Бабуля казала так (Абрадавая лексіка, зафіксаваная ў гаворках Гомельшчыны) Навукова-даследчы праект



старонка1/3
Дата канвертавання16.05.2016
Памер0.53 Mb.
  1   2   3


ЗАЦВЯРДЖАЮ

Дэкан філалагічнага факультэта УА «Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны»

_____________________У. А. Бобрык

“____”___________________2014




Бабуля казала так...
(Абрадавая лексіка, зафіксаваная ў гаворках Гомельшчыны)


Навукова-даследчы праект

Выканаўцы СНДЛ

Навуковы кіраўнік

к.ф.н. дацэнт кафедры

беларускай мовы Хазанава К. Л.

Гомель 2014



Змест





Анатацыя праекта


3

  1. Лексіка-семантычныя групы сямейна-абрадавых назваў




5

    1. Вясельная лексіка




5

1.2 Радзінна-хрэсьбінная лексіка


12

1.3 П ахавальная лексіка


15

2 Лексіка-семантычныя групы каляндарна-абрадавых намінацый


17

2.1 Зімовы цыкл

17

2.2 Веснавы цыкл

23

2.3 Летні цыкл

25

2.4 Восеньскі цыкл

27

Заключэнне


32

Літаратура

33



Анатацыя праекта

Навукова-даследчы праект “Бабуля казала так...” уяўляе сабой лінгвістычнае даследаванне сямейна-абрадавай і каляндарна-абрадавай лексікі, а таксама лексічных адзінак, звязаных з архітэктурай, дойлідствам, будаўніцтвам, зафіксаваных у гаворках Гомельшчыны.

Праект выконваецца студэнтамі філалагічнага факультэта, якія ўваходзяць у студэнцкую навукова-даследчую лабараторыю пры кафедры беларускай мовы.
Мэта праекта – збор і навуковае даследаванне сямейна-абрадавай і каляндарна-абрадавай лексікі.
Задачы праекта:


  • выяўленне лексіка-семантычных груп сямейна-абрадавых назваў;

  • вызначэнне лексіка-семантычных груп каляндарна-абрадавых намінацый;

  • складанне электроннага архіву сямейна-абрадавай і каляндарна-абрадавай лексікі гаворак Гомельшчыны.

Традыцыйная матэрыяльная і духоўная культура беларусаў сведчыць аб самабытнасці і непаўторнасці нашага народа, і таму патрабуе асаблівай увагі і клопату. Набытак многіх пакаленняў, яна захавала народны вопыт на працягу ўсёй гісторыі, ашчадна зберагалася і перадавалася ад продкаў да нашчадкаў.

Зварот да народнай культуры ў наш прагматычны час мае выключнае значэнне для гуманізацыі грамадства, яго духоўнага развіцця, адраджэння многіх страчаных ім эстэтычных ідэалаў. Даследаванне матэрыяльнай і духоўнай спадчыны беларускага народа асабліва важна для патрыятычнага выхавання моладзі, паколькі яно павышае яе цікавасць да гісторыі роднага краю, фарміруе павагу і пашану да традыцыйнай культуры, павышае ўзровень нацыянальнай свядомасці.
Актуальнасць і неабходнасць вывучэння ў наш час традыцыйнай культуры абумоўлена многімі фактарамі:

па-першае, тым, што самабытная матэрыяльная і духоўная культура беларускага народа, як і іншых славянскіх народаў, яшчэ не вывучана ў поўным аб’ёме;

па-другое, каштоўнасці народнай культуры паступова страчваюцца пад уплывам фактараў часу, у працэсе ўрбанізацыі сельскага насельніцтва і ў выніку парушэння пераемнасці пакаленняў, калі новыя генерацыі не ў поўным аб’ёме валодаюць духоўнай спадчынай і народнымі традыцыямі;

па-трэцяе, многія этнакультурныя элементы – помнікі гісторыі і архітэктуры, традыцыйныя народныя рамёствы і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва, фальклорна-этнаграфічная спадчына, абрадавая культура, дыялектны лексічны фонд – паступова знікаюць у сувязі з адсяленнем значнай колькасці жыхароў Беларусі з Чарнобыльскай зоны.

Цікавасць да народнай культуры, яе вывучэнне павінны таксама супрацьстаяць разбурэнню традыцыйнай этнасацыяльнай структуры ўсходніх славян, парушэнню грамадска-сацыяльных і гісторыка-культурных сувязей славянскіх народаў. І ў той жа час вывучэнне розных аспектаў традыцыйнай культуры павінна садзейнічаць захаванню этнакультурнай самабытнасці народаў, што набывае асаблівую актуальнасць у сувязі з працэсамі глабалізацыі ў сучасным грамадстве. Таму можна сцвярджаць, што захаванне, зберажэнне і развіццё разнастайных форм і традыцый народнай культуры – абавязак кожнага сумленнага грамадзяніна.

Важнейшай састаўной часткай духоўнай культуры нашага народа з’яўляецца яго мова, лексічная сістэма якой уключае разнастайныя паводле семантыкі, прадметна-паняційнай суаднесенасці, сферы выкарыстання, ступені актуальнасці, паходжання і тэрыторыі распаўсюджання намінатыўныя адзінкі.

У выніку дзеянне праекта быў праведзены збор фактычнага матэрыялу, які ўключае сямейна-абрадавую і каляндарна-абрадавую лексіку, а таксама лексічныя адзінкі, звязаныя з архітэктурай, дойлідствам, будаўніцтвам, гаворак Гомельшчыны падчас дыялекталагічных экспедыцый студэнтаў філалагічнага факультэта па Гомельскай вобласці.

Удзельнікі студэнцкай навукова-даследчай лабараторыі правялі сістэматызацыю і навуковае асэнсаванне сабранага фактычнага матэрыялу. У цяперашні час выканаўцы праекта працуюць над складаннем электроннага архіву сямейна-абрадавай і каляндарна-абрадавай лексікі, а таксама лексічных адзінак, звязаных з архітэктурай, дойлідствам, будаўніцтвам, гаворак Гомельшчыны.

Лексіка, якая ўяўляе сабой намінацыі сямейных і каляндарных абрадавых мерапрыемстваў беларусаў, архітэктурная лексіка і найменні традыцыйнага народнага жылля – гэта велізарная скарбонка для слоўніка беларускай літаратурнай мовы.

Набытак многіх пакаленняў, народная культура, а такім чынам і лексіка беларускіх гаворак, захавала вопыт народа на працягу ўсёй гісторыі, ашчадна зберагалася і перадавалася ад продкаў да нашчадкаў.

Навуковае асэнсаванне і электроннае фіксаванне ўказаных моўных адзінак паспрыяе патрыятычнаму выхаванню моладзі, будзе садзейнічаць гуманізацыі сучаснага беларускага грамадства.
Навуковы кіраўнік праекта – Хазанава Кацярына Львоўна, дацэнт кафедры беларускай мовы, к.ф.н., філалагічны факультэт.

1 Лексіка-семантычныя групы сямейна-абрадавых назваў

Паводле лексіка-семантычнай дыферэнцыяцыі сямейна-абрадавыя лексемы падзяляюцца на тры вялікія групы:



  • вясельная лексіка;

  • радзінна-хрэсьбінная лексіка;

  • пахавальная лексіка.

1.1 Вясельная лексіка

У сямейна-абарадавай лексіцы лідэрам паводле колькасці, тэматычнай і стылістычнай накіраванасці з’яўляюцца найменні, звязаныя з вясельнымі абрадамі.

Значнасць вяселля ў жыцці асобы абумоўлены змяненнем пасля шлюбу жыццёвага ўкладу, а таксама індывідуальных і сацыяльных звычак. З гэтай прычыны спрадвеку ў фальклоры ўсіх народаў захаваліся паслядоўныя і грунтоўныя, са шматлікімі складнікамі вясельныя цырымоніі, а ў слоўніку ўтрымліваецца вялікая колькасць адпаведных абрадавых лексем.

Натуральна, не засталіся ў баку і беларусы. Вяселле на Беларусі – гэта шматдзённы (а часам і шматтыднёвы) цырыманіял, які мае свае адмысловыя этапы і цікавыя звычаі і прыкметы. Вясельная лексіка беларускіх народных гаворак уяўляе сабой непаўторную моўную спадчыну, якая прыйшла да нас ад старажытнасці і перадае нам духоўныя памкненні і маральныя скарбы продкаў. Разам з тым гэта частка беларускага народнага слоўніка з’яўляецца і састаўной адзінкай усходнеславянскай лексікі, а таксама – больш шырока – часткай велізарнай славянскай культуры.

Вясельны абрад – гэта складаны разнажанравы шматактны фальклорна-этналінгвістычны комплекс, які адлюстроўвае духоўную культуру народа. Вывучэнне лексікі вясельнага абраду як аднаго з найбольш важных комплексаў сямейнай абраднасці, які мае даўнія развітыя традыцыі бытавой культуры, уяўляе значную цікавасць і з’яўляецца актуальным.

Вясельны рытуал мае складаную структуру, якая ўключае акцыянальны, вербальны і рэчыўны кампаненты. Кодавая сістэма вясельнага абраду, як адзначаюць даследчыкі, з’яўляецца складанай, яна ўключае устойлівыя вербальныя (слоўныя), дзейсныя (акцыянальныя) і прадметныя (рэчыўныя) коды. Састаўнымі элементамі вясельнага абраду з’яўляюцца абрадавыя акты, выканаўцы рытуальных дзеянняў і інвентар рэалій.

Вясельная лексіка ўключае назву абраду, назву выконваемага дзеяння (акту, абраду, цырымоніі) і назву асноўных удзельнікаў абраду, выканаўцаў і адрасатаў абрадавых дзеянняў (вясельныя чыны), а таксама назвы рытуальных прадметаў, сімвалаў, выкарыстоўваемых у час абраду.

Да абавязковых, прымеркаваных да пэўнага часу, вясельных абрадаў адносяцца сватанне, заручыны, адзяванне маладой або маладога, бласлаўленне, застолле ў доме нявесты, развітанне маладой са сваёй раднёй перад выездам да жаніха, пераезд у дом жаніха, застолле ў доме жаніха, пасцельны абрад, праведванне маладой жонкі яе бацькамі пасля вяселля. Мабільнымі, не прымеркаванымі да пэўнага часу, з’яўляюцца такія абрады, як адорванне маладых, расплятанне касы нявесты, выкуп нявесты, пасад нявесты, пасад жаніха.

Перадшлюбныя абрады і пасляшлюбныя аддзелены ад шлюбных пэўным прамежкам часу. Перадшлюбныя абрады ўключалі сватаўство (сватанне), запоіны, заручыны (змовіны), агледзіны, абмен бацькоў падарункамі.

У беларускай літаратурнай мове для шлюбнай цырымоніі адзначаецца лексема вяселле, якая сустракаецца ў беларускіх, і ў прыватнасці – у гомельскіх, гаворак даволі часта: На вяселле ёлку стаўлялі (в. Хальч) [1]; Потым намячалі дзень вяселля (в. Гарошкаў); Гаваркі сваяк ужо вёў вяселле (в. Гарошкаў); Вяселле звычайна намячалі на суботу [2, с. 119]; Мне паследняе вяселле панаравілася. Так панаравілася ад душы (в. Васільеўка) [1]; Вяселле первы день гулялі ў маладой, втары – у маладога. На трэці дзень кажды ў себе (в. Гарошкаў) [1].

У беларускіх гаворках таксама адзначаецца лексема свадзьба (у розных фанетычных варыянтах: свацьба, сватьба, свадьба). Асабліва выкарыстанне наймення характэрна для памежных з рускімі гаворкамі Гомельскай вобласці. Непасрэдны ўплыў рускіх гаворак на вясельную лексіку Гомельшчыны выявіўся ў пашыранасці наймення свадзьба ў рэгіёне:

Свадзьба часта была на Каляды зімой [4, с. 223]; Пасля таго, як нівеста пакаталася, дружок прыходзе ўжо выкупляе нас: дае нам ужо грошы, напіткі ўсякія, і мы ўжо з-за стала выходзім, ёлку тую бурым, госці садзяцца за стол і гуляюць свадьбу. О такія былі інцірэсныя свадьбы (в. Барталамееўка) [1]; Вот як толькі начынаецца свадзьба сразу выкупаюць. Жаніх выкупае нявесту. Ні жаніх, а яго там друзья ўжо выкупаюць (в. Хальч) [1]; У нас свадзьба называецца. Нявесту выкупалі, давалі грошы. Потым ужо гулялі дома (в. Маркавічы) [1]; Прыязджаюць госці жаніха к невесце ўвечары і гуляюць свадзьбу цэлую ноч (г. Ветка) [1]; На свадзьбу маладых зярном пасыпалі. Гавораць, што іх жыццё лучшей будзет і багаче (г. Ветка) [1]; Свадзьбу сразу гулялі ў нівесты. А патом ужо нівесту вязуць к жаніху. Ой, свадзьбы гулялі доўга (в. Старое Сяло) [1]; На свадзьбу готовілісь усей деревней. Старалісь ее дзелаць, когда работа вся сделается, позней осенню. Хадзілі на сматрыны, потом сваталісь (в. Шутаўка) [1].

У беларускай літаратурнай мове для вяселля замацавалася таксама лексема шлюб. Запазычанне ўжываецца і ў гаворках, хаця неабходна заўважыць, што ў гаворках усходняй часткі Беларусі, напрыклад, на Гомельшчыне слова шлюб не вельмі папулярнае: “Ой, мамачка мая, цяпер я не твая – ой, таго пана – падмана, з я кім я шлюбу брала.... [5, с. 340].

Беларускія гаворкі нават даюць прыклад ўтварэння дзеяслова шлюбаваць: цэркаўка дрыжала, як я шлюбавала [5, с. 340].

Абавязковым рытуальным прадметам падчас традыцыйнага беларускага вяселля быў ручнік: Калі вакруг стала ходзяць, маладая ручнік дзёргае, каб дзеўкі замуж ішлі. А шаферы стараюцца памяшаць, падшучваюць, дзержуць рушнік. І так яны тры разы абыходзяць (в. Азершчына) [1]; Прышла мама, папа з жаніхом, хросныя пабылі. Абвязвалі усіх сватоў ручнікамі. Папам і мамам давалі падарункі: рубашкі, мацерыял. Сваты прыносілі хлебушак, бутылку… Нявесту і жаніха садзілі на ручнікі. З левай – нявеста, з правай – мужыкю з яго стараны – дружок, са стараны нявесты – дружка (в. Жмураўка) [1]; Як распісаліся, ручнікі дзявалі (в. Жмураўка) [1]; Калі толькі маладую пачынаюць выводзіць з хаты, бацька знімае ікону, і дае ёй у рукі, а яму (жаніху) – кулітку хлеба. Перавязвае рушніком рукі, тры разы вакол таго стала абвядзе і прывядзе да самых калёс. Вядзе к возу і там знімае рушнікі (в. Заспа) [1].

Ручнік звычайна рыхтаваўся спецыяльна да вяселля. Пры гэтым маладая або яе дружкі (сяброўкі) вышывалі яго:

Да вяселля павінны былі пашыць новы ручнік. Вось гэтым ручніком, чырвонай лентай і кветкамі ўпрыгожваўся абразок [4, с. 232]; Дружкі даўжны рушнік вышыць, вянец дзержаць у цэркві (в. Хальч) [1]; Маладая давала сватам ручнікі, якая сама вышывала. Гэтымі ручнікамі перавязваліся цераз плячо [5, с. 105].

На вяселле ручнікі ўпрыгожвалі хаты маладых: Цёткі маладого й дапамагаюць вешаць у хаце маладога ручнікі на ўсе іконы і рамкі, на стол засцілалі абрус [5, с. 106].

Ручнік станавіўся абавязковым атрыбутам сватання і заручын: Звычайна прыходзяць вечарам. Заходзяць у хату і гавораць... Хазяева частуюць гасцей хлебам-соллю. Сватоў перавязваюць ручніком [4, с. 265]; Сваты гавораць, у нас іе бычок, а ў вас – целічка. Дагаварваюцца пра свадьбу. Радзіцелі невесты после трэцяй чаркі завязваюць рушнікі сватам і даюць падаркі (г. Ветка) [1]; Сватоў перавязваць рушнікамы, но не бацьку з маткай, а чужых бяруць там дзядзькоў ілі братоў, хто каго, сядзяць там, выпіваюць, дагаваріваюцца (в. Хальч) [1]; За тыдзень да вяселля прыходзілі к маладой самы блізкія сваякі. Бацькі абменьваліся хлебам, соллю. Хросная маці нявесты перавязвала сватоў і жаніха ручнікамі. А дзяўчына дарыла ўсім сваякам маладога падарункі. Дамаўляліся, калі будзе свадзьба [5, с. 259].

Часта ручнік выступаў у ролі падарунка: Нявеста дарыла мацерыал, ручнікі (в. Гарошкаў) [1].

Ручнік быў неабходны ў час падзелу каравая: Калі дзялілі каравай, дзяліў хросны. Бралі сіта, пакрывалі палаценцам. Хроснага павязвалі рушніком, у яго быў памагаты (в. Гарошкаў) [1]; Каравай ложаць на абрус, на які сыпляць зерне аўса або пшаніцы, а сам каравай абвязваюць ручніком. Каравай трэба было выкупляць [5, с. 30]; Пачынаюць дзеліць каравай.. Хросны ацец мые рукі, выцірае рушніком, якім быў авязаны каравай [5, с. 25].

Без ручніка немагчыма ўявіць сабе вянчання: Свадьба – калі ў царкве вянчаліся, дак на рушнік станавіліся. Для шчасця так было. Павянчаюцца. Дружок з дружкай дяржаць вянкі ззаді, а тады ўжо ходяць па рушніку туды-сюды. Рушнікі льняныя былі, іх нявесціна матка давала і засцілала іх сама. А маладыя шлі, узяўшыся за рукі, па ім удоўж іканастаса. А хто первы ўстане на рушнік, дак той глаўны ў сям’і буде (г. Ветка) [1]; У час царкоўнага абраду першы шафер і шаферка расцілаюць перад аналаем кавалак палатна або ручнік. Жаніх становіцца з правага боку, а нявеста – з левага (в. Хальч) [1]; У царкве стаяць на ручніку, над галавамі маладых дзержаць венчыкі [6, с. 204]; Кагда вянчаюцца перад бацюшкай, яны становяцца на рушнік умесце. Шчытаецца, што на рушнік умесце стаць, век разам ісці (в. Церуха) [1]; Вянчанне праводзілася пасля службы ў царкве. Расцілалі рушнік тканы, вышываны, па баках клалі капейкі, сведкам у рукі давалі венчыкі, і яны іх трымалі над галавамі маладых усю службу...Бацюшка рушніком связвае рукі маладых і вядзе іх вакол ямвона тры разы. А сведкі ў гэты час нагамі цягнуць рушнік за імі (гэта каб дзеўкі выходзілі замуж), а служка царквы адбірае гэты рушнік тры разы і расцілае пад ногі маладых рушнік на месца. А бацюшка затым вядзе маладых да алтара (в. Гарошкоў) [1].

Разам з тым такую семантыку ў беларускіх гаворках перадае і слова палаценцэ (зноў адзначаем некалькі фанетычных варыянтаў: палатенца, палаценца): Кагда венчают, гаварят: “Станавісь быстрей сама, первай ногу ставь”. Палаценцэ падстелена. Вот, будзеш сама хадзяйкай у нево, а еслі он первы станет, то ты будзеш падчыняцца всю жызнь (г. Ветка) [1]; Старшая дружка абвешвала вышываныя палаценцы (г. Рэчыца) [1]; Сабіраюцца і ідуць у сваты: бацька, матка, дзед, баба.. Хлеб-соль на палатенцы нясуць (г. п. Церахоўка) [1]; І вон, пасядуць етыя дружкі вакол, а буў ад маладога такі дружка, палаценцам перавязаны, браў кнут [2, с. 119]; На сцены іконы, набожнікі на іконы, палаценцы вышываныя ўжо, калі партрэты былі вешалі (пас. Сямёнаўскі) [1]; Прыходзяць сваты, перавязваюць іх палаценцамі (в. Хальч) [1]; Як дружка ў нявесты, то так, это дружок у маладога. У сваты з ім ходя. На свадьбе он перавязаны ўжэ палаценцем, калі каравай нісуць (в. Хальч) [1].

Яшчэ адным традыцыйным вясельным атрыбутам на Беларусі здаўна з’яўляўся вянок: Вянок спрадвеку сімвалізаваў у народнай свядомасці дзявоцкую прыгажосць і некранутасць. Гэтым абумоўлена абавязковая прысутнасць гэтага прадмета на ўсходнеславянскім вяселлі:



Мы спявалі вясельныя песні перад свадзьбай у маладой, калі плялі вянок [4, с. 230]; Як маладую прыбіралі, вяночкі дзелалі і дзевачкі сабіраліся багата, спявалі ўсякі разны песні; косу запляталі. Вяночкі дзелалі самі з красівых такіх бумажак. Такі вяночаксплятуць яго аб галаве, а ззадзі нада штоб многа-многа була лентаў [2, с. 119];

О, вяселле. Этот празнік, самый цікавы, хорошій. Молодая была самая красівая у этот дзень. На галаве быў венок з цветкоў, плаце ці сарочка, смотра, какое положеніе было, былі і бедные, і богатые. Когда не было нічего, адзевалі. Што ў кого было.. Гулялі, гарэлку пілі (в. Маркавічы) [1].

Вянок – прадмет вясельнай абраднасці, які сімвалізуе святыя для ўсходніх славян паняцці. Паважлівыя адносіны да дзявоцкасці і як вынік да сімвалізуючага яе наймення абумовілі ўжыванне лексемы ў выглядзе ўтварэння з суфіксам суб’ектыўнай ацэнкі: Нявеста называлася маладая. У яе фата доўгая і вяночкі былі. Першы вянок адзявалі на лоб. Потым рабіўся брыжык, затым вянок, потым зноў брыжык. Затым шлі ленты разнацветныя, атласныя ленты (в. Гарошкаў) [1].

Часта сустракаецца і лексема са стараславянскімі і старажытнарускімі каранямі вянец: Сястра маладога дзяржала дзве свечкі. Первая дружка і первы княжы дзяржалі над маладымі вянец. Поп запальвае свечкі. Калі яны гараць добра, то і жыццё ў маладых будзе шчаслівым, а калі свечкі “плачуць” – жыццё іх будзе дрэнным, яшчэ горш будзе, калі свечка патухне. Поп абводзіць маладых тры разы кругом стала [4, с. 34]; Потым сабіраюцца ехаць к вянцу у царкву. Маладая бярэ ікону з дому, усе едуць у царкву. Ад маладой едзе сваха [8, с. 240].

Ілюстрацыйныя прыклады сведчаць аб тым, што з часам на змену вянку прыходзіць фата. На такія змяненні беларускай народнай абраднасці, безумоўна, паўплывала інтэнсіўнае развіццё міжнароднага ўзаемадзеяння ў 20 (і пазней – у 21) ст. і ўплывы на вясельную абраднасць, як і на іншыя з’явы і рэаліі нашага жыцця і існавання, культуры іншых народаў і краін. З гэтай прычыны часам сустракаецца фіксацыя ў адзенні нявесты і вянку, і фаты: Патом едуць к жаніху. Ужо ў жаніха свякрова снімае з нявесты вянок і фату і кладзець іх за іконай, а нявесці на галаву адзявае свой платок. Послі госці гуляюць, пьюць, песні пяюць, танцуюць (г. Ветка) [1]; Нявеста называлася маладая. У яе фата доўгая і вяночкі былі. Першы вянок адзявалі на лоб. Потым рабіўся брыжык, затым вянок, потым зноў брыжык. Затым шлі ленты разнацветныя, атласныя ленты (в. Гарошкаў) [1].

Значнасць вясельнай абраднасці ў жыцці чалавека паўплывала на тое, што гэты абрад, як правіла, праводзіўся на працягу некалькіх дзён (а калі ўлічваць сватанне, то і тыдняў). На кожны дзень менавіта вяселля прызначаліся пэўныя дзеянні і адпаведныя паводзіны. А ў мове захоўваліся адметныя найменні кожнага з іх.

Асаблівасцю вяселля Гомельскага рэгіёна з’яўляецца трэці дзень вяселля. Трэці дзень быў адназначна самым вясёлым этапам вясельнага свята. Гаворкі Гомельшчыны захоўваюць адметныя назвы абрадаў трэцяга дня вяселля. Часта сустракаецца найменне банкеты: А на трэці дзень ужэ, на чацвёрты, на пяты з мае стараны (напрымер, я – нявеста) ўжэ сабіраюцца і гаворуць: “Я банкет правяду”. І тыя гавораць: “І я правяду” (в. Старое Сяло) [1].



Банкеты маглі быць і на другі, і на трэці, і на чацвёрты дні, і нават працягвацца адзін-два тыдні. Такія доўгатэрміновыя святы выражалі патрэбнасць людзей у пэўным відовішчы дзеля разнастайнасці іх цяжкага будзённага жыцця. Такія самыя прычыны ляжаць у аснове з’яўлення яшчэ аднаго “мерапрыемства”, якое звычайна праводзілася менавіта на трэці дзень вяселля: На наступны (трэці) дзень мужчыны, якія былі на вяселлі, убівалі па пятуху ці па куры, што пад руку пападаюцца, і прыходзілі. Тады гатавалі з кураціны галушкі і вечар гулялі, заканчвалася вяселле [2, с. 116].

У некаторых мясцовасцях такі звычай называўся адным словам паводле наймення “галоўнай ахвяры”: куры – этап вяселля, калі смаляць курэй, звычайна апошні этап: Трэці дзень – “куры”. “Куры” таму, што звычайна падстаўныя маладыя пераапранаюцца, бяруць з сабой “цыган”, ходзяць па дварах – крадуць курэй. Увечары з гэтых курэй вараць суп [2, с. 122]; Курэй – эта напаследак ужэ, банкет паследній у каго (в. Старое Сяло).

Гомельскія гаворкі захавалі разнастайныя назвы-словазлучэнні гэтага жартаўлівага дзеяння. Часцей фіксуюцца двухслоўныя найменні-вербоіды: Трэці дзень называўся “драць куру(в. Івакі) [1]; На трэці дзень дралі курэй. Перапраналіся хто ў што і шлі па вёсцы. Чыю курыцу забаяць, забівалі. Шлі дамоў і варылі яе (в. Гарошкаў) [1]; На третій день сабіралі кур: вот те, кто на свадьбе был, с деревні все, хаділі па дварам, сабіралі курэй, тіх курэй засекалі. Скублі іх. Варылі і потом на третій день сабіралісь гуляць. Гаворілі так, што нівеста пакідает радітельскае кубло і уходіт жыть к жыніху (в. Хальч) [1].

У выпадку наймення падобнага абраду дзеяслоўным словазлучэннем ужываўся дзеяслоў, што абазначаў дзеянні ўдзельнікаў:



лавіць курэй: Ва аўторак ужо ходзяць па хатах тых, хто быў на вяселлі, ловяць курэй [8, с. 247]; Курэй лавілі, прывязвалі за нагу ўніз галавой. Параць іх, скубуць. У каструлю клалі тое мяса, прыправу і вараць. А тады і ядзяць. Усю нядзелю гулялі калісь (в. Заспа) [1];

красці курэй: Пасля вяселля, раніцай у панядзелак, госці ходзяць па дварам, крадуць курэй. Тады іх вараць, ставяць на стол ([7, с. 163]; Трэці дзень – “куры”. “Куры” таму, што звычайна падстаўныя маладыя пераапранаюцца, бяруць з сабой “цыган”, ходзяць па дварах – крадуць курэй. Увечары з гэтых курэй вараць суп [2, с. 122];

круціць курэй: Старых надзяюць маладой. І ідуць ужэ, пяюць, курэй круцяць, што толькі не выдумляюць (в. Гарошкаў) [1].

Для наймення абраду выкарыстоўваўся і аддзеяслоўны назоўнік: На трэці дзень было прыгатаванне курэй. На ўсёй дзярэўні ў тых людзей, што булі на свадзьбе [8, с. 233].

Гэты вясельны абрад на Гомельшчыне фіксуецца і з іншымі назвамі, словамі, утворанымі ад іншых каранёў. Сустракаецца, напрыклад, лексема карэнне: Апошні дзень вяселля – карэнне. Усе госці збіраліся ў маладой. Пасярод двору ў маладой раскладвалі вогнішча, ставілі чугун. Пераапранутыя госці лавілі курыцу, абдзіралі яе ў чугуне. Пер’е жанчыны кідалі на голавы мужчынам [6, c. 107].

Неабходна ўспомніць таксама іншыя найменні абраду, якія адбываліся на трэці дзень вяселля (дакладней – на апошні дзень):



галоўні: Галоўні. – трэці дзень вяселля, калі збіраюць курэй у людзей, якія ўдзельнічалі ў вяселлі [8, с. 243]. Відавочна этымалагічная сувязь назвы з лексемай галава. Паходжанне наймення здаецца верагодным шукаць у вытворнасці ад старажытнарускага голованити ‘рубіць галаву жывёле ці птушцы, напрыклад, індычцы’ [3, т. 1, с. 368];

пята: Два дні гулялі свадзьбу, на трэці дзень – Пята. На трэці дзень ета самае. Чудовішчэ. Ужо перадзяемся. Напрымер, паймаюць пеўня, а не, так і два. У нявесты адно есці і ў жаніха. Яшчэ й гарэлкай паілі етага пятуха. Красны бант сюды на ікшыцы завяжуць. Убяруць ужо пятуха тога. І за аборачку ўжо зачэпіш [4, с. 242].

Спецыфічным найменнем у вясельнай лексіцы Гомельскага рэгіёна з’яўляецца лексема пярэзвы. Слова ўжываецца і ў форме адзіночнага, і ў форме множнага ліку:



Перазоў, -у, м., пярэзвы. Вясельны абрад: бацькі маладой пасля першай вясельнай ночы ідуць гасцяваць у хату бацькоў жаніха. “Розсунь, свату, хату, бо велікій перезов маю” [5, с. 234];

У гэты дзень вадзілі “пярэзвы”: збіраліся радня маладога і маладой і паасобку хадзілі да сваёй радні з хаты ў хаты. Бралі курыцу і няслі яе ў край сяла, з песнямі. Там гэту курыцу скублі, смалілі (в. Івакі);

Пярэзвы – абрад, які выконваўся на чацвёрты дзень вяселля. “Кросны запрашае да сябе, потым кросная запрашае да сябе. На пярэзвы смаляць курэй і носяць іх на палках, што нявеста чэсная” [11, с. 247];

Пасля свадзьбы, у нядзелю, родственнікі жаніха назначылі час, калі да іх далжны былі прыйсці самыя блізкія родственнікі для гульні ў пярэзвы. У іх гулялі, то ў свата, то ў сястры на працягу двух нядзель. На гэтую гульню аддзяваліся ў розныя плацці для смеху. Так завяршаецца свадзьба [10, с. 179];

Даждаўшы наступнай суботы пасля вяселля бацькі маладой звалі дачку з зяцем і са сватамі к сабе ў госці.. А яшчэ цераз нядзелю, таксама ў суботу, ужо бацькі маладога рабілі пярэзвы. І на гэтым ужо вяселле заканчваецца [6, с. 43].

Яшчэ адным адметным дзеяннем, якое суправаджала вяселле на Гомельшчыне, было пераапрананне. Абрад пераапранання захаваўся пад назвай цыганы. Такое найменне, відаць, абумоўлена тым, што апраналіся ў што-небудзь яркае, бліскучае, “каб смешна было”, а такія асаблівасці вопраткі і спецыфіка адзення народнай традыцыяй прыпісваецца менавіта прадстаўнікам гэтай нацыянальнасці, як, дарэчы, і “схільнасць” да крадзяжоў: Цыганы – абрад пераапранання ў цыган. Адзначаўся на другі дзень вяселля. “Пераапраналіся ў цыган. Мужыкі пераапраналіся ў жаночую вопратку, а жанчыны – у мужчынскую. Хадзілі па хатах, кралі курэй, збіралі яду” [11, с. 192].

Як і ў папярэдніх выпадках, гаворкі адлюстроўваць найменне абраду праз словазлучэнне пераапранацца ў цыган, хадзіць у цыганы: На трэці дзень “хадзілі ў цыганы”. Жэншчыны паадзяюцца ў мужское, а мужчыны – у жэнскае, паўмазваюцца, паўкрасваюцца. І вот, ідуць па дзярэўне. Ідуць, дзе бяжыць курыца, яны тую курыцу “хлоп!”, да ўб’юць яе, да ў торбу. Прыташчылі етае к маладому ці к маладой. І гэтае зноў гатавалі [2, с. 121].

Звернем увагу на той факт, што ўказаныя абрады адбываліся ўсе разам, адначасова, суправаджалі адзін аднаго: Трэці дзень – “куры”. “Куры” таму, што звычайна падстаўныя маладыя пераапранаюцца, бяруць з сабой “цыган”, ходзяць па дварах – крадуць курэй. Увечары з гэтых курэй вараць суп [2, с. 122].

На трэці дзень успаміналі аб тым, што пасля вяселля ў маладой сям’і трэба чакаць папаўнення, дзіця, а для гэтага неабходна маладой мець здароўе і перш за ўсё моцны жывот. Адсюль – яшчэ адзін звычай трэцяга дня, звязаны з посудам: На трэцці дзень па вуліцы ідуць, пярадзяюцца: у штаны бабы, усякае! А калісь, як памыюць пасуду – кушыны, на забор павешаюць. Шчас нік-нік-нік. Кушыны вісяць! Шчас пойдуць, нівесту схвацяць і на жываце кушыны тыя лупяць, каб крэпкі жывот быў. Ваду, хто нісе, паразліваюць. Старых парадзівалі ў маладых (в. Старое Сяло) [1]; Парадзяюцца: бабы, і старэйшыя, і ўсякія і ў шуткі выварачуюць, і штаны бабы надзяюць як мужчыны, і картузы: ідуць. Гармоні іграюць, песні пяюць, танцуюць. Людзі ўжо: “Ладна. Банкеты ж водзяці!” Кушыны на заборы вісяць, а то не паспееш убраць – кушыны палкай. І нявесту за рукі, за ногі, распластаюць і на жываце кушыны лупяць, шоб жывот быў крэпкі. Красіва тады гулялі (в. Старое Сяло) [1].

1.2 Радзінна-хрэсьбінная лексіка

Радзінна-хрэсьбінная абраднасць складае важную частку сямейнага абрадавага цыклу ўсходніх славян. Яна непасрэдна звязана з вясельнай абраднасцю і з’яўляецца яе лагічным жыццёвым працягам.

Пры даследаванні сямейнай абраднасці ў радзінна-хрэсьбінным цыкле традыцыйна выдзяляецца тры групы рытуальных дзеянняў, якія адпавядаюць фізіялагічнаму стану жанчыны ў час родаў: дародавы, родавы і пасляродавы цыклы. Падобны падзел можна прымяніць (безумоўна, дастаткова ўмоўна) і ў дачыненні да назваў асоб, занятых у радзінна-хрэсьбінным абрадзе беларусаў.

Часцей за ўсё стан жанчыны, якая чакае дзіця, па-беларуску называецца цяжарная. Субстантываваны прыметнік трывала ўвайшоў у слоўнік беларускай літаратурнай мовы. Як правіла, у гаворках лексема ўзгадваецца разам з традыцыйна ўсталяванымі прыкметамі і нормамі паводзін жанчыны, што носіць дзіця: Абычна як сціраць, дык цяжарнай не нада круціць тыя кругі, таму шта тая самая пупавіна закруціцца ў дзіцёначка вакруг шэі (в. Чырвоны Бераг) [1]; Цяжарнай стрычся ня нада было, на пароге сядзець ня нада, пінаць катоў,сабак, таму шта можаш нячаяна, во так вот бабушка гаварыла, еслі пінаеш, дык у рабёнка будзе атмеціна. На пароге – роды зацяжныя будуць (в. Чырвоны Бераг) [1].

У беларускіх гаворках жанчыну, якая чакае дзіця, называюць таксама:

важк’ая: Хвойнік саділа, хоць і важкая була (в. Бывалькі) [9, с. 63]; Ена ж ходіць важкая, ена ж цепер негуляшчая (в. Дзяражычы) [9, с. 63];

груб’ая: Наверна, ці не грубая Паша зноў (в. Дзяражычы) [9, с. 90]; Прося грубая, скора родіць (в. Первамайск) [9, с. 90]. Прычым слова ўжываецца і ў адносінах да жывёлы з семантыкай ‘цельная’: Твая корова грубая (в. Дзяражычы) [9, с. 90];

негул’яшчая: Негуляшчая, а ее забралі: скора буде раджаць (в. Рудня Марымонава) [9, с. 215];

т’оўстая: Ена не раділа шчэ, хаділа такая тоўстая (в. Дзяражычы) [9, с. 358].

Для нецяжарнай жанчыны ў беларускіх гаворках захавалася асобнае найменне сваб’одная: Дак Галка ішчэ свабодная. А як буде діцятка, дак роботы буде болей (в. Дзяражычы) [9, с. 320].

Паколькі чаканне і нараджэнне дзіця заўсёды было працэсам таямнічым і часта даволі небяспечным, у народзе спрадвеку было імкненне не абазначаць дакладна асаблівы стан жанчыны, каб не сурочыць роды. З гэтай прычыны, відаць, у гаворках для назвы цяжарнай жанчыны выкарыстоўваюцца мнагазначныя прыметнікі тыпу грубая, тоўстая, тяжелая, а ў літаратурных мовах захоўваюцца апісальна-эўфемічныя найменні цяжарнай: будучая маці, чакаць дзіця (папаўнення), быць (знаходзіцца) у становічы. Як правіла, падобныя спалучэнні-замяняльнікі ўжываюцца ў беларускай мове ў тэкстах навуковага і афіцыйна-справавога стылю, зрэдку сустракаюцца ў штодзённым маўленні, а па паходжанні з’яўляюцца калькамі з рускай мовы (быть, находиться в (интересном) положении, ждать ребенка).

У найменнях жанчыны падчас родаў беларуская літаратурная мова мае характэрнымі лексему рожаніца, якая сустракаецца і ў гаворках: Нарадзіла дзіця рожаніца і усіх да хаты завуць (в. Чырвоны Бераг) [1]; Накладаюць вузялкі, наляваюць кампот і ідуць рожаніцу праверыць (в. Чырвоны Бераг) [1]. У беларускай мове адзначаецца фанетычны варыянт роджаніца: Пасля нараджэння дзіця ўсе жанчыны павіны былі наведаць роджаніцу [18]. Наяўнасць фанетычнай варыянтнасці абумоўлена адрозненнямі лёсу праславянскага спалучэння *dj ва ўсходнеславянскіх гаворках: у гаворках рускай мовы *dj змянялася на [ж], часам пад уплывам стараславянскай мовы – на [жд] (рождение), у гаворках беларускай мовы на месцы *dj ужываюцца зычныя [ж] і [дж]. Апошні зычны гук – афрыката [дж] – стаў спецыфічнай фанетычнай адметнасцю беларускай мовы.

У беларускіх гаворках існуе слова парадзіха ‘жанчына, якая радзіла дзіця’: Раньша жанчыну, якая радзіла, называлі парадзіха (в. Чырвоны Бераг) [1]. Указанае найменне паходзіць ад дзеяслова родити. Прыстаўка па- надае ў семантыку слова значэнне ‘пасля’ (пасля родаў). Адзначым і прадуктыўны для беларускіх гаворак суфікс -іх- з семантыкай ‘назва асоб жаночага полу’ (каваліха ‘жонка каваля’, ткачыха).

Даследаванне намінацый асоб беларускай і рускай радзінна-хрэсьбіннай абраднасці не можа абмінуць назвы жанчыны, якая прымала роды. Часцей за ўсё яна звалася бабка: Во як я бабка, дак я і пякла кашу на хрэсьбіны (в. Чырвоны Бераг) [1]; Ваша бабка – баба Матруна: усіх нас бабіла (в. Чаплін) [9, с. 41].

Ад слова бабка ў значэнні ‘павітуха, жанчына, што прымае роды’ паходзіць дзеяслоў б’абіць ‘прымаць роды’: Баба бабіць, несе пелёначкі, шапачку (в. Дзяражычы) [9, с. 42]; Калісь я у ее бабіла деці. А цепер у больніцы водяць (в. Ручаёўка) [9, с. 42], ад якога ўтварылася найменне перабаблены ‘прыняты на родах бабкай’: У беларускіх сялян шырока была распаўсюджана вера ў магічную сувязь паміж павітухай і прынятымі ў час родаў (“перабабленымі”) ёю дзецьмі [12].

Жанчыну, што прымала роды ў жанчын на вёсцы, называлі таксама:

бабка-павітуха: Нарадзілася дзіця, значыць, бабка-павітуха брала пупа аднаго дзіцяці і пуп ад маткі, нада яе атрэзаць пупавіну і пры самым целцу завязаць (в. Чырвоны Бераг) [1]; Бяруць бабку-павітуху, і ўжо яна прыходзіць мыць дзіцяці. Ну гэта калі яно толькі нарадзілася (в. Чырвоны Бераг) [1];

бабка-прыродніца: Дочка, іді гукні бабку-прыродніцу. От бабка-прыродніца прышла, і ета жэншчына скоранька раділа две дочары (в. Казярогі) [9, с. 42]; Сегодні ёй заказалі роды: іді, кажа дачка, гукні бабку-прыродніцу (в. Дзяражычы) [9, с. 289];

павітуха: Ну вось гэтую павітуху і звалі, када нарадзілася (в. Чырвоны Бераг) [1];

прыр’одніца: От тая прыродніца прышла, і ена раділа две дочары (в. Казярогі) [9, с. 289];

пупарэзніца: Пэўныя патрабаванні былі да бабкі-павітухі (або пупарэзніцы): на яе ролю падбіралі немаладую паважную жанчыну, у якой ёсць свае дзеці [13].

Калі выпадкова дзіця нараджалася ў лесе, яго называлі лесавік: Жанчына вось пайшла па грыбы і нарадзіла там у лесе рабёнка, прынесла яго ў карзінцы. Дык такой ужо прыгожы лесавік быў: валасы чорныя, кудравыя, охо-го які прыгожы (в. Чырвоны Бераг) [1]. І тут этымалогія наймення відавочная: ад прыметніка лесавы.

Асобныя намінацыі народная традыцыя выдзеліла для пазашлюбных дзяцей. Успрыманне пазашлюбных адносін мужчыны і жанчыны як грахоўных вымагала адрознення і часта зневажэння да народжаных такім чынам. Пра пазашлюбных дзяцей кажуць, што яны выпадковыя, знойдзеныя: сустракаецца лексема знайдён: У Каці расце знайдён, хорошы хлопчык (в. Дзяражычы) [9, с. 138]; Знайдёны ці байструкі – ета усеадно (в. Крупейкі) [9, с. 138].

Адметныя адносіны да дзяцей, народжаных па-за шлюбам, цяжкасці і непрыемнасці іх будучага жыцця і адносіны да такіх дзяцей грамадства, відаць, выклікалі ў народным светаўспрыманні аналогіі з пякучай раслінай, адсюль – узнікненне назвы крапіўнік: крапіўнік: Гавораць ў падоле прынеслі крапіўніка (в. Чырвоны Бераг) [1].

Самая пашыраная і распаўсюджаная назва пазашлюбных дзяцей – байструк: У кумы да байструкоў імкнуліся ісці дзяўчаты, якіх доўга не бралі замуж [12]. Сустракаецца і памяншальна-ласкальнае найменне: Бач, екі байстручок ужэ вурас, да гледіць маткі (в. Ручаёўка) [9, с. 44].

Да найменняў асоб пасляродавага цыклу радзінна-хрэсьбіннай абраднасці адносяцца назвы хросных. Найменні хросны і хросная сталі распаўсюджанымі для або царкоўных бацькоў і ў беларускіх: Хросныя – людзі, якія крэсцяць дзіця. Хросныя не павінны адказвацца, раз табе выбралі, так ты доўжан. Не паложана ім ажаніцца (в. Чырвоны Бераг) [1]; Ну хросныя, хросная маці і хросны бацька. Так жаж заўсёды называлі (в. Чырвоны Бераг) [1].

У беларускіх гаворках са значэннем ‘хросныя’ ўжываецца назва хрышчоныя бацька і маці: Насілі хрысціць дзіця ў царкву хрышчоны бацька і хрышчоная маці — кум і кума, якія падбіраліся з паважаных багатых нестарых людзей і для якіх давер сям'і нованароджанага быў вялікім гонарам. У задачу хрышчоных бацькоў уваходзіла даць імя дзіцяці [13].

У беларускіх гаворках адзначаюцца фанетычна-словаўтваральныя варыянты хросніца, хрышчэніца, хроснік, хрэснік і двухслоўныя найменні хросная дачка, хросны сын: Хрышчэніца мая Верка раділась увосень (в. Вулкан) [1]; Мая хрышчэніца – так говораць у нас на хросную дачку (в. Чаплін) [9, с. 396].

Для намінацыі хросных у адносінах адзін да аднаго або адносна родных бацькоў дзіця хросныя ў беларускіх і рускіх, як і ў многіх іншых славянскіх, гаворках ужываюцца лексемы кум і кума: Кум не павінен з кумой жаніцца. Павінен быць усё жыццё адказным за хрэшчонае дзіця ўсё жыццё (в. Чырвоны Бераг) [1]; Ну кума, як яна хрэсціць, так і кашу варыць (в. Чырвоны Бераг) [1].

У радзінна-хрэсьбіннай абраднасці беларусаў адметнае месца займае традыцыя адведак, або наведвання толькі што нарадзіўшай жанчыны іншымі жанчынамі. Ну гэта ў атведкі прыходзілі, штот прынясуць, то і іхняе ужо (в. Чырвоны Бераг) [1]; Пойдам у атведкі. Раньшэ прыносілі што? Наваруць узвар кампоту і гэта первае блюда было; Камандавала адна баба можа там, уважаемая. І перыглашалі тагда ў атведкі (в. Чырвоны Бераг) [1].

Спецыфічнай беларускай фанетычнай адметнасцю з’яўляецца развіццё пратэтычнага [в] перад пачатковым націскным галосным [о], паводле чаго фіксуюцца адпаведныя варыянты наймення абраду: У вотведкі? Ну што нясуць? Хто што прынясе… (в. Чырвоны Бераг) [1]; Пойдам к Веры у воцьведы з Васілём (в. Дзяражычы) [9, с. 70]. Зноў неабходна заўважыць адрозненні ў вымаўленні зычных [т] – [ц’] у слове, абумоўленыя мясцовымі моўнымі адметнасцямі.

1.3 Пахавальная лексіка

У першую чаргу выдзяляюцца ў лексіцы пахавальнага абраду найменні мёртвага чалавека:



пакойнік, пакойны: Як выносяць пакойніка, то жыта кадаюць (в. Церахоўка); А так і гавораць пакойны (в. Івакі) [1];

самагубец: Этых самагубцаў харанілі адзельна, ня там, дзе кладбішча, дзе ўсіх харанілі, а дзе-небудзі у старане, умесце не харанілі, і бацюшка не адпраўляў такіх, хто сам сябе пагубіў (в. Церахоўка) [1];

убіец: Убівцав клалі адзельна, дзе-небудзь на канаве, дажы ў царкые іх не адпраўляюць (в. Івакі) [1].

Асобнай групай у лексіцы пахавальнага абраду з’яўляюцца намінацыі абрадаў памінання. Ад старажытнарускага дзеяслова поминати ‘успамінаць часта, помніць’ паходзіць агульнае найменне памінкі. У белаурскіх гаворках сустракаецца і фанетычны варыянт помінкі ‘спецыяльны абед’: Тады ж не так, як цяпер. Цяпер, што помінкі, што свадзьба, тады навараць баршчу, кашы, і такое мачанне, напякуць булачкі, там смятана масла (в. Церахоўка) [1].

Пахавальна-памінальныя абрады стваралі цэласную сістэму і мелі строгую ўпарадкаванасць і паслядоўнасць. Пасля смерці чалавека абавязкова адзначалі пэўныя рытуальныя дні: траціны, дзевяціны, саракавіны (сарачыны), угодкі [20].

Дзявяты дзень пасля пахавання меў назву дзевяціны: На дзевяціны сабірадіся свае, не звалі нікога, а на сорак дней звалі тых, хто ямку капаў (в. Насовічы) [1]. Саракавы дзень – сорак дней: А сорак дней нада і ў цэркве адправіць і абед справіць дома (в. Церахоўка) [1].

Пасля года найбольш значнымі вехамі людской памяці станавіліся Радаўніца і восеньскія Дзяды: На Радаўніцу хадзім на кладбішча, памінаем родных, делаем угашчэнне, цвяты прыносім. А перад Радаўніцай магілкі ўбіраем (в. Церахоўка) [1].

Спецыяльныя дні, калі паміналі памерлых, называліся:



дзяды: На дзяды трэба памінаць родных, стол накрываць, і пасля нанач яго не ўбіралі, каб яны прыйшлі і ўгасціліся (в. Насовічы) [1];

памінальная сыбота: У памінальную сыботу ходзяць у цэркву, памінаюць радных, пішуць бумажкі і там яны памінаюць (в. Церахоўка) [1].

Абавязковымі ў ходзе памінальнай трапезы былі галашэнні ‘своеасаблівыя галашэнні аб памерлых’.

У асобную групу выдзяляюцца найменні пахавальных страў:

канон, канун: Абязацельна нада канон дзелаць і каб яго ўсё абязацельна папробывалі тры разы (в. Церахоўка) [1]; Спачатку канун нада папробаваць, патом боршч каб дыміўся і кашу паследнюю ставілі (в. Старое Сяло) [1].

мачанне: Твораг размяшаюць з малаком, эта ужэ мачанне (в. Церахоўка) [1];

узвар: От варылі яшчэ ўзвар. Эта шчас мы завём кампот, а тады ўзвар з яблык сушоных. На памінках абавязкова быў узвар (в. Івакі) [1].


  1. Лексіка-семантычныя групы каляндарна-абрадавых намінацый

Абрадавыя найменні каляндарнага характару традыцыйна і заканамерна дыферэнцуюцца паводле пор года.

Каляндарныя святы беларусаў падпарадкаваны гадавому земляробчаму і жывёлагадоўчаму цыклам і выразна падзяляюцца на восеньскія, зімовыя, веснавыя і летнія.

2.1 Зімовы цыкл

Ужо некалькі стагоддзяў усходнія славяне пачынаюць новы год узімку. Калядныя і навагоднія святы з’яўляюцца самымі любымі і папулярнымі сярод іншых зімовых свят і дзён.

У лексіцы зімовага абрадавага цыклу перш за ўсё выдзяляюцца назвы зімовых абрадаў і свят.

Святкі – тыдзень з 6 студзеня па 19 студзеня. Звычайна ва ўсходніх славян зімовыя святкі пачыналіся пасля поснай куцці і заканчваліся на Вадохрышча: Две недзелі у нас называюцца святкі. Две недзелі – эта тут Крышчэніе, Новы год і шчадруха. Тут ходзяць шчадраваць і песні пяюць усякія на эту шчадруху. Асобенна перад Новы год увечар сабіраюцца к каждаму двару, праз вокны: – Цётка, спець? – Пейце! – Каму? – Івану! І начынаюць песні пець такія красівенныя. А калісь даўно дак яшчэ звязду насілі. Дзелаюць такую звязду. Звязда такая бальшушчая. Тамака, штоб гарэла свечка такая і званкі такія і калакольчыкі такія. І ў кажды дом ходзяць са звездой (в. Старае Сяло, Ветк.) [1].

Новы год – свята, якое адзначаецца ў ноч з 31 снежня на 1 студзеня. Галоўным атрыбутам свята з’яўляецца ёлка як сімвал урадлівасці, жыцця, здароўя: Кажуць, што калі першым у хату прыйдзёт мужчына, то пашчасціць у дабрабыце, а калі женчына, то нічога харошага не будет (в. Старае Сяло, Ветк.); Вечарам напярэдадні Новага года хадзілі па шчодрыках. У гэты вечар на стале было шмат страў. Існавала такое павер’е: як правядзе сям’я стары год і сустрэне новы, такім для ее будзе ўвесь надыходзячы год (г. Лоеў); В первый дзень новага году і курку, і карову, і свінку накарміць нада, усе далжны быць сытыя і давольныя (в. Хальч, Ветк.).

Найбольш вядомым зімовым святам з’яўляюцца Каляды. Каляды (Коледы, Коляды) – зімовае свята народнага календара, якое адзначаецца 7 студзеня: Сабіраліся і маладзёж, і старыя. Перад Калядамі ставілі куццю, варылі з розных круп: ілі аўсянка, ілі пшано, ілі грэчка, ілі пярловая крупа. Варылі кампот з груш, з яблык. Потым хадзілі шчадраваць: і бабкі, і хлопцы, і малая дзетвара тожэ хадзіла. Казу дзелалі. Хадзілі ў каждую хату, пелі песні, і каза танцавала. Раньшэ насілі звязду. Гадалі дзеўкі. Усяка-усяка гадалі (г. Лоеў); Калісь калядавалі Каляды, і мы хадзілі на Каляды (в. Старае Сяло, Ветк.).

У беларускай моўнай традыцыі ўжываюцца амаль раўнапраўна дзве лексемы: Каляды і Ражаство. Пры гэтым у гаворках сустракаюцца варыянты апошняга наймення, абумоўленыя уплывам фанетычнымі асаблівасцямі гаворак, а таксама беларуска-рускім білінгвізмам: Раждество, Раждзество, Ражство, Раство: На Ражаство, хто постуе, нада сочыва есць, узвар нада піць (в. Неглюбка, Ветк.); На Ражаство папамыеш усюды, напапавешаеш. Штоб было чыста і ўсё харашо было. Абязацельна (Ветка); Ражаство – хрысціянскі празнік, у якой святкуецца нараджэнне Іісуса Хрыста і Госпада Бога. У госці ходзяць да родзічаў або друзей з угашчэннямі, з празнікам паздраўляюць (в. Хальч, Ветк.); Я знаю, што на Ражаство хаты “абсяваць” нада. Абычна пастухі абсяваюць, абходзяць дама з празнікам паздраўляюць. У каждую хату горсць аўса кідаюць (г. Ветка).

Па старому стылю беларусы захавалі і святкаванне Старага новага года – з 13 на 14 студзеня: Стары новы год празнуют 14 январа. Тагда ўжэ ходят шчадраваць. Ходят ужэ на дом, пераадзяваюцца ў цыганей, нарядныя такія (г. Ветка); На Стары новы год дзеўкі абдымаюць калкі ў плоце. Калі абніме да пары, то ў етым годзе замуж пойдзе (в. Церуха, Гом.); На Стары новы год ходзяць засяваць: ходзяць па хатах і абсыпаюць пакоі зернем. Пры гэтым гавораць: “Сею, сею, засяваю, з Новым годам паздравляю!” Яго адмячаюць праз дзве нядзелі пасля Новага года (в. Хальч, Ветк.); На Стары новы год варажылі на зеркала. Я не варажыла. Таво я не застала. А патом бацінак там, сапог через забор перекідаюць. Куда пападёт сапог, значіт аттуда жэніх (в. Старае Сяло, Ветк.).

Некалькі найменняў захоўваецца ў беларускіх гаворках для свята, што адзначаецца ў праваслаўі 19 студзення. Узнікненне варыянтаў зноў выклікана імкненнем ліквідаваць цяжкасці ў вымаўленні стараславянізма Крещение. Беларускія народныя гаворкі захоўваюць варыянтныя назвы: Крэшчэнне, Крэшчэнье, Крашчэніе, Крешченіе, Крешченне, Крешченье, Крышчэнне, Храшчэнне, Хрышчэнне, Хряшченне, а таксама Вадохрышч, Вадохрышчанне, Водахрышчэнне, Водохрышча, Вадохрышч: На Вадохрышча нада воду піць, умывацца ею, таму што вада этая ад балезней паможэт (в. Хальч, Ветк.); На Вадохрышч свецім ваду (в. Крукавічы, Калінк.); На Вадохрышчанне несом ваду свеціць, затым п’ём ее ад дурнога вока. (Крукавічы, Калінк.); Водахрышчэнне – людзі ў гэты дзень рабілі проруб на возеры ці рацэ і ныралі ў яе (в. Старае Сяло, Ветк.); На Вадохрышчэ ў цэркву ходзім (в. Казловічы, Калінк.); Крэсціцель бувае пасля Водохрышча (в. Баравое, Лельч.); На Ражаство ёлку ставяць, украшаюць. Украшу яе разнымі бумагамі і стаіць яна да Крашчэння (Азершчына, Рэч.); Крашчэнне празнуют 19 января. У храме крэсцят вадзічку – асвяшчают ваду. У цэркве очэнь харошаяслужба ідзёт (г. Ветка); На Крашчэнне на раке. На льду высякалі крэст. Бацюшка асвяшчаў ваду і абпырсківаў людзей. Нада схадзіць у цэркву і набраць святой вады. Адмячалі яго 19 январа. (в. Хальч, Ветк.).

Адметныя назвы мелі пярэдадзень Вадохрышча – Вода: У нас на туй дзень перэд Крэшчэннем говораць Вода (в. Маркоўскае, Лельч.) і дзень посту перад Хрышчэннем – Водопошчэ: На Водопошчэ п’юць толькі воду (в. Азяраны, Жытк.); Колісь у Водопошчэ не поілі коней, коб не опоіліса (в. Замошша, Лельч.).

Наступную лексіка-тэматычную групу намінацый каляндарна-абрадавай лексікі складаюць найменні прысвяткаў:

Аўлас (Улас, Улассе) – прысвятак народнага календара, які адзначаецца 24 лютага: свята жывёлы: У святога Аўласа просім здороўя своёй жыўнасці: коніку, короўцы (в. Прудок, Маз.); На Уласа нічагуські не рабілі, а токі даглядалі коровы і коні (в. Паселічы, Хойн.); Улассее сільно не гуляем, а не робім, а то карова на вясне не ўстане на ногі (в. Казанск, Калінк.); Каровячы Ўлас на масленай недзелі. Ад каровячага Ўласа да посту мяса не елі (в. Навасёлкі, Петр.).

Варварa (Варвары, Варка, Варуха, Вары, Ворвары, Варвара-мучэніца, Варварын дзень) – прысвятак народнага календара, які адзначаецца 17 снежня; жаночае свята, з якога пачынае прыбываць дзень: Варвара ноч уварвала (в. Хутар, Светл.); На Варвары дзень большае (Хобнае, Калінк.); Варка – Міколіна матка. (в. М. Аўцюкі, Калінк.); Трэшчыць Варуха – берэжы нос і вухо (в. Завайць, Нар.); Вары ночы одорвалі (М. Аўцюкі, Калінк.); Ворвары правім ў цэркве (в. Града, Жытк.); Варвара-мучэніца за тое так называецца, што Варвару бацько мучаў, шоб вона одрэкласа ад веры Хрыстовай. Кажуць, што на Варвару-мучэніцу зажываюць усе раны за ноч (в. Маркоўскае, Лельч.); Таму так празнік назвалі Варварын дзень, што ў еты дзень Варвара багацько мук і здзек поперэцерпвала (в. Хамічы-2, Калінк.).

Дзень памінання святога Васілія, які быў міласэрным епіскапам да нямоглых, адзначаўся 14 студзеня, супадаючы па даце са Старым новым годам і меў назву Васілле (Васілей, святое Васілле): Пасля Новага году атмячаўся Стары новы год, 14 январа, так ён у нас называўся Васілле. Эта Каляды такіе былі (в. Стаўбун, Ветк.); Чатырнаццатага чысла Васілле, эта зімовы празнік царкоўны (в. Неглюбка, Ветк.); Пад Новы год было святое Васілле. У гэты дзень пераапраналіся па-рознаму, кажухі пераварачвалі. Я надзевала штаны, картуз, рубашку – была Васілём. А яшчэ ў Васіля павінна быць дзяўчына, яе называлі Маланка. Маланку мы ўпрыгожвалі, дзелалі карону, фартух з абруса, а таксама адзявалі ружовыя рукавіцы. Васіль з Маланкай ішлі ў хату і прасіліся пашчадраваць, каб Маланка песні паспявала [2, с. 176].



Дзень Ганны – прысвятак народнага календара, які адзначаецца 22 снежня і звязваецца з назіраннямі за надвор’ем. Свята Ганны ўстанавілася ў гонар зачацця праведнай Ганнай Багародзіцы: На Ганны ўжэ прыбаўляецца багато дня. Загорыны Маз. Ганны – два тыдні до Коляд (в. Аляксандраўка, Калінк.).

Даследаванне каляндарна-абрадавай лексікі не можа абысціся без найменняў удзельнікаў абрадаў.

Пры правядзенні каляднага абраду абавязковымі ўдзельнікамі былі баба ‘жанчына, апранутая ў адзенне старой жанчыны’: На Стары новы год увечары дарослыя хадзілі калядаваць. Вадзілі з сабой казу, насілі бусла, вадзілі мядзведзя, бабу рабілі (в. Церахоўка, Добр.); і дзед: Баба, бабулька лавіла свайго дзеда, дзядульку: Казу вадзілі, дзеда, бабу рабілі (в. Церахоўка, Добр.).

Найбольшая колькасць найменняў асоб зафіксавана пры правядзенні каляднага абраду і шчадравання:



ве’рнікдавераная асоба і адзін з каляднікаў, якому давяралі насіць сабраныя грошы, сала, гарэлку: Булі вернікі такіе, ему сало давалі, да шчоб тое сало не з’еў (в. Сямігосцічы, Жытк.);

звездар – чалавек, які нёс звязду у час калядавання: Звязду насілі па каждай хаце. Звездаром пабудуць, а потым зернем хату пасыпаюць, каб багатыя былі (г. Ветка);

калядоўшчык, каляднік, калядоўшчык, каледоўшчык – удзельнік каляднага абраду: Увечары сядяць усе дома: ждуць калядоўшчыкаў (в. Жмураўка, Рэч.); Хадзілі на Каляды калядоўшчыкі, песні пелі, шуцілі, у вокны стукаліся. А ім хазяева канфеты, грошы, булкі, калбасу давалі (г. Ветка); Мы называлі тых, хто каледуе, каляднікі. (г. Ветка); Калядоўшчыкі на Калядкі збіраліся і калядаваць хадзілі па хатах (в. Станкі, Ветк.) [2]; А тады каледоўшчыкі паюць ва ўвесь голас, ходзюць па хатам да шчадруюць. (в. Старае Сяло, Ветк.); На Стары новы год ходзяць калядоўшчыкі, пяюць шчадроўкі, жалаюць усім шчасця. Плоха, када калядоўшчыкі не заходзяць у хату. Шчасця будзе мала (в. Церуха, Гом.);

Маланка – персанаж каляднага абраду, шчадроўшчыца: А яшчэ ў Васіля павінна быць дзяўчына, яе называлі Маланка. Маланку мы ўпрыгожвалі, дзелалі карону, фартух з абруса, а таксама адзявалі ружовыя рукавіцы. Васіль з Маланкай ішлі ў хату і прасіліся пашчадраваць, каб Маланка песні паспявала [2, с. 177];

маханоша – удзельнік каляднага свята: той, хто носіць сумку за калядоўшчыкамі: Калядоўшчыкі адзяваюцца па-разнаму, павінна быць каза, маханоша (той, хто носіць сумку), звязда (в. Жмураўка, Рэч.);

шчадроўшчык, шчадроўнік, шчадравальнік, шчодрык, шчодрікі], шчодры – людзі, якія хадзілі па дамах і віншавалі з Калядамі: Ходзяць шчадруюць дзеці. Ім і дзеньгі дают. А раньшэ і старыя. Эта очэнь багаты дзень, бо людзі бліны пякуць, каўбасы робяць і выносяць тым, хто прыходзіць. Паздравляют шчадроўшчыкі людзей. Адзяваюцца па-рознаму, там і козлікамі і катамі (в. Насовічы, Добр.); Ой, шчадраваць любілі, то гэта шчодры станавіліся пад акно (в. Яланы, Светл.);

шчадруха – жанчына, якая шчадруе: Шчадрухі ходзяць шчадраваць, а потым гуляюць (г. Ветка).

У беларускай каляндарна-абрадавай лексіцы выдзялюцца найменні асобных элементаў абрадаў і свят:



Калядкі – песні, якія спяваюць у вечар 13 студзеня і ноч на 14 студзеня: Ну у нас ходзяць па дамам. Песні пяюць і мы ім канхветы і дзеньгі даём. А ну хтось сціхі красівыя чытае, а малыя, дак пляшуць. Тожа даём. Эта все на 14 январа дзелалі, о так! (г. Ветка);

шчадроўкі, шчодрыкі, шчодрікі, шчёдрікі, шчадруны, шчодра, шчодр, шчодрык, шчадруха – элемент каляднага свята: хаджэнне па дамах з песнямі, каб атрымаць гасцінцы: Шчадроўкі адбываюцца кожны год пад Новы (Стары) год. Калі наступаў ранні вечар, ужо можна пачуць на вуліцах шчадроўныя песні (в. Івакі, Добр.); Маладзёж ходзіць шчадраваць. Пяюць шчадроўныя песні. Заходзяць у кожную хату. Хазяева сустракаюць іх. І хто што ўжо ім дае: хто сала, хто каўбасы, хто грошай (в. Маркавічы, Добр.) .

Найменні прадметаў, якія выкарыстоўваюцца пры правядзенні абрадаў і свят, можна вылучыць у наступную тэматычную групу каляндарна-абрадавай лексікі. Найбольшая колькасць такіх магічных прадметаў ужывалася пры правядзенні каляднага абраду.

На Каляду насілі звязду (зорка), на якой былі намаляваны розныя казачныя фігуркі: Павінна быць каза, маханоша, звязда (в. Жмураўка, Рэч.); Абязацельна далжна быць каза, мядзведзі і зорка (г. Ветка); Насілі зорку. Выраблялі зорку, у сярэдзіну ўстаўлялі ікону і свечку. Свечку запальвалі (г. Брагін).

Ноч пад Стары новы год адметная абрадам шчадравання. Самай распаўсюджанай формай правядзення шчадровак быў абход з казой (казёл) ‘чалавекам, пераапранутым у казла або з маскай з выявай казла’: Казу дзелалі. Хадзілі ў каждую хату, пелі песні, і каза танцавала (г. Лоеў); Звязду не насілі, а калі насілі, дык песні пяюць. Перадзяваліся ў казла, штоб не ўгадвалі (в. Пералёўка, Рэч.); Добра, калі ў хаце каза скакала, гэта была к багатаму ўраджаю (в. Церахоўка, Добр.); Казу з кардону дзелалі (в. Шупейкі, Светл.);

павадыр, апрануты ў світку: Світку доўгую надзявалі, бараду прыклеім і казу вадзілі (в. Яланы, Светл.), паганяў пугай Казу: Ходзя Ілля на Васіля. Носіць пугу, дрэцена, уплецена, дзе пугай махне, там жыта расце (в. Церахоўка, Добр.);

казу апраналі ў кажух: Казу вадзілі, кажухом накрывалі чалавека, як каза (г. Ветка); Перапраналіся ў казу з рагамі. Кажух пераварочвалі (в. Гардуны, Ветк.). У некаторых раёнах замест казы вадзілі каня.

Абрадавыя назвы ежы таксама складаюць асобную группу найменняў каляндарна-абрадавай лексікі. Вялікае месца ў правядзенні абрадаў надавалася куцці – абрадавая страва з круп. На зімовых святках гатаваліся тры куцці: перадкалядная посная, багатая, шчодрая пры сустрэчы Новага года і галодная перад Вадохрышчам: Во куцця ета інцярэсна. Куццю рабілі з крупы пярловай, варылі ў печцы. Трэба было ўсім нам, тром дзецям, у той куцці, што мамка зварыла, усім разам набраць па ложке той куцці. З той куццёй бягом па дзярэўні і каго сустрэнеш, так і мужа тваго будуць зваць, ну і бягом далей (в. Івакі, Добр.); На першую куццю сена ложаць на стол, пяком пірог і ложаць сена. Потым на другую і трэцюю куццю дабаўляюць яшчэ сена. А ўжэ после трэцяй куцці свяцілі сена і яду, якія стаялі на стале, і сена аддаюць карове. На багатую куццю многа гатовілі. Казалі, чым багацейшы стол, тым багацейшая будзе жызнь дальша (г. Ветка);

галодная куцця: Куцці было тры: самая первая – галодная (в. Азершчына, Рэч.); Абычна на галодную куццю ячную кашу гатовілі (в. Хальч, Ветк.); На галодную куццю ставілі посныя стравы (г. Ветка);

бедная [посная] куцця: На бедную куццю елі кіслую капусту, бульбу, малочнае не елі, рыбу тожа (в. Азершчына, Рэч.); На посную куццю жырнае, яечкі не елі (в. Хальч, Ветк.);

багатая куцця: Багатая куцця была, калі пост заканчваецца. Варылі кашу, калі яе елі, казалі: “Дзед Мароз, прыходзь к нам гушчу есці!” (в. Азершчына, Рэч.); На багатую куццю рабілі багаты стол. Чым багацейшы стол, тым і ўраджай будзе багацейшы (г. Ветка); После Раждзества Хрыстова – гэта ўжэ багатая куцця. Кроме кашы, кампоты былі, ладкі былі абізацельна, што-та мясное. Еслі куцця была багатая, то запраўлялі маслам, салам (в. Хальч, Ветк.); На Мазыршчыне, акрамя назвы багатая куцця ўжывался яшчэ куцця святога козліка [3, с. 90];

шчадровая куцця – страва, прыгатаваная на калядныя святы: Шчадровая куцця бывае і пасля Калядаў – 13 студзеня вараць. Некалькі іх бывала (в. Хальч, Ветк.);

раждественская куцця Вараць перад Раждеством куццю з ячменю – раждественская куцця (г. Ветка). На ўсе тры куцці каша варылася ў адным і тым жа гаршку. Магічнае значэнне куцці даследчыкі бачаць у тым, што зерне валодае якасцю доўга захоўваць і зноў аднаўляць жыццё, сімвалізуе земляробчы кругаварот, бясконцасць жыцця [4, с. 164].

Найменні дзеянняў пры правядзенні зімовых абрадаў і свят вельмі адметныя: абсяваць, абсяванне, засяваць – абрад на Ражаство, калі хаты аднавяскоўцаў абсыпалі зернем, каб быў добры ўраджай: Я знаю, што на Ражаство хаты абсяваць нада. Абычна пастухі робяць абсяванне: абходзяць дама, з празнікам паздраўляюць У каждую хату горсць аўса кідаюць. Ветка. Засяваць ходзяць на Каляды. Засяваюць –хазяева выходзяць, выносяць, пякуць бліны, даюць сала, у каго шо е, то і даюць (в. Івакі, Добр.).



Варажба (варожба) – прадказанне будучага: Варажбу пачынаюць у святыя вечары (в. Баравікі, Светл.); На варожбу сабіраліся нескалька дзевушэк, посярэдзіне дома сыпалі пшано, кожная сваю кучку рабіла. Залазілі на печ і пускалі петуха з печы: на якую стане ці будзе кляваць. Тая першая замуж пойдзе (в. Краснае, Гом.);

варажыць, гадаць (гаданне, гадаці) – прадказваць будучае. Вядомы самыя разнастайныя спосабы варажбы: Варажылі яшчэ так: грабяшок пад падушку на ноч клалі, сужаны прасыпаўся. Або курэй збіралі, клалі кучачкі зерня. Каля каждай кучачкі ставілі куру, якую клюне, тая першая замуж пойдзе. Драва абхапывалі або забор. Калі там двенаццаць паленняў, то ў пары будзеш, а калі нечотна, тады ты будзеш без пары. Вот, усё спаўнялася (в. Хальч, Ветк.); Варылі на гаданне кашу ў махотцы ці глёку і стаўлялі на кут, лажылі сена на кут, а самі ішлі гадаць. Выходзілі ў двор, снімалі з сябе валенкі і кідалі цераз забор. Куды валенак ляжыць – у той бок пойдзеш замуж (в. Стаўбун, Ветк.); Дзеўкі гадаці любілі. Ідзеш ад падруг дахаты, дай пагадаю на плоці. Ідзеш і плаціны лічыш: бедны, багаты, хітры, праставаты, прыгожы, непрыгожы, харошы, нехарошы. На якую скончыцца – с такім і будзеш (в. Гадзічава, Раг.).

У беларускай каляндарна-абрадавай лексіцы зімняга цыклу выдзяляюцца наступныя лексіка-тэматычныя грыпы: назвы свят, прысвяткаў, найменні ўдзельнікаў абрадаў, назвы дзеянняў, што выконваюцца падчас абрадаў, намінацыі прадметаў, якія выкарыстоўваюцца ў рытуалах.



: DocLib10 -> %D0%A3%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80 -> %D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> %D0%A1%D0%9D%D0%94%D0%9B
%D0%A1%D0%9D%D0%94%D0%9B -> Гомельскi дзяржаўны Ўнiверсiтэт iмя францыска скарыны
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Міністэрства адукацыі рэспублікі беларусь установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Міністэрства адукацыі рэспублікі беларусь установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Міністэрства адукацыі рэспублікі беларусь установа адукацыі “гомельскі дзяржаўны універсітэт імя францыска скарыны”
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Міністэрства адукацыі рэспублікі беларусь установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя Францыска Скарыны”
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Лексікалогія варыянт 1 а што з’яўляецца прадметам вывучэння лексікалогіі?
%D0%A1%D0%9D%D0%94%D0%9B -> Л. М. Мінакова спецыяльная І агульнаўжывальная лексіка беларускай мовы: узаемадзеянне І ўзаемаўплыў


  1   2   3


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка