Belarusian historical review



старонка18/21
Дата канвертавання14.05.2016
Памер4.71 Mb.
1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   21

Важна і тое, што малюнак, паказаны ў кнізе, не мае настолькі моцнага эмацыйнага зараду, каб тварыць рэальныя повязі і фармаваць пачуццё беларускай нацыянальнай еднасці. У краінах Цэнтральнай і Заходняй Еўропы гэтае пачуццё грунтуецца на нацыянальнай тоеснасці; яна трактуецца як глеба, на якой пры дэмакратычным ладзе магчыма будаваць грамадзянскія супольнасці. Ва ўмовах ідэйнага плюралізму там няма ні патрэбы, ні магчымасці выбудоўваць аднастайную дзяржаўную ідэалогію, якая накідаецца зверху ўсяму грамадству. Гэты тып ідэалогіі затое характэрны для таталітарных грамадстваў, хоць магчымы ён і ў аўтарытарных. Іншае пытанне, наколькі маштабна структурныя і ідэйныя задумы (прынамсі некаторыя), якія ўжо гадамі рэалізоўваюцца ў Беларусі, будуць тыражавацца ў Расіі — там, дзе знаходзяцца іхнія культурныя крыніцы.

Пераклад Міколы Раманоўскага
1 Основы идеологии белорусского государства. Учебное пособие для вузов. Под общ. ред. С.Н. Князева, С.В. Решетникова. Минск: Академия управления при президенте Республики Беларусь, 2004. 491 с.

2 Гл.: Radzik R. Kim są Białorusini. Toruń, 2002. С. 96—97.
Соціум. Альманах соціальної історії / Головний редактор В.СМО­ЛІЙ; відповідальний редактор В.ГОРОБЕЦЬ. Вип. 1—3. Київ: Інститут історії України НАН України, 2002—2003.

Сацыяльная гісторыя ці, дакладней, новая сацыяльная гісторыя з’яўляецца адным з магістральных кірункаў развіцця сучаснай гістарычнай навукі. Цікавасць, што выяўляюць да яе гісторыкі па ўсім свеце, прыносіць стварэнне адпаведных спецыялізаваных акадэмічных і універсітэцкіх асяродкаў, якія паступова афармляюцца арганізацыйна. Гэты пра­цэс — праўда, адносна нядаўна — закрануў і гістарыяграфію постсавецкіх краін. З 1998 г. у Маскве выходзіць „Социальная история. Ежегодник“. У 2002 г. адбыліся дзве важныя падзеі ў навуковым жыцці нашых паўднёвых суседзяў. Пачаў выходзіць альманах сацыяльнай гісторыі „Соцыум“, а ў Інстытуце гісторыі Украіны НАН Украіны быў створаны Цэнтр даследавання праблем сацыяльнай гісторыі, друкаваным органам якога і стала згаданае выданне.

З самага пачатку рэдакцыяй быў пракламаваны міжнародны і міждысцыплінарны характар выдання. Разам з ук­раін­скімі даследчыкамі свае працы змясцілі тут вучоныя з Расіі і Польшчы. Сярод артыкулаў знаходзім напісаныя мастацтвазнаўцамі і этнолагамі, а аўтары–гісторыкі актыўна выкарыстоўвалі ў сваіх працах не толькі традыцыйны гістарычны інструментарый і матэрыял.

У альманаху знайшла адлюстраванне вельмі разнастайная праблематыка, якая вынікае з шырока зразуметага паняцця „сацыяльная гісторыя“. Храналагічна змешчаныя ў выдан­ні матэрыялы ахопліваюць часы ад антычнасці да пачатку XIX ст., але пераважная іх большасць датычыцца ранняга новага часу. Геаграфічна прадстаўлены ў першую чаргу ўкраінскія землі.

Выпускі выдання складаюцца з рубрык: „Гісторыя ўяўленняў“, „Гісторыя сацыяльных супольнасцяў“, „Гісторыя прыватнага жыцця“, „Гістарычная канфлікталогія“, „Сацыяльная гісторыя рэлігій“, „Гісторыя жанчын“, „Тэорыя і гістарыяграфія сацыяльнай гісторыі“. Колькасць рубрык і іх насычанасць матэрыяламі ў выпусках варыюецца. Ва ўсіх трох нумарах змешчаны рэцэнзіі, агляды і інфармацыя.

У межах гэтага кароткага агляду вельмі цяжка ды і, ві­даць, няма патрэбы спыняцца на ўсіх 43 артыкулах першых выпускаў альманаха, кожны з якіх па–свойму цікавы. Звернемся толькі да некаторых, якія прыцягваюць найбольшую ўвагу ці то з тэматычнага і метадычнага пунктаў гледжання, ці то ў сувязі з нашай айчыннай гісторыяй.

Княскае паляванне здаўна разглядалася гісторыкамі ў першую чаргу як элітная забава, якая, апрача таго, прыносіла князям і іх атачэнню харчаванне і футры. У сваім артыкуле „Княскія ловы як сацыяльны феномен Кіеўскай Русі“ (вып. 1) У. Рычка паспрабаваў зірнуць на гэтую з’яву з іншага боку. Ён разгледзеў княскае паляванне як пэўную норму сацыяльных паводзінаў, як ваенна–сакральны рытуал, які знаходзіць паралелі і тыпалагічна адпавядае ідэалу заходнееўрапейскага рыцарства.

Вельмі цікавай падаецца спроба Т. Вілкул (артыкул „Дружына–веча: баланс абстракцый“, вып. 1) давесці тоеснасць старажытнарускага веча і княскай дружыны. Праўда, аўтар агаворвае залежнасць сваіх высноваў ад спецыфікі крыніц — старажытнарускіх летапісаў з іх зменлівай тэрміналогіяй і нават прызнае пэўную спекуляцыйнасць сваіх заключэнняў. Але слушна і тое, што, бадай, любая канцэпцыя ў гэтай сферы абапіраецца на тыя самыя летапісы з іх сапраўды вельмі разнастайнай і часам супярэчлівай сацыяльнай тэрміналогіяй. Так што поле для інтэрпрэтацый вельмі шырокае і адкрытае. У артыкуле, сярод іншага, выказана свежае назіранне ў сувязі з вядомым апавяданнем 1159 г. пра падзеі ў Полацкай зямлі, якое паходзіць з Кіеўскага летапісу. Гаворачы пра князя Рагвалода Барысавіча, крыніца паведамляе, што насустрач яму выехалі 300 „лодии дрьючанъ и полчанъ“. Т. Вілкул абгрунтавана бачыць тут памылку перапісчыка, пад пяром якога людзі ператварыліся ў ладдзі.

У артыкуле А. Русінай „Ад Кузьмішчы–кіяніна да кіяніна Скабейкі (мадэляванне смерці ў „Хроніцы Быхаўца“)“ (вып. 1) параўноўваюцца летапісныя аповесці пра забойства Жыгімонта Кейстутавіча і Андрэя Багалюбскага. Аўтар прыйшла да высновы, што асобныя элементы адпаведнага апавядання „Хронікі Быхаўца“ запазычаны з Іпацеўскага летапісу. Трэба зазначыць, што фрагмент з „Хронікі Быхаўца“ аб забойстве Жыгімонта Кейстутавіча — адна з самых папулярных сярод даследчыкаў Вялікага Княства Літоўскага галаваломак. Першым з крыніцазнаўчага пункту гледжання яго спецыяльна аналізаваў Б. Барвінскі1. У далейшым гэтыя спробы перыядычна аднаўляліся, прыкладам чаго могуць быць разгляданы артыкул, а таксама зусім нядаўняя праца польскага даследчыка Я. Нікадэма2. Увогуле ж погляд А. Русінай падаецца небясспрэчным — калі на такім матэрыяле ўвогуле можна зрабіць бясспрэчныя высновы.

У першым выпуску прыкметнае месца займаюць артыкулы гістарычна–юрыдычнай праблематыкі, выкананыя на валынскіх дадзеных другой паловы XVI ст.: Ул. Палішчук і Н. Старчанка разглядаюць інстытуты адпаведна віжоўства3 і адвакатуры.

Аднымі з самых шырока прадстаўленых у альманаху сталі праблемы міжэтнічных і міжканфесійных стасункаў. Пад увагу даследчыкаў трапілі стараабрадцы і яўрэі. У артыкулах разгледжаны, у прыватнасці, антыяўрэйскія выступленні ў Львове ў XVII—XVIII ст. (М. Капраль, вып. 2) і розныя аспекты жыцця стараверскіх слабод на ўкраінскіх землях. Прынамсі ў двух артыкулах зроблены спробы перагледзець старыя погляды на праблемы міжканфесійных стасункаў, і перш за ўсё з удзелам праваслаўных і уніятаў. Апрача сваёй складанасці і далікатнасці, гэтыя пытанні, як вядома, былі занядбаны савецкай гістарыяграфіяй, а калі і закраналіся, дык вельмі павярхоўна і аднабакова. У выніку наша сённяшняе бачанне праблемы знаходзіцца ў вельмі моцнай залежнасці ад ра­сійскіх гістарыяграфічных міфаў XIX — пачатку XX ст. Артыкулы М. Даўбішчанкі „Рэаліі і міфы рэлігійнага супрацьстаяння на Валыні напрыканцы XVI — у першай палове XVII ст.“ (вып. 2) і М. Ярэменкі „Міжканфесійныя стасункі ва Ўкраіне і на Беларусі ў XVIII ст. (пастаноўка праблемы)“ (вып. 3) і прысвечаны ў першую чаргу разбурэнню гэтых застылых схем. Яны з усёй выразнасцю паказваюць, якой вострай з’яўляецца неабходнасць зноў разгледзець гэтыя праблемы — на падставе дэталёвага вывучэння крыніц. Пры больш уважлівым іх вывучэнні высвятляецца, што старыя міфы часта грунтуюцца на кепска зразуметых ці тэндэнцыйна патрактаваных фактах. Так, напрыклад, М. Ярэменка асабліва настойвае на маёмасных падставах многіх канфліктаў, у якія апынуліся ўцягнутымі праваслаўныя манастыры і асобныя вернікі. Ён звяртае ўвагу таксама на абыякавасць народных нізоў да рэлі­гійных праблем.

Вельмі цікавыя назіранні зрабіла расійская даследчыца Т. Апа­рына, паставіўшы пытанне наступным чынам: „Украінскія казакі ў Расіі: адзінаверцы ці іншаверцы? (Мікіта Маркушэўскі супраць Лявонція Плешчаева)“ (вып. 3). Яна прывяла прыклады перахрышчвання ў Маскве ў 10—20–я г. XVII ст. нават праваслаўных выхадцаў з Рэчы Паспалітай. Для нас ўяўляе цікавасць і яшчэ адна яе выснова: „беларусцамі“ ў Маскве ў гэты час называлі выхадцаў з беларускіх і ўкраінскіх зямель Рэчы Паспалітай, а паводле веравызнання — як праваслаўных, так і уніятаў.

Вялікім блокам артыкулаў, некаторыя з якіх былі ўжо згаданы вышэй, прадстаўлена гістарычная канфлікталогія. Барацьбе за вяртанне Астрога і іншых бацькоўскіх уладанняў, якую вёў славуты князь Васіль–Канстанцін Астрожскі, пры­свечаны артыкул І. Цясленкі (вып. 3). Прадметам вывучэння Н. Старчанкі стаў буйны канфлікт паміж войтам і мяшчанамі ў горадзе Ўладзіміры (Валынскім) у 1566 г. Яна прыйшла да той высновы, што зводзіць гэта сутыкненне толькі да процістаяння войта і мяшчанскай супольнасці — пэўнае спрашчэнне. На самай справе канфлікт меў нашмат больш бакоў і разгортваўся пад уплывам велізарнай колькасці фактараў. Прасачыўшы праблему на шырокім фоне, аўтар паказала многія з іх. Падрабязны разгляд канфлікту ўсё ж, як здаецца, сведчыць аб перманентным характары супярэчнасцяў паміж войтам і мяшчанамі. І гэта была ўласцівасць не толькі Ўладзіміра. У 1558 г. кароль польскі і вялікі князь літоўскі Жыгімонт II Аўгуст разглядаў вялікую скаргу полацкіх мяшчан на свайго войта (і адначасова полацкага ваяводу) Станіслава Давойну4. Паралелі і параўнанні могуць стаць тэмай асобнага даследавання. У якасці заўвагі да артыкула, нягледзячы на незнаёмства з адпаведнымі архіўнымі матэрыяламі, рызыкну ўсё ж выказаць сумненне ў дакладнасці некаторых цытат.

У артыкулах К. Дысы (вып. 2) і А. Борак (вып. 3) знайшла адлюстраванне вельмі модная цяпер у заходнееўрапейскай гістарыяграфіі тэматыка чараўніц. Аднак ці толькі ў модзе і заходніх уплывах справа? Магчыма, карані такой зацікаўленасці варта пашукаць і ў мясцовых традыцыях? Згадаем хаця б кіеўскае паходжанне М. Булгакава, аўтара „Майстра і Маргарыты“. А яшчэ ў сярэдзіне XIX ст. сяляне Барысаўскага павету Менскай губерні лічылі сталіцай чараўніц менавіта Кіеў, сярод вяскоўцаў хадзіў нават выраз „кіеўская ведзьма“5. Адным словам, ёсць над чым паразважаць. І, як высвятляецца, ёсць каму.

Выразны адбітак на змесце альманаха пакінула традыцыйная ўжо для ўкраінскай гістарыяграфіі казацкая праблематыка. Розным аспектам гісторыі казацтва прысвечана 9 артыкулаў.

Увогуле ж трэба канстатаваць, што як задума, так і выка­нан­не альманаха аказаліся ўдалымі. У рамках абвешчанай кан­цэпцыі выдання розныя аўтары ў рэчаіснасці выкарысталі ў сваіх працах самыя розныя падыходы і даследчыцкія метады — ад наватарскіх да больш традыцыйных. І, думаецца, гэта толькі ўзбагаціла змест альманаха. І яшчэ адна яго рыса — нязменна высокі навуковы ўзровень матэрыялаў.

Сярод іншага, хацелася б асабліва адзначыць імкненне ўкраінскіх даследчыкаў упісаць гісторыю сваёй краіны ў еўрапейскі і сусветны кантэкст. Яны шырока выкарыстоўваюць дасягненні заходняй гістарычнай навукі, чаго, на жаль, так бракуе нашым вучоным.

Альманах пазначаны даволі прыкметным беларускім акцэнтам — тэматычным, але пакуль што, як ні шкада, не аўтарскім.

„Соцыум“ — зусім маладое выданне, узрост якога вылічваецца гадамі. Але ўжо ў трэцім яго выпуску абвешчаны намер выпускаць новы перыёдык, які адгалінуецца ад „Соцыума“ і будзе прысвечаны адмыслова культурнай антрапалогіі. Можна толькі парадавацца такому дынамічнаму развіццю ўкраінскай гістарычнай навукі, новы крок якой, будзем спадзявацца, стане не менш упэўненым і ўдалым, чым папярэдні.

Мінск Васіль Варонін

1 Барвінський Б.О. Жигимонт Кейстутович великий князь литовско-руский (1432—1440): Історична монографія. Жовква, 1905. С. 137—146.

2 Nikodem J. Przyczyny zamordowania Zygmunta Kiejstutowicza // Biało­ruskie Zeszyty Historyczne. 2002. Nr 17. S. 5—33.

3 Гл. таксама: Поліщук В.В. Офіційні свідки в структурі луцького замкового уряду до реформ 1564—1566 років (службове підпорядкування і правові послуги). Автореферат дис. кандидата іст. наук. Київ, 2003.

4 Гл.: Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў. Ф. 389. Адз. зах. 249. Арк. 126—137адв.

5 Tyszkiewicz E. Opisanie powiatu Borysowskiego. Wilno, 1847. S. 401.

Biblia ruska, vyložena doktorom Franciskom Skorinoju (Prag, 1517—1519): Kommentare; Apostol (Wilna, 1525): Facsimile und Kommentar/ Herausgegeben von Hans Rothe und Friedrich Scholz. Paderborn etc.: Ferdinand Schöningh, 2002. 1048 s.

На Захадзе заўважна расце цікавасць да славянскіх народаў і іхнае гісторыі ды культуры. Сур’ёзныя заходнія навукоўцы бяруцца за вывучэнне спадчыны нашых народаў; паважныя выдавецтвы рыхтуюць грунтоўныя выданні тэкстаў, належных да нашай гісторыі. У Амерыцы заўважнай праявай гэтае тэндэнцыі сталася шматтомавае гарвардскае выданне ўкраінскіх літаратурных помнікаў, добрая палова з якіх змяшчае творы, што з роўным правам належаць і Беларусі (напрыклад, Трэнас Мялета Сматрыцкага). У Еўропе падзеяй апошніх гадоў стала ажыццяўленне ў Нямеччыне комплекснай праграмы Biblia Slavica, у межах якой прадугледжвалася і факсімільнае ўзнаўленне беларускага (скарынаўскага) ды ўкраінскага (астрожскага) выданняў біблійных тэкстаў. Што праўда, ашчадныя немцы пасля выпуску пражскае Бібліі Францыска Скарыны „Беларускай энцыклапедыяй“ адмовіліся ад думкі перавыдаваць кнігі Старога Запавету і засяродзілі сваю ўвагу на віленскім Апостале, пры публікаванні дадаўшы да яго нарыхтаваныя раней матэрыялы. Такім шляхам і паўстаў рэцэнзаваны том. Ён вылучаецца сапраўды нямецкай дбайнасцю і грунтоўнасцю падрыхтоўкі. Уражваюць больш за 1000 старонак тэксту, шмат ілюстрацыяў ды факсімільнае ўзнаўленне! Кніга абцягнута вішнёвага колеру каленкорам і мае залатое цісненне на спінцы: „Biblia Slavica. III–1. Skorina. Kommentare. Apostolos 1525“. Могуць крыху бянтэжыць лічбы „III–1“, але калі адгорнеш тытул, то бачыш, што значаць яны не „том трэці, частка першая“, як падумалася, а тое, што і мае быць: „1–ы том III серыі“. Сeрыя III — гэта „Ostslavische Bibeln“.

За тытульным аркушам выдання ідзе спіс зместу. Транслітарацыя на лацінку зроблена не з рускай мовы, што часта практыкуецца, а з беларускай (да слова, расійскія адпаведнікі аўтарскіх прозвішчаў дадзены ў дужках, што вельмі зручна для замежнага чытача, далёка не заўсёды абазнанага ў адрозненнях нашых моў). Можна, праўда, засумнявацца ў правільнасці транслітарацыі прозвішча Г.Я.Галенчанкі: у кнізе Halenčenko, хоць больш слушна перадаваць Halenčanka. Зрэшты, гэта тут адзінкавы выпадак.

Адкрывае том прадмова–вітанне Адама Мальдзіса (па–беларуску і па–нямецку), у якой аўтар заслужана высока ацэньвае значнасць гэтага выдання. Далей ідуць артыкулы вядомых даследчыкаў розных галін гісторыі і культуры, якія падсумоўваюць дасягненні ў адпаведных галінах скарыназнаўства: А.МакМілін даследуе постаць Скарыны–літаратара як прадстаўніка эпохі Рэнесансу; У.Конан засяроджваецца на жыццёвым шляху першадрукара; Г.Галенчанка разглядае скарынаўскія выданні з кнігазнаўчага пункту гледжання; У.Свяжынскі і А.Жураўскі прысвяцілі свае артыкулы мове Ска­рынавага тэксту ды перакладам, на якія асветнік абапіраўся; І.Саверчанка звяртае ўвагу на тэалагічныя аспекты Скарынавае працы і, урэшце, В.Шматаў вывучае мастацкае аздабленне скарынаўскае Бібліі. Хоць з пэўнымі сцвярджэннямі некаторых аўтараў можна дыскутаваць, аднак, несумненна, выкладзены ў выданні корпус тэкстаў уяўляе з сябе кампендыум даробку сучаснага скарыназнаўства. Але нават не ў публікацыях даследчыкаў неацэннае значэнне выдання. Насамрэч, самым важным з’яўляецца публікацыя факсімільнага ўзнаўлення скарынаўскага Апостала, якая дае магчымасць даследаваць набор і тэкст гэтага вельмі рэдкага на сёння выдання (у свеце засталося не больш за дзесятак паасобнікаў гэтага па­леа­тыпа, і з іх ніводнага няма ў Беларусі!).

Факсіміле зроблена фотаспосабам. Выдаўцы відавочна імкнуліся да уніфікацыі выявы, каб яна нe несла ніякіх пабочных адзнакаў і прыкмет канкрэтнага паасобніка. Пазіцыя, вартая разумення і пашаны, хоць, на маю думку, наяўнасць падкрэсленняў у тэксце ды чытацкіх глосаў з’яўляецца акурат перавагай беларускага выдання скарынаўскай Бібліі. Да таго ж, і якасць выявы ў выданні БелСЭ несумненна лепшая. Імкненне выдаўцоў Апостала да уніфікацыі прывяло да пэўнай „размазанасці“ шрыфту: абрысы літараў зрабіліся невыразнымі ды расплывістымі. Думаецца, што перавыданне Апостала толькі б выйграла, калі б пры ягонай падрыхтоўцы былі выкарыстаныя тыя ж канцэпцыя і тэхналогія ўзнаўлення, якія ў свой час абрала БелСЭ. Тым не менш, мушу зазначыць, што гэты недахоп зусім малазначны ў параўнанні з тымі магчымасцямі, якія публікацыя факсіміле Апостала ад­крывае перад даследчыкамі розных краін, а перадусім Беларусі, з увагі на тое, што цяпер толькі рэдкая айчынная ўстанова зможа (і згодзіцца) аплаціць далёкую замежную камандзіроўку для навукоўца. Можна быць перакананым, што гэтае вы­данне спрычыніцца да ўздыму даследаванняў Скарыніяны і прывядзе да новых знаходак і адкрыццяў.

Факсіміле суправаждаецца вялікім, дбайна падрыхтаваным аналітычным тэкстам аднаго з выдаўцоў знанага нямецкага славіста праф. Ганса Ротэ. У ім нямецкі навуковец, даследуючы лексіку скарынаўскага перакладу і прыводзячы моўныя паралелі, паказвае, да якіх тэкстаў асветнік звяртаўся пры працы над Апосталам. Асобна варта адзначыць агромністую гістарыяграфічную працу, якая была здзейснена прафесарам пад час даследаванняў і падрыхтоўкі скарынаўскага тэксту да друку.

На заканчэнне яшчэ раз хацелася б падкрэсліць, што ажыццёўленае ў межах праграмы Biblia Slavica выданне Апостала з’явілася значным дасягненнем як з навуковага, гэтак і з агульнакультурнага гледзішча. Цяпер не толькі выдадзены Скарынам біблійны тэкст зрабіўся даступным для даследчыкаў усяго свету, але, што не менш важна, стала больш даступнай і адкрытай для заходняга чалавека і беларуская культура. Хочацца верыць, што гэта толькі пачатак…



Мінск Юрась Лаўрык

GEIER, WOLFGANG. Russische Kulturgeschichte in diplo­ma­ti­schen Reiseberichten aus vier Jahrhunderten: Sigmund von Herberstein, Adam Olearius, Friedrich Christian Weber, August von Haxthausen. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2004. 208 s. (Studien der Forschungsstelle Ost­mittel­europa an der Universitдt Dortmund, Bd. 37).

Праца знанага нямецкага даследчыка Вольфганга Гаера з’яўляецца вынікам даследаванняў, што праводзіліся аўтарам сумесна з ягонымі студэнтамі, магістрантамі і дактарантамі на семінарскіх занятках па параўнальнай культурнай гісторыі краін і народаў Паўднёва–Ўсходняй, Усходняй і Цэнтральна-Ўсходняй Еўропы, а таксама на семінарах па вывучэнні вобразаў сябе і вобраза чужога ў еўрапейскай гісторыі. На занятках асаблівая ўвага аддавалася такім пытанням, як змест і форма гістарычна–грамадскага працэсу пошуку ўласнай ідэнтычнасці, гістарычная памяць і свет ўяўленняў.

В. Гаер засяроджваецца перадусім на паведамленнях і нататках еўрапейскіх аўтараў пра еўрапейскія народы і краіны. Першапачаткова аўтар меў намер засяроддзіцца на Расіі і Балгарыі, але затым, прымаючы пад ўвагу розны стан вывучанасці прадметаў, мусіў заняцца даследаваннем выключна Расіі. Для свайго даследавання В. Гаер абраў 4 нататкі нямецкіх дыпламатаў, якія ад часу іхняй публікацыі і да сённяшняга дня з’яўляюцца сур’ёзным укладам як у расіязнаўства (Russland–Kun­de, Rossica), так і ў культурную гісторыю дыпламатыі (Kultur Geschichte der Diplomatie). Працы гэтых дыпламатаў–пісьменнікаў у свой час істотна паўплывалі на стан і якасць ведаў еўрапейскай публікі пра Расію. Кожны з гэтых аўтараў вызначыў кірункі і змест расіязнаўства ў часе ўкладання ўласных нататак. Выбраныя дыпламаты прэзентуюць не толькі свой час і канкрэтны этап нямецка–расійскіх дачыненняў, але і розныя нямецкія землі: Жыгімонт Герберштайн — эрцгерцагства Аўстрыя, Адам Алеарый (Алеарыус) — Галь­штынска–Гаторп­скае герцагства, Фрыдрых Хрысціян Вэбэр — Гановерскае курфюрства і англійскую карону, а вестфальскі барон Аўгуст фон Гакстгаўзен — Прускае каралеўства.

Кніга складаецца з аўтарскай прадмовы, уводзінаў, чатырох раздзелаў, у якіх разглядаюцца падарожныя нататкі чатырох вышэйзгаданых нямецкіх дыпламатаў, кароткага „Iti­neraria Rossica“, а таксама рэгістра асобаў і паказніка выкарыстаных у даследаваннях або рэкамендаваных для вывучэння і разгляду крыніц і літаратуры.

У прадмове В. Гаер сціпла згадвае гісторыю ўзнікнення сваёй кнігі, мэты і задачы працы, у тым ліку і першапачатковыя, ад якіх ён, як ужо згадвалася вышэй, вымушаны быў урэшце адмовіцца. Завяршаецца гэтая частка кнігі агульнай характарыстыкай дыпламатычнай дзейнасці Жыгімонта Герберштайна, Адама Алеарыя, Фрыдрыха Хрысціяна Вэбэра і Аўгуста фон Гакстгаўзэна. Прадмова ўтрымлівае таксама інфармацыю пра асаблівасці ўкладання матэрыялаў выдання, а таксама падзякі выдаўцу і жонцы за магчымасць публікацыі ды сталую падтрымку ў часе напісання і падрыхтоўкі кнігі.

Ва ўводзінах разглядаецца гісторыя нямецка–рускіх адносінаў на працягу больш чым дзесяці стагоддзяў. Асаблівая ўвага аддаецца дыпламатычным дачыненням паміж Нямеччынай і Руссю, пачынаючы ад пасольства кіеўскай князёўны Вольгі да нямецкага караля Атона I у 959 г. Аўтар адзначае, што рознабаковыя адносіны паміж Нямеччынай і Руссю спрыялі ўзнікненню шматлікіх вобразаў іншага (Bilder vom Anderen). Нямецкі даследчык падрабязна спыняецца на ўяўленнях пра Русь і Расію, што з’явіліся ў працах нямецкіх аўтараў пачынаючы ад XVI ст. і да 30–х г. ХХ ст. Гаер падае агульную характарыстыку ўсіх гэтых вобразаў Русі і рускіх, адзначаючы, што іхнім істотным элементам было ўяўленне пра асобу ўладара і ягоную палітыку.

Асноўны змест кнігі складаюць чатыры раздзелы, прысвечаныя падарожным нататкам кожнага з дыпламатаў. Кожны раздзел мае тры падраздзелы. У першым падраздзеле аўтар у шырокім еўрапейскім кантэксце разглядае ўнутрыпалітычнае развіццё і міжнароднае становішча Вялікага Княства Маскоўскага (Расійскага царства) на час, калі кожны з вышэйназваных нямецкіх дыпламатаў ажыццяўляў падарожжы на Ўсход Еўропы або ў Азію, у выніку якіх і з’явіліся Нататкі пра Масковію (Расію). Другі падраздзел прысвячаецца асаблівасцям унутры- і знешнепалітычнага развіцця канкрэтных нямецкіх земляў, з якіх паходзілі дыпламаты. Пададзены тут і бібліяграфічныя звесткі пра кожнага з чатырох дыпламатаў. Нарэшце, у трэцім падраздзеле з культурна–гістарычнага пункту гле­джання разглядаюцца падарожныя нататкі нямецкіх дыпламатаў, паказваецца значэнне прац апошніх у справе развіцця расіязнаўства. Паколькі гэтыя чатыры раздзелы складаюць асноўны змест кнігі, на іх варта спыніцца падрабязней.

В. Гаер пачынае разгляд дыпламатычных падарожных нататкаў з Жыгімонта фон Герберштайна, першага класіка ра­сія­знаўства. Аўтар дае кароткі агляд гісторыі паўстання галоўнай працы аўстрыйскага дыпламата — „Rerum Moscovi­tica­rum Commentarii“ (Нататкі пра маскоўскія справы), разглядае яе асаблівасці структуры і зместу. Ён спыняецца на асноўных элементах таго вобразу Масковіі і маскавітаў, які з’явіўся на Захадзе дзякуючы намаганням габсбургскага дыпламата. Гэтымі элементамі з’яўляліся неабмежаваная, амаль тыранічная ўлада князя (цара), прыгнечанае і рабскае становішча падданых, адданасць праваслаўнай веры і г. д.

Другі раздзел працы прысвечаны Адаму Алеарыю, дыпламату гальштайн–гаторпскага герцага Фрыдрыха III. Ён браў удзел у двух пасольствах герцага ў Расію, у 1633—1635 і ў 1635—1639 г. Вынікам дзвюх дыпламатычных місій стала багата ілюстраваная, вялікая па аб’ёме (каля 800 старонак) праца, якая прынесла ягонаму аўтару славу другога пасля Герберштайна класіка расіязнаўства. Аднак вобраз Расіі і рускіх у Алеарыя не пазбаўлены тыповых для таго часу стэрэатыпаў і забабонаў. Тыповымі якасцямі расіян называюцца бессаромнасць, п’янства, грубасць, хлуслівасць, неахайнасць і інш. Аўтар падкрэслівае рабскае становішча падданых цара, іхнюю празмерную жорсткасць у побыце, асабліва ў стаўленні да жанчын. Алеарый звяртае ўвагу чытача на тое, што маскавіты надзвычай неахайна і неэфектыўна абыходзяцца з прыродай і яе багаццямі — гэта мусіла асабліва ўразіць жыхароў акультуранага прыроднага ландшафта Гальштайн–гаторпскага герцагства. Нарэшце, у кнізе адзначаецца схільнасць рускіх да рознага роду небяспечных і гвалтоўных прадпрыемстваў і дзеянняў. Гэтая аўтарская заўвага знайшла адлюстраванне ў падзеях рускай „Смуты“ пачатку XVII ст., а таксама пазней у часе народных бунтаў Разіна і Пугачова. Ва ўсякім разе, гэта вельмі важны тэзіс з пункту гледжання культурна–гістарычнага менталітэту рускага народа.

1   ...   13   14   15   16   17   18   19   20   21


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка