Беларусь у перыяд Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года і грамадзянскай вайны. Стварэнне беларускай дзяржаўнасці



старонка1/5
Дата канвертавання15.05.2016
Памер0.83 Mb.
  1   2   3   4   5
Лекцыя 12. Беларусь у перыяд Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 года і грамадзянскай вайны. Стварэнне беларускай дзяржаўнасці.
План.


  1. Беларусь пасля звяржэння самаўладдзя. Беларускі нацыянальны рух і дзейнасць расійскіх партый.

  2. Беларусь пасля прыходу да ўлады бальшавікоў. І Усебеларускі з’езд.

  3. Абвяшчэнне Беларускай Народнай Рэспублікі, Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Беларусі і Літоўска-Беларускай ССР.

  4. Паваеннае ўладкаванне ў Еўропе і ва ўсім свеце.

  5. Савецка-польская вайна 1919—1920 гг., яе вынікі.



  1. Беларусь пасля звяржэння самаўладдзя. Беларускі нацыянальны рух і дзейнасць расійскіх партый.


Вылучэнне Мінска ў якасці палітычнага цэнтра Беларусі. Лютаўская рэвалюцыя дазволіла розным палітычным партыям і грамадскім арганізацыям легальна ажыццяўляць сваю дзейнасць. Мінск ператварыўся ў вядучы палітычны цэнтр Беларусі. У ноч з 3 на 4 сакавіка ў горадзе на сходзе дэмакратычнай грамадскасці быў створаны Камітэт грамадзянскай бяспекі на чале з Барысам Самойленкам і Станіславам Хржанстоўскім. Часовы орган ўлады дзейнічаў да моманту дэмакратычнага перавыбрання гарадской думы (30 ліпеня). Заснаваны 4—8 сакавіка гарадскі Савет рабочых і салдацкіх дэпутатаў на чале з Б.Позернам абараняў інтарэсы працоўных і вайскоўцаў, аднак ніякіх прэтэнзій на ўладу ў Мінску не выстаўляў. Істотнай асаблівасцю паслярэвалюцыйнага развіцця не толькі Мінска, але і Беларусі было адсутнасць двоеўладдзя, супрацоўніцтва большасці палітычных сіл у справе падтрымкі Часовага ўрада.

Узнаўленне дзейнасці БСГ. Пад уплывам рэвалюцыйных падзей арганізацыі Беларускай cацыялістычнай грамады ствараліся ў розных месцах Беларусі і Расіі. 25 сакавіка ў Мінску адбыўся з’езд БСГ, дзе абмяркоўваўся бягучы момант. Тут жа ў красавіку-чэрвені выходзіў цэнтральны орган БСГ пад назвай «Грамада» пад рэдакцыяй Аркадзя Смоліча. Вылучаліся сваім уплывам мінская і петраградская арганізацыі. Мясцовая прымала нацыянальна-дэмакратычную афарбоўку, сталічная хілілася да бальшавізму. Але ў імкненні да аўтаноміі Беларусі ў складзе Расіі абедзве арганізацыі былі адзінадушнымі.

І з’езд беларускіх арганізацый. 25-26 сакавіка ў Мінску адначасова са з’ездам БСГ пачаўся і з’езд прадстаўнікоў беларускіх арганізацый і партый. Фактычна з’езд БСГ перарос у з’езд беларускіх арганізацый і партый. Прысутнічала каля 150 дэлегатаў. Яны стварылі Беларускі нацыянальны камітэт і надалі яму ролю вышэйшай краёвай установы. Старшынёй Беларускага нацыянальнага камітэту (Белнацкаму, БНК) стаў буйны пінскі землеўладальнік, краёвец і былы член Дзяржаўнай думы Раман Скірмунт. Яго абралі на гэту пасаду пры ўмове, што ён адмовіцца ад свайго маёнтка. У склад камітэта ўвайшло 18 асоб, сярод якіх былі аграном Аркадзь Смоліч, юрыст Павел Аляксюк, кандыдат філалогіі Браніслаў Тарашкевіч, ксёндз Вінцэнт Гадлеўскі, інжынер Вацлаў Іваноўскі, паэт Цішка Гартны (Зміцер Жылуновіч). Грамадаўцы атрымалі ў БНК толькі шэсць месц, а таму істотнага ўплыву на яго працу не мелі. З’езд выпрацаваў дэкларацыю да Часовага ўрада з вельмі памяркоўнымі патрабаваннямі адкрыцця беларускіх школ і аўтаноміі для Беларусі. Пяціасабовая дэлегацыя на чале з Раманам Скірмунтам адвезла яе ў Петраград, але толькі марна патраціла час.

Характар беларускага руху. З беларускім рухам новым расійскім уладам можна было не лічыцца. Ён распыляўся па ўсёй імперыі ды яшчэ дзяліўся на прыхільнікаў і праціўнікаў аўтаноміі Беларусі. Бежанскія арганізацыі звычайна мелі дэмакратычную праграму і патрабавалі аўтаноміі. На беларускіх жа землях часам пад беларускай шыльдай выступалі абаронцы заходнерусізму і ад імя беларусаў упарта праводзілі лозунг «адзінай і непадзельнай» Расіі, вялі безупынную палеміку ў прэсе і на мітынгах з БСГ. Як нацыяналістычную асудзіў БСГ і І з’езд сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерняў, што адбыўся ў красавіку. Тое каталіцкае духавенства, што ў Петраградзе ў маі аб’ядналася ў партыю Хрысціянскай дэмакратычнай злучнасці (ХДЗ) на чале з ксяндзом Фабіянам Абрэнтовічам, таксама не заўсёды знаходзіла паразуменне з грамадаўцамі з-за сваёй антыбальшавіцкай скіраванасці. Праўда, беларускія арганізацыі і партыі стараліся мець сувязь з Белнацкамам, прызнавалі Мінск цэнтрам Беларусі і гэта неяк лучыла іх. БНК быў даволі памяркоўным у сваёй палітычнай дзейнасці. Мінскія дзеячы прытрымліваліся падкрэслена прарускай арыентацыі, займаліся пераважна навукова-асветнымі справамі і нічога не абяцалі сялянам да склікання краёвай беларускай рады (савета). Такая рахманасць дзеячоў БНК не задавальняла беларускіх нацыянал-радыкалаў.

Дзейнасць расійскіх палітычных сіл. 7-17 красавіка ў Мінску адбыўся І з’езд дэлегатаў войск і тылу Заходняга фронта, які абраў Франтавы камітэт і падтрымаў палітыку Часовага ўраду, а пра Беларусь нават не ўспомніў. Палітычная ініцыятыва ў краі належала расійскім партыям -- у першую чаргу эсэрам і меншавікам, якія панавалі ў мясцовых саветах і ў камітэтах парадку. Супраць беларускага руху аднадушна выступалі ўсе расійскія вялікадзяржаўнікі -- пачынаючы ад былых чарнасоценцаў і канчаючы бальшавікамі. Каб прынізіць беларускі рух у вачах мясцовага сялянства, яны ўмела выкарыстоўвалі тую акалічнасць, што Белнацкам узначальваў буйны землеўладальнік Раман Скірмунт. Так, у красавіку на І з’ездзе сялянскіх дэпутатаў Мінскай і Віленскай губерняў бальшавікі прыпынілі разгляд беларускага пытання, абвясціўшы яго польскай, “панскай” інтрыгай. Нацыянальныя дзеячы абвінавачваліся ў імкненні аддзяліцца ад Расіі і перадаць беларускіх сялян у рабства да польскіх памешчыкаў.

Правал ліпеньскага наступлення расійскай арміі выклікаў у вайскоўцаў выбух незадаволенасці Часовым урадам. Дзейнасць бальшавікоў актывізавалася. Ніхто так гучна, як яны, не абяцаў змучанаму вайной народу міру, зямлі, гаспадарання на прадпрыемствах, права на нацыянальнае самавызначэнне. І гэта было якраз тое, чаго не дачакаліся падданыя Расіі ад Часовага ўрада. Каб падтрымаць Часовы ўрад, у Мінску 15 ліпеня быў створаны Камітэт рэвалюцыйных арганізацый з прадстаўнікоў Саветаў, Франтавога камітэта, Камітэта грамадскай бяспекі, сацыялістычных партый і інш. Мінскія бальшавікі, хоць і стварылі ў горадзе ўласную арганізацыю ды пачалі выдаваць газету «Звязда», не здолелі істотна паўплываць на пашырэнне сярод мінчан антыўрадавых настрояў. Пазней (24 жніўня) гарадскія ўлады закрылі бальшавіцкую газету за антыўрадавую прапаганду.



Палявенне грамадаўцаў. Адначасова і БСГ вымушана была прыстасоўвацца да настрою народных мас, якія пахіснуліся ўлева. 4-6 чэрвеня яна сабрала ў Петраградзе свой ІІ з’езд, прыняла на ім праект новай праграмы і паставіла на чале ЦК замест Аркадзя Смоліча Зміцера Жылуновіча. БСГ абвясціла сваёй мэтай увядзенне сацыялістычнага парадку праз класавую барацьбу і сацыяльную рэвалюцыю. Праграма прадугледжвала шырокае развіццё беларускай культуры, нацыянальнай школы, поўнае самаўпраўленне Беларусі (у складзе Расіі) з заканадаўчай краёвай радай, раўнапраўе ўсіх нацый, што жылі на беларускай зямлі. Пахіленне ўлева дазволіла партыі павялічыць колькасць сваіх членаў да 5 тыс. чалавек, але адначасова яна страціла прыхільнасць дзеячоў правацэнтрыскага накірунку.

ІІ з’езд беларускіх арганізацый. На хвалі рэвалюцыянізму БСГ спрабавала адхіліць ад кіраўніцтва беларускім рухам лібералаў, якіх прэзентавала Беларуская партыя народных сацыялістаў (БПНС) на чале з Паўлам Алексюком. Узнікшыя спрэчкі абумовілі скліканне 8-12 ліпеня ў Мінску ІІ з’езда прадстаўнікоў беларускіх партый. З вялікай цяжкасцю дэлегатам удалося паразумецца на платформе неабходнасці адзінага нацыянальнага фронту і абраць, замест Беларускага нацыянальнага камітэта, Цэнтральную раду беларускіх арганізацый і партый. Праўда, пазней члены БПНС выйшлі са складу Цэнтральнай рады. І гэты орган апынуўся пад кіраўніцтвам левых сіл, якія адмяжоўваліся і ад хрысціянскіх дэмакратаў (хадэкаў). Лідэрства БСГ было заваёвана коштам страты адзінства беларускага нацыянальнага руху.

Дзейнасць Цэнтральнай рады. Новая галоўная арганізацыя беларусаў заявіла аб сваім імкненні перадаць усю зямлю без выкупу працоўнаму народу. Цэнтральная рада прадстаўляла толькі такія грамадскія і палітычныя арганізацыі, якія прызнавалі патрэбу аўтаноміі Беларусі, роднай мовы і развіцця нацыянальнай культуры. У склад яе выканаўчага камітэту ўвайшлі Язэп Лёсік, Язэп Дыла, Радаслаў Астроўскі, Фабіян Шантыр, Аркадзь Смоліч, Палута Бадунова, Зміцер Жылуновіч і іншыя. Рада пераняла ў Белнацкома яго друкаваны орган -- газету «Вольная Беларусь», якая выходзіла ў Мінску з 28 мая пад рэдакцыяй Язэпа Лёсіка. Круг чыннасці Цэнтральнай рады пашыраўся. Яна ладзіла сувязі з бежанцамі, рабіла захады супраць высечкі лясоў у Беларусі. Спецыяльна прыняты ёй «Статут беларускіх нацыянальных культурна-асветных гурткоў у войску» прадугледжваў наладжванне нацыянальнага выхавання беларусаў-вайскоўцаў і безумоўны ўдзел іх у абароне заваёў рэвалюцыі ў Расіі. Таму калі ў канцы жніўня рабілася спроба захопу ўлады генералам Лаўрам Карнілавым, на абарону дэмакратычнай Расіі дружна ўзняліся ўсе беларускія сілы. Тым не менш, Цэнтральная рада дзейнічала пераважна як нацыянальна-культурная арганізацыя. Яна не змагла прыцягнуць на свой бок нацыянальныя меншасці, недастаткова ўвагі надавала стварэнню беларускіх вайсковых фарміраванняў, адзінству нацыянальных сіл і, увогуле, пытанню аб уладзе. Пасля карнілаўшчыны Расія рэзка хіснулася ўлева. Стала відавочным поўная нежыццядзейнасць Часовага ўрада. Барацьба за ўладу абвастрылася. У Беларусі яе вялі два блокі палітычных сіл -- беларускі і расійскі. У жніўні-лістападзе ішла іх кансалідацыя. Польская партыя не выключала ўлучэнне Беларусі ў склад адноўленай польскай дзяржавы. Яўрэйскія партыі дзейнічалі ў русле агульнарасійскай палітычнай плыні.

Беларускі рух у арміі. Яшчэ ў маі Белнацкам стварыў Вайсковую беларускую арганізацыю. Тады ж узніклі і першыя паўлегальныя аб’яднанні беларусаў у войску Да беларускага руху далучыліся некаторыя генералы: Канстанцін Аляксяеўскі, Кіпрыян Кандратовіч, Пажарскі. З жніўня ў расійскіх арміях ствараецца густая сетка беларускіх арганізацый. Яны пакрываюць Беларусь, Расію, Украіну, Эстонію, Малдову. Вайскоўцы знаходзіліся пад уплывам пераважна эсэраў і БСГ. Дзякуючы энергічнай прапагандзе, якую вялі забраныя ў войска прадстаўнікі беларускай інтэлігенцыі, рыхтавалася глеба для аб’яднання беларускіх вайсковых гуртоў. 18-24 кастрычніка ў Мінску з дазволу галоўнакамандуючага генерала Мікалая Духоніна сабраўся з’езд беларусаў-вайскоўцаў Заходняга фронту. Прыехалі і прадстаўнікі беларускіх арганізацый Балтыйскага флоту, Румынскага і Паўночнага франтоў. Дэлегаты выказалі гатоўнасць бараніць беларускія землі і расійскую дэмакратыю, прынялі рэзалюцыю аб пашырэнні беларускіх вайсковых арганізацый і абралі Цэнтральную Беларускую вайсковую раду (ЦБВР). Старшынёй яе выканаўчага камітэта стаў Сымон Рак-Міхайлоўскі, яго памочнікамі -- Язэп Мамонька і Кастусь Езавітаў. Беларускія вайсковыя фарміраванні ствараліся са спазненнем, але і з непазбежнасцю. Расійскае войска развальвалася і не магло абараніць Беларусь ад нямецкіх акупантаў, а мірнае насельніцтва -- ад мясцовых банд і расійскіх дызерціраў. Прыспешвала і тое, што на Міншчыне пачыналі гаспадарыць польскія вайсковыя злучэнні. Улетку 1917 г. у паразуменні з Часовым урадам Расіі і галоўнакамандуючым генаралам Лаўрам Карнілавым з палякаў, якія служылі ў расійскай арміі, быў сфарміраваны І польскі корпус на чале з генералам Юзафам Доўбар-Мусніцкім для барацьбы з немцамі. Ад 40% да 60% салдат Польскага корпуса складалі беларусы-католікі.

Стварэнне Вялікай беларускай рады. 15-24 кастрычніка пры ўдзеле прадстаўнікоў ЦБВР адбылося пасяджэнне Цэнтральнай рады беларускіх партый і арганізацый, пад час якой гэтай арганізацыі быў нададзены характар палітычнага цэнтра Беларусі і яна атрымала назву Вялікая Беларуская рада (ВБР). У складдзе яе выканкама зноў сабраліся прадстаўнікі беларускіх партый (БСГ, БПНС і ХДЗ). Старшынёй выканкама стаў Вячаслаў Адамовіч, яго намеснікамі – беларускі паэт Алесь Гарун (Аляксандар Прушынскі) і Аркадзь Смоліч.

Нетрываласць нацыянальнага фронту. 14-25 кастрычніка ў Мінску праходзіў ІІІ з’езд БСГ . Ён выказаўся за нацыяналізацыю зямлі і перадачу яе ў распараджэнне краёвай рады Беларусі. Беззямельным і малазямельным сялянам абяцалася дармовае надзяленне зямлёй. У Цэнтральны Камітэт БСГ увайшлі Язэп Дыла (старшыня), Алесь Гарун, Аркадзь Смоліч, Палута Бадунова, Язэп Варонка, Сымон Рак-Міхайлоўскі, Браніслаў Тарашкевіч і іншыя. Дэлегатамі з’езда былі такія вядомыя беларускія дзеячы, як Ігнат Дварчанін, Радаслаў Астроўскі, Аляксандр Чарвякоў, Фабіян Шантыр. Незадаволенасць агульнадэмакратычнай праграмай Вялікай беларускай рады прывяла членаў БСГ да выхаду з выканкама гэтай арганізацыі. Вялікія надзеі ўскладаліся на Устаноўчы сход, да выбараў якога рыхтавалася ўся краіна.

Гуртаванне бальшавікоў. Зусім іншыя планы былі ў ленінцаў. Першая паўночна-заходняя абласная канферэнцыя партыі бальшавікоў, што праходзіла ў сярэдзіне верасня, абмеркавала пытанне аб узброеным паўстанні (рашэнне аб падрыхтоўцы яго прыняў YI з’езд партыі бальшавікоў у Петраградзе) і абрала Паўночна-заходні абласны камітэт партыі пад старшынствам Аляксандра Мяснікава. Бальшавікі абапіраліся тут амаль выключна на расійскае войска. Яны мелі перавагу над беларускімі сіламі, бо на Заходнім фронце доля беларускіх вайскоўцаў была зусім нязначнай.

Захоп бальшавікамі ўлады ў Беларусі. Паспяховы бальшавіцкі пераварот у сталіцы (25 кастрычніка) не прывёў да аўтаматычнага захопу ўлады паслядоўнікамі Уладзіміра Леніна на беларускіх землях. Трыумфальнага шэсця саветаў тут не было, як пра тое хваліліся пасля камуністы. Мела месца зусім іншая з’ява -- трыўмфальны развал адміністрацыі Часовага ўрада. Бальшавікі не мелі ў Беларусі трывалай улады аж да 1921 г. Але яны аказаліся больш актыўнымі, у параўнанні з беларускімі лідэрамі, і адразу ж пасля падзення Часовага ўрада пачалі хуценька прыбіраць уладу да сваіх рук. Ужо 26 кастрычніка бальшавікі ад імя Мінскага гарадскога савета рабочых і салдацкіх дэпутатаў абвясцілі аб спыненні паўнамоцтваў дэмакратычна абранай ў жніўні гарадской думы і перадачы ўлады гарадскому савету, хоць апошні ніякіх пастанаўленняў на тое не прымаў. Супраціўленне бальшавіцкаму экстрэмізму працягвалі прадстаўнікі старой улады і левацэнтрысцкія сілы ў Мінску, Магілёве, Оршы. Так, у Мінску ў супрацьвагу бальшавіцкаму Савету ўтварыўся рэвалюцыйна-дэмакратычны орган улады пад назвай Камітэт выратавання рэвалюцыі Заходняга фронту. Але з левым экстрэмізмам змагацца было цяжэй, бо, у адрозненне ад правага (карнілаўшчыны), ён умела карыстаўся сацыяльнай дэмагогіяй і меў падтрымку люмпенізіраванага вайной насельніцтва. Антыбальшавіцкае супраціўленне ў Мінску было спынена 2 лістапада, калі на дапамогу Мінскаму савету з Заходняга фронту прыбылі вайсковыя злучэнні, у тым ліку бронецягнік. Яго камандзір, бальшавік Пралыгін, прабіўся ў горад толькі дзякуючы жорсткім пагрозам расстрэльваць стрэлачнікаў і знішчаць чыгуначныя станцыі. У Магілёве, дзе месцілася стаўка галоўнакамандуючага расійскіх войск, улада да бальшавікоў перайшла толькі 20 лістапада.
2. Беларусь пасля прыходу да ўлады бальшавікоў.

І Усебеларускі з’езд.

Нарастанне беларускага патрыятызму. Вялікая беларуская рада абмяжавалася выданнем 27 кастрычніка «Граматы беларускаму народу», дзе аценьвала бальшавіцкі пераварот як праяву анархіі і заклікала да аб’яднання вакол сваёй арганізацыі. Ленінская «Дэкларацыя правоў народаў Расіі», апублікаваная 2 лістапада, выклікала надзею на лепшае, але не надоўга. Хутка стала відочным, што наступае поўнае бязладдзе. Васкоўцы ў любы момант маглі ў масавым парадку пакінуць акопы і заняцца рабаваннем. Узнікла вострая неабходнасць бараніць беларускі народ, яго багацці ды і тэрытарыяльную цэласнасць краю, якому пагражалі бальшавіцкая анархія, кайзераўская армія ды і польскія вайсковыя аддзелы. Абставіны і афіцыйны дазвол галоўнакамандуючага генерала Мікалая Духоніна на ўтварэнне беларускіх вайсковых фарміраванняў у складзе расійскага войска падштурхоўвалі рассыпаныя па імперыі нацыянальныя сілы да кансалідацыі.

На этапе мірнага нацыянальна-вызваленчага руху. З’езды беларускіх вайскоўцаў прайшлі на Паўночным фронце ў Віцебску (15-20 лістапада), на Румынскім ў Адэсе (3-8 снежня), на Паўднёва-заходнім у Кіеве (17-22 снежня). Усе беларускія вайсковыя аб’яднанні падпарадкоўваліся Цэнтральнай Беларускай вайсковай радзе і настойліва дамагаліся ад бальшавіцкага Петраграда абвяшчэння беларускай дэмакратычнай рэспублікі з уваходам яе ў расійскую федэрацыю народаў, прызнання дзяржаўнай мовай беларускай мовы, прадстаўлення права на стварэнне асобнага беларускага войска, вяртання ў Беларусь усіх каштоўнасцей, вывезеных на працягу вайны, а таксама поўнай адбудовы гаспадаркі краю за кошт дзяржаў, што ўдзельнічалі ў вайне. І толькі ў Мінску выканкам ЦБВР на чале з генералам Кіпрыянам Кандратовічам усё марудзіў з пашырэннем беларускіх вайсковых аддзелаў ды чакаў распараджэнняў зверху. Найбольш актыўна беларускі рух разгортваўся сярод бежанцаў і вайскоўцаў на далёкіх ад Беларусі франтах -- відаць, таму, што больш паловы мужчынскага насельніцтва з беларускіх губерняў было мабілізавана і адпраўлена як мага далей ад родных хат. Толькі на чужыне пасапраўднаму абуджаліся патрыятычныя пачуцці. Беларусаў там высялялі з гарадскіх кватэр, праганялі з вёсак, не давалі хлебных пайкоў, першымі звальнялі з прамысловых прадпрыемстваў, як пра тое паведамлялі ўдзельнікі з’езда беларускіх бежанцаў у Маскве (1917). Усе цывільныя арганізацыі беларусаў гуртаваліся вакол Вялікай Беларускай рады. Менавіта яна і пачала рыхтаваць Усебеларускі з’езд. Значыць, ужо праз месяц пасля звяржэння Часовага ўрада ў Беларусі сфарміраваліся прадстаўнічыя палітычныя арганізацыі беларускага народа, якія былі гатовыя ўзяць уладу ў свае рукі, але дзейнічалі нерашуча. Ім супрацьстаяў блок расійскіх сіл на чале з бальшавікамі.

Саветызацыя. У лістападзе пасля канчатковай перамогі над Камітэтам выратавання рэвалюцыі расійскія бальшавікі стварылі Ваенна-рэвалюцыйны камітэт (ВРК) Заходняй вобласці (Віцебская, Магілёўская і неакупаваныя паветы Мінскай і Віленскай губерняў). Ён стаў вышэйшым надзвычайным органам улады ў Беларусі і на фронце. Адной з першых мер новай улады было ўвядзенне цэнзуры над усімі выданнямі. З 18 да 25 лістапада бальшавікі правялі ў Мінску адразу тры з’езды: абласны з’езд Саветаў рабочых і салдацкіх дэпутатаў, абласны з’езд сялянскіх дэпутатаў і франтавы з’езд. Усе яны пераважна пад дыктоўку бальшавікоў выказаліся за неабходнасць для Беларусі савецкай улады і заснавалі адзіны Выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту (Аблвыкамзах). «Сялянскія дэпутаты» выбіраліся пад непасрэдным наглядам вайскоўцаў-бальшавікоў. Ніводнага прадстаўніка беларускага руху ў Аблвыкамзаху не было. У склад вышэйшага органа ўлады, што стварылі бальшавікі, увайшлі людзі (Аляксандр Мяснікаў, Вільгельм Кнорын, Карл Ландар), якія пражылі ў Беларусі каля года ці крыху болей і не ведалі беларускай мовы. Гэтыя кіраўнікі, безумоўна, адлюстроўвалі інтарэсы фронту, але не Беларусі, якая для іх увогуле не існавала.

Што паказалі выбары ва Устаноўчы сход. За чужынцаў галасавалі не толькі вайскоўцы, але і цывільнае насельніцтва ў час лістападаўскіх выбараў ва Усерасійскі устаноўчы сход. Беларускія партыі і арганізацыі атрымалі мізэрны працэнт галасоў (0,3). Бальшавікі набіралі больш паловы, але толькі ў арміі і ў прыфрантавых губернях, для жыхароў якіх даражэй за ленінскі дэкрэт аб міры не было нічога. Да таго ж, у прыфрантавых губернях галасаваць можна было толькі так, як таго жадалі ўзброеныя салдаты, якім абрыдлі акопы. У больш аддаленай ад фронту Магілёўскай губерні бальшавікі атрымалі ўсяго 23% галасоў. Тут лідзіравалі эсэры, якія ўсё больш разыходзіліся з пануючай партыяй і схіляліся да супрацоўніцтва з мясцовымі нацыянальнымі сіламі. У рэшце рэшт лёс Беларусі мог вызначыць толькі ўвесь беларускі народ, тэрыторыя рассялення якога не абмяжоўвалася двумя прыфрантавымі губернямі. Што тычыцца камісараў Заходняй вобласці, дык шырокай падтрымкай беларускага насельніцтва яны не карысталіся. Не прызнавала іх і мінская дума. А таму не выпадкова, што некаторыя бальшавіцкія лідэры разглядалі Беларусь усяго як разменную манету ў перамовах з немцамі аб міры, якія пачаліся 19 лістапада.

Непазбежная ініцыятыва. Вялікая Беларуская рада ўрэшце прызнала ленінскі ўрад у Петраградзе, але адмовілася прызнаваць легітымнасць выканаўчага камітэта Заходняй вобласці і фронту на чале з Аляксандрам Мясніковым. І гэта не выпадкова. Бальшавіцкі орган не ставіў пытання аб аўтаноміі Беларусі, а таму абвінавачваўся мясцовымі патрыётамі ў тым, што прадстаўляе расійскае войска, а не беларускі народ. Каля сярэдзіны лістапада 1917 г. Вялікая Беларуская рада і Цэнтральная Беларуская вайсковая рада выдалі адозву «Ко всему народу Белорусскому», дзе заклікалі суайчыннікаў узяць у свае рукі кіраванне краем, а дзеля гэтага абвяшчалася скліканне ў снежні ў Мінску з’езда прадстаўнікоў усяго беларускага народа. Амаль адначасова такую ж ініцыятыву высунуў у Петраградзе і Беларускі абласны камітэт пры Усерасійскім савеце сялянскіх дэпутатаў на чале з Яўсеем Канчарам. Камітэт займаў прасавецкія пазіцыі і толькі прыкрываўся нацыянальнымі імкненнямі, а таму карыстаўся афіцыйнай падтрымкай.

Супрацьдзеянне абласнікоў. Бальшавіцкія камісары ў Беларусі рабілі ўсё, каб не дапусціць склікання з’езду, бо баяліся, што ён пазбавіць іх улады. Адносіны беларускіх і прарасійскіх арганізацый ў Мінску адразу ж набылі варожы характар. З абодвух бакоў збіраліся сілы. Прэзідыум Вайсковай рады ў складзе Сымона Рак-Міхайлоўскага, Кастуся Езавітава, Тамаша Грыба, Язэпа Мамонькі, Васіля Захаркі стваралі беларускія вайсковыя злучэнні. Узмацняўся 1-шы Беларускі мінскі полк. У Оршы быў створаны Беларускі конны полк. А бальшавіцкія ўлады З0 лістапада ўвялі ў Мінску ваеннае становішча, 2 снежня забаранілі фарміраванне беларускіх часцей, хоць на тое меўся дазвол савецкага галоўнакамандуючага Мікалая Крыленкі ад 23 лістапада.

Пазіцыя бальшавіцкага ўрада. Але нечакана для абласнікоў Народны камісарыят па справах нацыянальнасцей, які ўзначальваў Іосіф Сталін, дазволіў Беларускаму абласному камітэту правядзенне ўсебеларускага з’езда і выдаў для яго патрэб 50 тыс. рублёў. Бальшавіцкі ўрад прызнаваў безумоўнае і поўнае права самавызначэння беларускага народа, але ў той жа час паставіў умову, каб краёвая ўлада належала краёваму Савету рабочых і салдацкіх дэпутатаў, у прыватнасці, Аблвыкамзаху. Перад Беларусім абласным камітэтам ставілася задача пераняць у Вялікай Беларускай рады кіраўніцтва беларускім рухам і на ўсебеларускім з’ездзе легітымізаваць захоп улады бальшавікамі ў Беларусі, хоць гэтая ўлада ўжо нікога не прадстаўляла. Салдаты, былыя выбаршчыкі Аблвыкамзаха, разбягаліся па хатах, дэзертыравалі. Пасля пачатку перамоў з немцамі (люты 1918) на Заходнім фронце пад ружжом засталося 70 тыс. салдат з некалі двухмільённага войска.

Падрыхтоўчы перыяд. Спачатку Беларускі абласны камітэт планаваў сабраць усебеларускі з’езд нават асобна, але перахапіць ініцыятыву ў Вялікай Беларускай рады не ўдалося. З нагоды з’езду на яе імя паступалі наказы беларусаў-вайскоўцаў з усіх куткоў Расіі. Яны падтрымлівалі бальшавіцкія дэкрэты аб зямлі, міры і праве народаў на нацыянальнае самавызначэнне, але не прызнавалі Аблвыкамзах і лічылі, што да вялікага беларускага ўстаноўчага сходу ўлада ў краі павінна належаць Вялікай Беларускай радзе або Цэнтральнай беларускай вайсковай радзе. Апранутыя ў салдацкія шынялі сяляне прасілі ўстанавіць на Беларусі «уладу таго сярмяжніка, якога ўсе нацыянальнасці на працягу некалькіх вякоў асмейвалі і аплёўвалі». Былі прапановы вярнуць усіх мабілізаваных беларусаў на радзіму для фарміравання нацыянальных палкоў. Кіраўніцтву Беларускага абласнога камітэту нічога не заставалася, як далучыцца ў падрыхтоўцы з’езда да Вялікай Беларускай рады. 7 снежня бальшавіцкі лідэр у Беларусі Аляксандр Мяснікаў абвясціў нарэшце загад Мікалая Крыленкі ад 23 лістапада аб парадку фарміравання беларускіх палкоў. Толькі якраз ў той самы дзень Украінская рада пачала ўзброеную барацьбу супраць савецкай улады, і дзейнасць беларускіх вайсковых злучэнняў зноў падпала пад забарону. Гэтая акалічнасць зусім пазбавіла Беларускі з’езд ваеннай падтрымкі.
  1   2   3   4   5


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка