыве месяц, адтуль, яны лічылі, і будзе суджаны.

Нашы продкі вельмі многае звязвалі ў сваім жыцці з месяцам. Існавалі розныя прыкметы і павер'і, якія мелі сувязь з Поўняй. Напрыклад, зёлкі лепш за ўсё збіраць у купальскую ноч, а калі ў іншы час, то ў апошняй фазе Поўні, пачынаючы з 23 дня. Верылі, што чалавек, які нарадзіўся ў час навамесяца, будзе жыць доўга і ўсё жыццё будзе здаровым і вясёлым, а той, хто нарадзіўся пад сход, будзе жыць нядоўга і будзе сумным, непрыветлівым, з дрэнным характарам. Роды жанчын лягчэй праходзяць у перыяд Поўні, у гэты ж час хутчэй загойваюцца раны.

У рускіх і беларусаў існуе павер'е, што, убачыўшы маладзік, неабходна трымацца за грошы, каб цэлы месяц быў прыбытак. Украінцы верылі, што нельга паказваць пальцам на Поўню, бо палец можа адсохнуць. У беларусаў (а таксама і ў рускіх) існавалі прыкметы па месяцы да перамены надвор'я: кола навокал месяца – да ветру, калі месяц акружаны ясным колам, якое становіцца ўсё больш шырокім, то будзе яснае надвор'е. Цмяны месяц – да мокрага надвор'я (чыстая і яркая Поўня – добрае надвор'е, чырвоная – моцны вецер і буран). Калі Поўня нябачна да чацвёртага дня па маладзіку пры паўднёвым ветры, то надвор'е будзе бурнае ўвесь той месяц.

Цяжарнай жанчыне непажадана было глядзець на Поўню, бо лічылі, што дзіця тады можа нарадзіцца з якім-небудзь псіхічным захворваннем ці памесяўнікам (самнамбулізм). Лічылі, што душэўны і фізічны стан чараўнікоў і ведзьмаў, а таксама іх шкодны ўплыў напрамую залежыць ад становішча Поўні. Менавіта пад сход месяца ведзьмы і чараўнікі збіраюцца на шабашы. У час поўнай Поўні адбываюцца розныя незвычайныя рэчы. Асабліва небяспечныя ў гэты час сустрэчы з пярэваратнямі. Злыя сілы ў гэты перыяд могуць прынесці людзям самую вялікую шкоду.

На Магілёўшчыне існавала павер'е, што калі жанчына хоча набыць незвычайную, чароўную сілу, быць прывабнай для мужчын любога ўзросту, яна павінна апоўначы ў час Поўні без адзення і абутку, абсалютна голая з распушчанымі валасамі стаць на скрыжаванні дарог пад светам Поўні, прачытаць адпаведную замову, чатыры разы перакруціцца вакол сваёй восі і прайсціся нібы ў рытуальным карагодзе, робячы выгляд, што разам з ёю танцуюць і пэўныя нячыстыя сілы. Пасля яна павінна пэўным чынам перакруціць валасы і аббегчы вакол вёскі, потым вярнуцца ў сваю хату [1].

У розных відах варажбы таксама выкарыстоўваюцца сімвалы Поўні. Верылі, што калі дзяўчыне ці жанчыне прысніцца Поўня, гэта азначае, што ў хуткім часе яна стане цяжарнай. Некаторыя павер'і, звязаныя з Поўняй, дайшлі і да нашых дзён. Нават і сёння гаспадары выбіраюць дзень пасеву той ці іншай культуры, той ці іншай садавіны ці гародніны ў адпаведнасці з месяцавым календаром.

У замовах часта гучыць зварот да Месяца, каб ён дапамог вылечыць хваробы. Часта ў такіх выпадках просяць яго завезці хваробы ад людзей у іншасвет. Напрыклад: "Месяц Месяцовы, забяры ад раба Божага (імя хворага) злую ліхаманку-трасуху. Адвязі яе на той свет, за тры сотні дарог, за тры сотні марэй, за высокія горы, за шумныя буры, каб яна дарогі не знайшла ды назад не вярнулася. Цьфу, цьфу, цьфу" [2]. У многіх беларускіх замовах месяц дапамагае ад зубнога болю [9, c. 81–82]. У тэкстах падобных замоў часта падкрэсліваецца, што месяц бывае і на тым, і на гэтым свеце, як бы звязвае іх паміж сабой [4, c. 185].

Месяц часта ўспамінаецца ў беларускай абрадавай паэзіі. У песнях каляндарных абрадаў, напрыклад, у калядных, гаспадар, да якога звяртаюцца калядоўшчыкі, параўноўваецца з "ясным месяцам", а гаспадыня – з сонцам ці зарой [8, c. 619]. Калядоўшчыкі "вядуць" да гаспадара ў хату "траіх гасцей": "яснае сонца", "дробненькі дожджык" і "свецел месячык" [1, c. 798].

У купальскіх песнях, дзе шмат зваротаў да касмічных вобразаў, таксама гучыць зварот да Месяца, каб ён распачаў купальскае гулянне. У песенным дыялогу Месяц паўстае ў выглядзе міфалагізаванай персаніфікаванай істоты; на просьбу ўдзельнікаў купальскага свята раненька ўзысці гаворыць аб неадкладных справах (абход неба, пералік зорак), потым абяцае "разлажыць Купалле" [7, c. 134].

Менавіта месяц быў, па народных уяўленнях, сведкам першай шлюбнай ночы маладых, моманту станаўлення дзяўчыны жанчынаю. У радзінных песнях таксама спяваецца пра прыгожага, як месячык, нованароджанага хлопчыка. У пахавальных галашэннях гучыць зварот да нябожчыка з пытаннем да яго, як, у якім выглядзе ён вернецца на гэты свет, выказваецца надзея на сустрэчу з памершым у другім стане – у выглядзе пэўных касмічных аб'ектаў (у тым ліку і месяца) [12, c. 675].

Беларускі народ стварыў шмат загадак пра прыродныя стыхіі, касмічныя аб'екты і інш. У загадках месяц паўстае як акрайчык хлеба, як пастушок, які пасе свой статак (зоркі), або ў выглядзе пэўнай жывёліны. Напрыклад, такія загадкі:

Лысы конь цераз вароты глядзіць (месяц);

Вісіць на небе акрайчык хлеба (маладзік);

Прыйшла белая карова, увесь свет пабарола (поўня).

У славянскіх казках гучыць матыў шлюбу дзяўчыны з месяцам, як, напрыклад, у казцы "Сонца, Месяц і Варановіч". У гэтай казцы стары выдае трох дачок замуж за Сонца, Месяц і Ворана Варановіча і потым наведваецца да іх у госці [6, c. 109–110].

На Беларусі існавалі павер'і, што нельга, каб поўня "заглядвала" ноччу ў акно хаты, асабліва гэта было небяспечна для хворых людзей і цяжарных жанчын. Чараўнікі ж і ведзьмы, наадварот, любілі свет поўні, бо ён надаваў ім большую чароўную сілу. Сучасныя астролагі гавораць, што ўплыў месяца надае чалавеку такія рысы як схільнасць да фантазіі, летуценнасць, паэтычнасць. Таямнічае начное свяціла, яго зменлівы характар, залежнасць ад яго многіх зямных працэсаў ва ўсе часы прыцягвала пільную ўвагу людзей. Ушанаванне месяца зафіксавана амаль ва ўсіх народаў свету ў розныя гістарычныя часы.

Таму міфалагема Месяца з'яўляецца вельмі распаўсюджанай у сусветным фальклоры, у тым ліку і ў беларускім. а міфалагічныя ўяўленні аб месяцы ўплывала хрысціянства. Асабліва відавочна гэта з запісаў А. Сержпутоўскага: "Месяцу Бог вялеў свяціць людям у ночы, пакуль сонейко апачывае, толькі месяц гультаяваты, ён кепсько свеціць, за тое Бог вялеў, каб ён кожныя чатыры нядзелі перараджаўся. От затым ён адну нядзелю малады, другую расьце аж да поўна, трэйцюю поўны, а чацьвортую саўсім прападае. Месяц мае вялікую ўладу на расліну, жывёлу, людзей і нават на пагоду" [10, c. 6].

З месяцам палешукі звязваюць і апакрыфічны міф пра Каіна і Авеля, быццам Бог саслаў на месяц Каіна, які забіў свайго брата, за тое, што месяц "позніцца ўсходзіць на небе, як пачынаецца ноч". "Цяпер, як добрэ прыгледзецца, та й бачно, што на месяцы стаіць Каін з віламі й на іх трымае забітага брата" [10, c. 6].

У беларусаў, як і ва ўсіх славян, пераважала ўяўленне, што на месяц перасяляюцца душы памерлых людзей. Апрача згаданага міфа, пра знаходжанне на месяцы забітага брата апавядаецца і ў беларускай казцы, як большы брат забіў меншага (не пазнаў яго) за тое, што той вучыў "як на свеце жыць, каб усім было добра, каб усе былі шчаслівыя". Пасля забойства большаму брату стала страшна, і ён пабег паўз лес, "зірне на месяц, аж і той бяжыць, пераймае яго. Ён стане, дак і месяц стане. Ён пабяжыць, дык і месяц пабяжыць. Бег, бег ён, пакуль аж выбіўса з сілы да й упаў. Ляжыць ён да пазірае на месяц. Прыгледзіцца ён, аж там і бачно, як брат забіў брата... От з тых часоў заўсюды відаць, што на месяцы стаіць брат над забітым братам" [10, c. 5–7].

У народзе адлюстраваліся і іншыя погляды на месяц, якія адрозніваюцца ад рэлігійна-хрысціянскіх. Герой казкі "Што на месяцы чаўпецца", запісанай М. Федароўскім, задумаў трапіць на месяц з дапамогай шкляной кулі, у якую ён улез, і яго закінулі на месяц ("спранжынаю"). Аказалася, што на месяцы жывуць людзі-веліканы і велізарныя звяры, адзін з якіх праглынуў кулю, але паляўнічыя пагналіся за ім, у выніку чаго куля выпала. Кулю разбілі, і чалавек тры гады пражыў на месяцы, пакуль зноў зрабілі такую ж шкляную кулю і велікан-паляўнічы шпурнуў яе на зямлю [11, c. 338–339].

Такім чынам, семантыка міфалагемы Месяца больш складаная, чым іншых нябесных свяціл. Антрапаморфны месяц здольны прыносіць людзям дабро і шкоду, пасылаць хваробу і вылечваць яе, садзейнічаць у пэўныя часы эфектыўнасці лекавых траў, забяспечваць месцамі памерлыя душы, уплываць на рост раслін, жывёл і людзей, прадказваць лёс, падзеі і здарэнні і да т.п.




  1. Беларускі фальклор. – Мн., 1996.

  2. Голан А. Миф и символ. – М, 1994.

  3. Грейвс Р. Мифы древней Греции. – М., 1992.

  4. Замовы. – Мн., 1992.

  5. Космические легенды Востока. – М., 1991.

  6. Народные русские сказки А.Н. Афанасьева . В 3-х томах. – М., 1984. – Т. 1.

  7. Песні народных свят і абрадаў / Укл. і рэд. Н.С. Гілевіча. – Мн., 1974.

  8. Потребня А.А. Объяснение малорусских и сродных народных песен. – Варшава, 1887.

  9. Романов Е.Р. Белорусский сборник: Заговоры, апокрифы и духовные стихи. – Витебск, 1891. Вып. 5.

  10. Сержпутоўскі А. Прымхі і забабоны беларусаў-палешукоў. – Мн., 1930.

  11. Federowski M. Lud białoruski. – Kraków, 1902.

  12. Шейн П.В. Материалы… – СПб., 1890. – Т. 1, Ч. 2.

Інфарматары



  1. Запісана Казаковай І.В. у в. Канаўка Хоцімскага раёна Магілёўскай вобласці ад Касьянавай А.І.

  2. Там жа ад той жа.

: documents -> %D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D1%96%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> %D0%94%D1%8B%D1%81%D1%86%D1%8B%D0%BF%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%8B
documents -> Метадычныя ўказанні і ілюстрацыйны матэрыял
documents -> В. П. Рагойша беларускае вершаванне
documents -> Пратакол №1 ускрыцця канвертаў з заяўкамі на ўдзел у двухэтапным конкурсе на права заключэння дамовы на выкананне навукова-даследчай працы для афіцыйнага выкарыстання Еўразійскай эканамічнай камісіяй
documents -> Праверкі алімпіядных работ па беларускай мове і літаратуры, 6 клас
documents -> Класіка І сучаснасць украінская літаратура І ўкраінска-беларускія літаратурныя ўзаемасувязі
documents -> Праверкі алімпіядных работ па беларускай мове і літаратуры,7 клас
documents -> Літаратуразнаўства як навука. Эстэтыка літаратуры. Паэтыка
%D0%94%D1%8B%D1%81%D1%86%D1%8B%D0%BF%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%8B -> Тэсты "Папараць-кветка зацвітае для цябе ў бду"
%D0%94%D1%8B%D1%81%D1%86%D1%8B%D0%BF%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%8B -> Шаноўныя сябры-студэнты!




База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка