Бду, Мінск “слоўнік беларускай мовы” І. І. Насовіча І фальклор



Дата канвертавання15.05.2016
Памер57.17 Kb.
Муравіцкая А. М.

БДУ, Мінск


СЛОЎНІК БЕЛАРУСКАЙ МОВЫ” І. І. НАСОВІЧА І ФАЛЬКЛОР
“Слоўнік беларускай мовы” (у арыгінале “Словарь бѣлорусскаго нарѣчія”) І. Насовіча быў выдадзены ў 1870 годзе, але і зараз яго багаты фактычны матэрыял запатрабаваны як фалькларыстамі, дыялектолагамі, этнографамі, мовазнаўцамі, так і ўсімі, хто не абыякавы да гісторыі свайго народа, роднага слова. Вядома, што слоўнік І. Насовіча быў настольнай кнігай у Максіма Багдановіча, па якой паэт знаёміўся з беларускім словам, вывучаў родную мову. Слоўнік змяшчае больш за 30 тыс. слоў, запісаных аўтарам ў Магілёўскай, Мінскай і Гродзенскай губерніях, выбраных са старабеларускіх пісьмовых помнікаў, перыядычных выданняў таго часу, фальклорных зборнікаў. Гэта было першае грунтоўнае даследаванне ў галіне беларускай лексікаграфіі: слоўнік пераўзыходзіў падобныя беларускія слоўнікі як у колькасным, так і ў якасным плане. (Нягледзячы на тое, што ў яго свядома не ўключаны пласт агульнаўсходнеславянскай лексікі, ён большы за слоўнік Я. Чачота ў 150 разоў, П. Шпілеўскага – у 20 разоў, слоўнік заходнярускай гаворкі 1851 г. – у 7 разоў, С. Мікуцкага – у 15 разоў, Е. Раманава – у 30 разоў) [1, с. 4].

“Слоўнік беларускай мовы” ўдала спалучае рысы дыялектнага, перакладнога і тлумачальнага слоўнікаў, што робіць яго арыгінальным даведнікам пры вывучэнні самых розных аспектаў лексічнага складу мовы.

Слоўнік І. Насовіча вызначаецца цеснай сувяззю з фальклорам, якая праяўляецца найперш у выкарыстанні народных песень, прыказак, фразеалагізмаў пры апісанні асаблівасцей жывога беларускага слова. У ім пададзена звыш 3 тыс. прыказак і прымавак. Многія ўласна фразеалагізмы выступаюць у якасці ілюстрацыйнага матэрыялу, а больш за 200 фразеалагізмаў вынесена ў загалоўкі слоўнікавых артыкулаў [2, с. 100].

Большую палову ў Слоўніку складаюць прыказкі, у якіх сканцэнтравана народная мудрасць, назапашаная і адшліфаваная на працягу стагоддзяў, напрыклад:



Откладъ. Отлагательство, отсрочка. Откладъ не йдзець въ ладъ. (Тут і далей у цытаваных слоўнікавых артыкулах захоўваюцца асаблівасці мовы арыгінала – А. М.).

Торбешка. Торба. Котомочка. Не хочешь зъ молодосци працоваць, будзешъ подъ старосць съ торбешкою танцоваць.

Пововчу. По волчьи. Зъ вовками жиць, треба пововчу выць.

Повѣдачъ. Разскащикъ. Якій повѣдачъ, такое его и повѣданне.

Позычка. Одолженіе. Позычка хороша, да отдаваць трудно.

Принука. Понужденіе. То не пиръ, коли принуки нема.

Целятко. Телёночекъ. Якая матка, такое й целятко.

Чулинда. Неряха, нескладный, чучело. За хорошимъ мужикомъ и чулинда жена, а за дурнымъ и поновна раба.

Попелъ. Зола, пепелъ. Золото и въ попелѣ видно.

Сытый. Сытый. Сытый по голодному не погадаёць.

Худо. Несчастіе, неудача. Не видавши худа, не будзешь видзѣць добра. Съ худа къ добру скоро привыкнешъ. Безъ худа нѣтъ добра.

Хата, хатка. Изба, избушка. Чужая хата горш ката. Своя хатка, якъ родная матка.

Сярод такіх прыкладаў сустракаюцца прыказкі з тонкім народным гумарам:



Клёцки. Кушанье, составленное изъ галушекъ. Я Василь на работу не силъ, а якъ клёцки въ молоку, за четырехъ волоку.

Крупеня. Простой деревенскій супъ изъ крупъ. Отъ крупени дзѣци поглупѣлі, а якъ не стало крупъ и самъ тата ставъ глупъ.

Молодзица. 1) Вообще женщина. 2) Замужняя женщина. Якъ я была дзѣвочкой, ходзили ко мнѣ зъ горѣлочкой, а якъ стала молодзицею, не стали ходзиць и съ водзицею.

Знайшлі адлюстраванне ў прыказках і прымаўках шматгадовыя назіранні чалавека за прыроднымі з’явамі і, нярэдка, у такіх прыказках даюцца канкрэтныя парады, звязаныя з гаспадарчай дзейнасцю людзей або з іх сямейнымі адносінамі, напрыклад:



Удодъ. Птица Потатуйка. Коли запѣець удодъ, тогды сѣй бобъ.

Суница. Ягода земляника. Коли суница красна, не сѣй овса напрасно.

Хлѣбно. Урожайно на хлѣбъ. Коли хлѣбно, такъ и уѣдно.

Хилый. Гибкій, гнущійся. Хілое дерево вѣцеръ не ломиць.

Повосени. При истеченіи осени, глубокою осенью. Повосени и у кошки лепёшки.

Худъ. Бѣднякъ. Коли худъ, не лѣзь на кутъ.

Тучина. Небольшая туча. Зъ малай тучины бываець часом великій дожджъ.

Откуль. Отколѣ, откуда. Откуль туча, оттуль и дожджъ.

Сошка. Плужекъ. Одзинъ съ сошкою, а семеро съ ложкою.

Блюсць. Хранить, беречь. Блюдзи полцинку про злую годзинку.

Росциць. Воспитывать. Росци хлопца, да не жалѣй дубца.

Боглайка. Женщина безпутная и лѣнивая, любящая спать долго. Боглайка николи не будзець хозяйка.

Слоўнік І. Насовіча змяшчае шэраг прыказак і фразеалагізмаў, у якіх сканцэнтраваны духоўны вопыт народа, заснаваны на традыцыйных хрысціянскіх каштоўнасцях:



Благочесць. Православіе. Благочесць Богу чесць!

Божжій. Божій. Не Божже каранне, свое дурованне.

Каицьца. Раскаяваться, приносить покаяніе. Каюся, да за тоежъ хватаюся.

Колядки. Коляды. Пришли колядки, блины да ладки.

Даръ, чаще во множ. Дары. Святыя тайны, причастіе. Не говѣши, дару схвацивъ.

Повиненъ. Вынужденъ, долженъ. Хто виненъ, отдаць повиненъ.

Одзинъ. Одинъ. Одзинъ хоць зъѣжъ вола, усё одна хвала.

Разѣваць. Разѣвать, разпнуть. На чужій коровай рота не разѣвай.

Хцѣць. Хотѣть, жадничать. Не треба чужого хцѣць, своё положишъ.



Хватаный. Воровской. Хоць въ латаномъ, тольки бъ не въ хватаномъ.

Чиниць. Дѣлать. Не чини того другимъ, што тобѣ не любо.

У якасці ілюстрацыйнага матэрыялу для характарыстыкі беларускага слова І. Насовіч прыводзіць у сваім Слоўніку і шматлікія вытрымкі з народных песень:



Одринецъ. 1) Сарай для сѣна. 2) Конюшня.

Пріѣхала коляда на сивомъ конику,

Поставила коника у одринцѣ,

Сама сѣла на куцѣ у перинцѣ.

Печеня. Жаркое.

Не бойцеся курки, не много васъ треба,

Семь на вечеру, а восьмая на печеню.

Окуляць. Устранять отъ себя, чуждаться, презирать.

Ой! Мое сусѣдочки пьюць да гуляюць,

Мене одну бездольную, одну окуляюць.

Отгожацьца. Отплачивать, платить угожденіемъ за угожденіе.

Жива буду спомогуся,

Тобѣ братку отгожуся.

Отмыкаць. Отомкнуць.

А взыйдзице ясны зорки,

А знайдзице ключи звонки!

Пора землю отмыкаци,

Пора росу выпускаци.

Пипка. Курительная трубка.

Дзядзька сѣдзиць, пипку куриць,

Пьець горѣлку, вочми жмуриць.

Илля. 1) Собств. имя отъ крещенія Илья. 2) День Св. Пророка Иліи, празднуемый 20 Іюля. Пророку Иліи простолюдины приписываютъ покровительство полевого хлѣба и защиту отъ вѣдьмъ. Въ народной пѣснѣ Илья говоритъ о себѣ:

“Мнѣ гету ночку надо не спаци,

Надо не спаци, жито пильноваци,

Кабъ змѣя заломовъ не ломала,

У жици корення не копала,

У коровъ молокъ не отбирала.”

Багаты і разнастайны фактычны матэрыял Слоўніка, яго цесная сувязь з фальклорам робяць запатрабаваным гэты ўніверсальны даведнік вось ужо больш за 140 гадоў. Несумненна, што і далей ён будзе з’яўляцца крыніцай для даследавання жывой народнай мовы і фальклору.


Літаратура


  1. Гедзімін, Л. А. Іван Насовіч – чалавек-загадка / Л. А. Гедзімін // Спадчына Івана Насовіча і беларускае мовазнаўства: матэрыялы навуковых чытанняў, прысвечаных 220-годдзю з дня нараджэння І. І. Насовіча. – Мінск, ВТАА “Права і эканоміка”, 2008. – С. 3–15.

  2. Лепешаў, І. Я. Фразеалагізмы ў “Слоўніку беларускай мовы” І. І. Насовіча / І. Я. Лепешаў, Г. Б. Хіхол // Весці АН БССР. Серыя грамад. навук. – 1989. - №2. – С. 99–105.

  3. Насовіч, І. І. Слоўнік беларускай мовы / І. І. Насовіч. – Мінск: БелСЭ, 1983. – 756 с.

  4. Суднік, М. Р. Іван Іванавіч Насовіч – выдатны вучоны і асветнік: (Да 200-годдзя з дня нараджэння) / М. Р. Суднік // Весці АН БССР. Серыя грамад. навук. – 1989. - №2. – С. 92–99.

  5. Шчэрбін, В. К. Слоўнік беларускай мовы І. І. Насовіча / В. К. Шчэрбін // Беларуская мова: Энцыклапедыя / Беларус. Энцыкл.; Пад рэд. А. Я. Міхневіча. – Мінск: БелЭн, 1994. – С. 524–525.

: bitstream -> 123456789 -> 37034
123456789 -> Марына Шода «Несучы хвалу красе» (паэзія Уільяма Батлера Ейтса)
123456789 -> Гісторыя беларускай літаратуры (ХІХ ст. – 1970-я гады ХХ ст.)
123456789 -> П. С. Лопух гідралогія сушы частка 2 (агульная гідралогія)
123456789 -> П. С. Лопух, А. А. Макарэвіч
123456789 -> Праявы масавай культуры ў дыскурсе смі, альбо да праблемы гуманізацыі медыясферы
123456789 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь
123456789 -> 1. Гістарычныя ўмовы ўзнікнення новай беларускай літаратуры. Асноўныя літаратурныя напрамкі канца ХVІII – пачатку ХІХ стст. І іх выражэнне ў беларускай літаратуры
123456789 -> Гісторыя старажытнай грэцыі І рыма (Фядосік В. А.)




База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка