Беларуская літаратура ХХ ст. І еўрапейскі літаратурны вопыт дапаможнік для студэнтаў філалагічнага факультэта Мінск: бду, 2002



старонка1/7
Дата канвертавання15.05.2016
Памер1.6 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7
Е. А. ЛЯВОНАВА
БЕЛАРУСКАЯ ЛІТАРАТУРА ХХ СТ.

І ЕЎРАПЕЙСКІ ЛІТАРАТУРНЫ ВОПЫТ
Дапаможнік для студэнтаў філалагічнага факультэта
Мінск: БДУ, 2002
‹‹АД СУГУЧЧА ДА СУГУЧЧА…››

СІМВАЛІЗМ У ЛІТАРАТУРНА-КРЫТЫЧНАЙ РЭЦЭПЦЫІ

МАКСІМА БАГДАНОВІЧА

Агульнавядома, якое вялікае значэнне надаваў Максім Багдановіч (1891–1917) засваенню беларускай літаратурай усясветнага філасофска-эстэтычнага вопыту, яе мастацкаму руху ў агульналюдскім накірунку. ‹‹Намагаючыся зрабіць нашу паэзію не толькі мовай, але і духам і складам твораў шчыра беларускай, мы зрабілі б цяжкую памылку, калі б кінулі тую вывучку, што нам давала светавая (найчасцей еўрапейская) паэзія. Гэта апошняя праца павінна ісці поўным ходам. Было б горш, чым нядбальствам, нічога не ўзяць з таго, што соткі народаў праз тысячы год сабіралі ў скарбніцу светавай культуры›› (1; 2, 291), – падкрэсліваў паэт. Паводле М. Багдановіча, ‹‹буйное значэнне››, напрыклад, у эпоху Адраджэння мела эканамічнае збліжэнне Беларусі з Заходняй Еўропай і адпаведна ўдзел ‹‹у выпрацоўцы беларускай культуры›› не толькі вёскі, але і еўрапейскага горада, што і забяспечыла, поруч з іншымі чыннікамі, тагачаснай Беларусі ‹‹адно з першых месцаў сярод культурнага славянства… далёка паперадзе Маскоўшчыны›› (1; 2, 262). У заслугу многім паэтам М. Багдановіч ставіў не толькі іх уласную творчасць, але і пераклады, папулярызацыю мастацкіх дасягненняў Сафокла і Дантэ, Гётэ і Гейнэ, Шылера і Беранжэ, Мальера і Гюго, Байрана і Шэлі…

Творы самога М. Багдановіча насычаны шматлікімі цытатамі, рэмінісцэнцыямі, алюзіямі на сюжэты, вобразы, матывы з літаратур іншанацыянальных. Ён уважліва сачыў не толькі за мастацкай практыкай замежных пісьменнікаў, але і за іх тэарэтычнымі росшукамі (Сент-Бёва, Леконт дэ Ліля і інш.), за новымі літаратурнымі школамі і напрамкамі (найперш французскімі), нарэшце – за з’явамі глабальнымі, макрапрацэсамі ў сусветнай літаратуры – яе ўзаемадачыненнямі з сацыяльна-палітычным развіццём, раз’яднаннем роднасных культур і літаратур і фарміраваннем суверэнных ‹‹нацыянальна-культурных адзінак›› (1; 2, 258), у якія ён залічвае, апроч скандынаўскіх, славацкай, кашубскай і іншых, і беларускую, заўважаючы, што ‹‹перад намі ў абліччы гэтай апошняй з’яўляецца не монстр, не рарытэт, не унікум, а глыбока жыццёвая з’ява, якая палягае ў рэчышчы агульнаеўрапейскага прагрэсу›› (1; 2, 259).

Аднак добра вядома і іншае: найвышэй М. Багдановіч цаніў у літаратуры ‹‹нацыянальнае самапачуццё›› (1; 2, 183), ‹‹вольны ход духоўнай творчасці беларускай нацыянальнай душы›› (1; 2, 207). ‹‹Не трэба цяпер, канечна, ісці ў чужыя людзі, шукаючы глыбокіх і трывожных дум, чулага і хвалюючага пачуцця, душу радуючай красы. Не трэба, бо і ў саміх ёсць. Мала таго, самі яны могуць да нас звярнуцца, бо іншы раз таго, што маем мы, не знойдзецца ў іх. І гэта не толькі таму, што ў нас ёсць пісьменнікі зусім асобнага духу… І не толькі таму, што яны апісываюць беларускае, мала дзе вядомае жыццё. Не, і апрыч гэтага знойдзецца шмат чаго, вось хаця б і нацыянальнае пачуццё; не звінелі, ды і не могуць зазвінець у расійцаў , напрыклад, яго струны так, як у нашай пісьменнасці. І ясным робіцца праз гэта, што не толькі нашаму народу, але і ўсясветнай культуры (вылучана М. Багдановічам. – Е.Л.) нясе яна свой дар›› (1; 2, 229). Зноў і зноў даводзіць М. Багдановіч, што не можа развівацца нацыянальная літаратура, ‹‹заносячы толькі чужое›› (1; 2, 291), не даючы культурнаму свету нічога ўзамен, не ўкладваючы ‹‹што-небудзь сваё ў скарбніцу светавай культуры›› (1; 2, 288) – ‹‹сваю нацыянальную душу››, ‹‹свой асаблівы склад (стыль) творчасці, найбольш прыдатны да гэтай душы›› (1; 2, 288).

Відавочна, канцэпты нацыянальнага і іншанацыянальнага М. Багдановічам ніколі не ўзаемавыключаліся і не супрацьпастаўляліся, а ўяўляліся роўна неабходнымі канстантамі літаратурнай парадыгмы. У здольнасці адбіць «шляхі» і «сцежкі», пройдзеныя еўрапейскай літаратурай за стагоддзе і болей, – сентыменталізм і рамантызм, рэалізм і натуралізм, мадэрнісцкія кірункі – паэт бачыў «вялікую ўнутраную рухавасць» беларускага прыгожага пісьменства, цалкам, аднак, усведамляючы пры гэтым, што задаволіцца «кароткім паўтарыцельным курсам» (1; 2, 287) яно не можа і не павінна; толькі арганічна лучачы сваё з «чужым словам» (М. Бахцін), можна пераадолець «аднакалёрны слой» (1; 2, 185) беларускай пісьменнасці, паглыбіць увасобленую ў ёй філасофію чалавека і свету, згарманізаваць паэтычную мову, надаць ёй артыстызм, асабістыя інтанацыі і фарбы.

Асаблівую цікавасць уяўляюць узаемадачыненні М. Багдановіча са шматлікімі нерэалістычнымі накірункамі і школамі – імпрэсіянізмам і эстэтызмам, натуралізмам і імажынізмам, рамантызмам і неарамантызмам. Больш таго, ён нібы прадбачыць некаторыя напрамкі далейшага развіцця сусветнага мастацтва слова. Феномен снабачання, як вядома, асэнсоўваўся самымі рознымі філасофскімі і эстэтычнымі сістэмамі, але менавіта культывацыі сну будуць абавязаны ў ХХ ст. сваёй паэтыкай сюррэалісты. Яшчэ далёка наперадзе гэта значная мастацкая з'ява, яшчэ наперадзе само паняцце «сюррэалізм» (што ўвойдзе ў літаратурны абыходак у 1917 г. з лёгкай рукі французскага паэта беларускага паходжання Г. Апалінэра – Вільгельма Апалінарыя Кастравіцкага), а М. Багдановіч ужо ў 1913 г., маючы на ўвазе адзін з твораў Ф. Аляхновіча, як быццам вызначае зыходны сюррэалісцкі прынцып: «…напісан ён даволі заблытана, але гэта якраз дарэчы пры апісанні сну» (1; 2, 228).

Адной з самых складаных праблем творчасці М. Багдановіча застаюцца, на нашу думку, яго стасункі з сімвалізмам. Многа слушнага напісана на гэту тэму, а спрэчных момантаў пакуль не становіцца меней. Сапраўды, меў рацыю Р. Бярозкін, калі заўважыў: ‹‹Ні адзін беларускі паэт не прынёс крытыцы столькі клопату, колькі Максім Багдановіч›› (2, 31).

Найперш звернем увагу на тое, што М. Багдановіч пакінуў шмат разгорнутых характарыстык сімвалісцкай эстэтыкі, праўда, ці не часцей – ускосных, нават без выкарыстання самога тэрміна ‹‹сімвалізм››, што, як правіла, не перашкаджае распазнаваць у разважаннях паэта менавіта гэтую літаратурна-мастацкую з’яву.

Агульнавядома, напрыклад, што сімвалісты надавалі вялікае значэнне рытму. Рытм з усіх складнікаў сімвалісцкай паэтыкі вылучае ў сваім знакамітым маніфесце літаратурнага сімвалізму французскі паэт Жан Марэас (5, 430). Але ж менавіта рытмічны бок лічыў М. Багдановіч найбольш развітым і дасканалым у творчасці Чупрынкі, ‹‹бо толькі рытмічнасцю яго вершы і жывуць, толькі ёю і дыхаюць›› (1; 2, 317). Рытм у творчасці ўкраінскага паэта валодае вершастваральнай моцай, у сукупнасці сваіх праяў ён уяўляе сабой ‹‹поўную шкалу тэмпаў››, з якіх у Чупрынкі пераважаюць незвычайна імклівыя: ‹‹Яны нястрымна нясуцца, падпарадкоўваючы сабе і падаўляючы мозг, затапляючы сабою яго, амаль аглушаючы, ашаламляючы, гіпнатызуючы, не даючы спыніцца, апамятацца, удумацца. Тут усё ў рытме, усё для рытму. І ён гнуткі, рухавы, зменлівы, адліваецца ў новыя і новыя формы, робіцца разнастайным пры дапамозе цэзур, разрывае нітку метра, рассыпае нанізаныя на ёй словы, і тады кожнае слова – верш, кожнае слова – рыфма, а ва ўсім гэтым і хвалюецца, і гуляе, і ўсё ажыўляе новаствораны, яшчэ нябачаны рытм, такі імклівы, што падмывае і зносіць за сабою›› (1; 2, 317–318). У гэтым апісанні няцяжка ўгледзець якраз сімвалісцкі рытмічны малюнак. Месцамі ж М. Багдановіч прама дае ўяўленне аб сімвалісцкай паэтыцы з такімі яе неад’емнымі атрыбутамі, як прынцып ‹‹адпаведнасцей›› (так, у М. Багдановіча чытаем: ‹‹гэты рытм шукае гукавое адзенне, такое ж вольнае і бесперашкоднае, як і сам… патрабуе чытання не аднымі вачыма, а ўслых…›› – 1; 2, 38) і сугестыя, сугестыўнасць. Праўда, апошняе паняцце Багдановіч, здаецца, не ўжывае, затое раз-пораз сустракаецца паняцце аднаго з сугестыўнасцю рада – гіпнозу: імклівыя тэмпы ў Чупрынкі ‹‹нясуцца…гіпнатызуючы›› (1; 2, 317); усё – звонкія рыфмы, анафара, алітэрацыя і іншыя сродкі – падпарадкавана стварэнню рытму, які ‹‹яшчэ больш гіпнатызуе››, узмацненню ‹‹гіпнатычнасці рытму›› (1; 2, 317). Сугестыя ў сімвалістаў, як вядома, не мела на мэце аналізу, дакладнасці, а толькі давала адчуць, унушала, навявала; тую ж функцыю, па сутнасці, выконваюць шматлікія мастацкія сродкі ў Чупрынкі – паводле характарыстыкі М. Багдановіча (і, зразумела, паводле паэтычных рэалій): паўтарэнні, інтанацыйныя варыяцыі аднаго і таго ж слова: ‹‹Скажа, і паўторыць, і зноў паўторыць, амаль аднадумна, адназначна, аднастайна, або прама выгукне слова, і яшчэ, і яшчэ раз яго ж, і гэтыя словы ўпарта грукаюць у душу чытача…убіваюць… укараняюць сваё, падтрыманае гіпнозам рытму, падтрымліваючы гіпноз рытму›› (1; 2, 319). У рэшце рэшт гэта прыводзіць да такога стану рэчаў, калі ‹‹не пісьменнік валодае талентам, а талент пісьменнікам›› (1; 2, 321), за што, мякка кажучы, М. Багдановіч украінскага паэта не ўхваляе: ‹‹перад намі талент аголены, талент хоць і цэльны, завершаны, але надта аднабаковы››, для якога ‹‹існуе толькі… рытм і гук…››, без магіі якіх ‹‹верш – труп›› (1; 2, 321–322).

Можна прыводзіць і іншыя аргументы на карысць таго, што здзейснены Багдановічам аналіз вершаў Чупрынкі па многіх параметрах ёсць карціна сімвалісцкай паэтыкі. М. Багдановіч не стамляецца падкрэсліваць, што на першым месце для Чупрынкі ‹‹гукавы бок слова››, і дзеля яго аўтар ахвяруе сэнсам, дакладнасцю, выразнасцю: ‹‹А паэт плыве і плыве па хвалях рытму, і адзіныя пуцяводныя зоркі яго – рыфмы. Яны служаць для яго ўказальнымі вехамі, яны пазначаюць кірунак рэчышча яго вершаў, – і гэтак, ад рыфмы да рыфмы, ад сугучча да сугучча, працягвае ён плысці, ён, каго перамаглі выкліканыя ім рытмічныя сілы і хто выразнасць слова прамяняў на выразнасць рытму і гуку…›› (1; 2, 322). Бясспрэчна, рэалізм па прыродзе, па вызначэнні і прызначэнні не можа атаясамлівацца з вышэйпрыведзеным апісаннем, у той час як менавіта з сімвалізмам яно суадносіцца болей, чым з якім-небудзь іншым напрамкам, як і наступнае выказванне М. Багдановіча ў дачыненні да ўкраінскага паэта: ‹‹Тут Чупрынка – лірык чыстай вады – можа, па сутнасці, толькі тое, што даступна музыцы…не больш таго›› (1; 2, 235–236). Гэта найбліжэй да сімваліста лірычна-інтымнага кшталту П. Верлена з яго славутым патрабаваннем: ‹‹Музыкі перш за ўсё!››, з яго імпрэсіяністычнасцю, імкненнем зафіксаваць, адбіць няўлоўнае, незваротнае, мінучае, імгненнае; але ж і для Чупрынкі, паводле М. Багдановіча, існуе ‹‹толькі абсяг перажыванняў, настрояў, абсяг унутранага жыцця, абсяг пачуцця і думкі››, а вызначальнай ідэяй з’яўляецца ідэя ‹‹аўтаномнасці хараства›› (1; 2, 327). Такім чынам, не па вызначэнні, але па тлумачэнні, аб’ектыўна – згодна са зместам разважанняў Багдановіча – ‹‹тып разумовых і эстэтычных густаў›› (1; 2, 329) Чупрынкі ёсць, па сутнасці, тып сімвалісцкі.

Даволі рэзкія выказванні М. Багдановіча ў адрас украінскага паэта (‹‹Беднасць, абстрактнасць, рытарычнасць і аляпаватасць – вось у якіх выразах даводзіцца характарызаваць змест вершаў Чупрынкі››) (1; 2, 331) не раз змушалі беларускіх крытыкаў і літаратуразнаўцаў шукаць прычыны такой заніжанай адзнакі. У прыватнасці, В. П. Рагойша заўважае: ‹‹Да творчасці Г. Чупрынкі М. Багдановіч падыходзіць з сацыяльна-эстэтычных пазіцый… Трэба ўлічыць, што да часу напісання артыкула яго аўтар як паэт і крытык “перахварэў” ужо на пэўнае захапленне некаторымі “ізмамі” (мадэрнізм, сімвалізм) і прыйшоў да пушкінскай няпростай прастаты, арганічнай еднасці зместу і формы… Аўтар “Вянка” ў апошні перыяд сваёй творчасці ўжо не мог прыняць у прадстаўнікоў паэтычнага авангарда іх негатыўнага стаўлення да надзённых грамадскіх праблем і з’яў, да сацыяльнасці ў самым шырокім сэнсе. Адсюль – такая завельмі суровая, як на сённяшняе наша разуменне, ацэнка творчасці Г. Чупрынкі…›› (7, 190). Безумоўна, вучоны мае рацыю, гаворачы аб зменах у эстэтычных поглядах беларускага паэта на працягу яго творчага шляху; у той жа час нагода для разважанняў застаецца.

Па-першае, калі М. Багдановіч цалкам ‹‹перахварэў›› на той жа сімвалізм, як тады быць з некаторымі яго ўласнымі вершамі таго ж перыяду, што і артыкул пра Чупрынку (1916 г.), – напрыклад, такімі, як ‹‹Ўжо пара мне дадому збірацца…›› (датуецца 1915–1916 гг.) ці ‹‹Страцім-лебедзь›› (датуецца 1916 г.)? Звернемся да першага з названых вершаў:

Ўжо пара мне дадому збірацца, –

Вечар позны, а час не стаіць.

Ах, калі б ты магла здагадацца,

Як не хочацца мне ухадзіць.


Там, на вулцы, ні сівер, ні бура,

Там адно толькі – мрок, самата.

Але як я маркотна, панура

Да свайго пацягнуся кута.


Думкі нудныя зноў закружацца.

Сэрца чулае зноў забаліць…

Ах, калі б ты магла здагадацца,

Як не хочацца мне ухадзіць (1; 1, 132).

Маючы на ўвазе, што паэту заставалася каля года да смерці і што сам ён гэта ясна ўсведамляў, наўрад ці можна задаволіцца толькі рэальна-канкрэтным прачытаннем гэтага верша; у ім, безумоўна, гучыць не толькі і не столькі нежаданне развітвацца з каханай, колькі бязмежная роспач ад хуткага і непазбежнага развітання з жыццём. Што да верша ‹‹Страцім-лебедзь››, то яго шматсэнсавасць, шматзначнасць тлумачылася самім паэтам: ‹‹Я задумаў твор на тэму біблейскага міфа. Гэтую тэму навеяла мне вайна, гібель мільёнаў і мой уласны лёс›› (1; 1, 666). Апроч таго, як сцвярджаюць укладальнікі трохтомнага збору твораў паэта, М. Багдановіч узяў за аснову верша народны сказ аб ‹‹Страцім-птушцы›› (‹‹Беларускі зборнік›› ‹‹Сказки космогонические и культурные›› Е. Р. Раманава) (1; 1, 666).

Па-другое, таго ж Я. Купалу М. Багдановіч дакарае за ‹‹грубы сімвалізм›› у 1911 г., значыць – яшчэ ў перыяд ‹‹Вянка››, у час найбольш выразных сімвалісцкіх тэндэнцый у сваёй творчасці; варта прывесці тут з шэрагу многіх і многіх вершаў М. Багдановіча той пары яго верш ‹‹Мне снілася››:

Ўсё вышэй і вышэй я на гору ўзбіраўся,

Падымаўся да сонца, што дае нам цяпло:

Але толькі чым болей да яго набліжаўся,

Тым усё халадней мне й маркотней было.


Заскрыпеў снег сыпучы пад маімі нагамі,

І марозам калючым твар пякло ўсё крапчэй.

І, пануры, стамлёны, ўніз пайшоў я снягамі, –

Сонца там хоць і далей, але грэе цяплей! (1; 1, 133).

Уяўляецца мэтазгодным параўнаць гэты твор М. Багдановіча з вершам славутага расійскага сімваліста К. Бальмонта ‹‹Я мечтою ловил уходящие тени…››, якому беларускі паэт наследуе і адначасова супрацьстаіць-пярэчыць:

Я мечтою ловил уходящие тени,

Уходящие тени погасавшего дня,

Я на башню всходил, и дрожали ступени,

И дрожали ступени под ногой у меня.
И чем выше я шел, тем ясней рисовались,

Тем ясней рисовались очертанья вдали,

И какие-то звуки вдали раздавались,

Вкруг меня раздавались от небес и земли.


Чем я выше всходил, тем светлее сверкали,

Тем светлее сверкали выси дремлющих гор,

И сияньем прощальным как будто ласкали,

Словно нежно ласкали отуманенный взор.


И внизу подо мною уж ночь наступила,

Уже ночь наступила для уснувшей земли,

Для меня же блистало дневное светило,

Огневое светило догорало вдали.


Я узнал, как ловить уходящие тени,

Уходящие тени потускневшего дня,

И все выше я шел, и дрожали ступени,

И дрожали ступени под ногой у меня (8, 386–387).

Паўторымся: менавіта ў перыяд ‹‹Вянка››, маючы на ўвазе купалаўскую ‹‹Адвечную песню››, Багдановіч зазначыць: ‹‹Што датыкаецца да найслабейшага боку паэмы, дык… гэта грубы сімвалізм, прыпамінаючы дзе-якія кепскія месцы з твораў расійскага пісьменніка Л. Андрэева›› (1; 2, 187), які, згадаем, як і К. Бальмонт, быў адной з самых прадстаўнічых постацей у расійскім сімвалізме.

Нельга не пагадзіцца з М. І. Мушынскім, што М. Багдановіч расцэньваў ‹‹філасофска-заглыбленую, метафарычна-ўскладненую›› паэзію (з ‹‹Адвечнай песняй›› Я. Купалы ўключна) ‹‹як неперспектыўную, няплённую›› (5, 464), бо ‹‹як крытык у сваіх патрабаваннях ён якраз зыходзіў з эстэтычных норм культурна-гістарычнай школы. А яна аддавала перавагу рэалістычным формам узнаўлення жыцця, стрымана ставілася да суб’ектыўнага пачатку. Умоўнасць, гіпербалізацыя – усё гэта лічылася чымсьці штучным, надуманым, далёкім ад сапраўднага мастацтва›› (6, 463). М. І. Мушынскі слушна распаўсюджвае свае высновы на разважанні М. Багдановіча пра рэаліста Дрожжына і рамантыка Лермантава; дададзім, што ёсць усе падставы распаўсюдзіць іх на артыкулы паэта і пра Г. Чупрынку, і пра славутага французскага паэта Т. Гацье.

Апроч таго, як нам падаецца, важна ўсвядоміць, што ў асобе М. Багдановіча мы бачым крытыка, які ўваходзіць у супярэчнасць з мастаком, аўтарам найперш ‹‹Вянка›› (і шэрагу пазнейшых твораў таксама), які працуе ўжо без аніякай аглядкі на школы і нормы, зыходзіць толькі з уласнага ўяўлення аб мастацтве, уласных перажыванняў і парыванняў, не абмінаючы, вядома, мастакоўскай увагай сучасных яму грамадска-палітычных катаклізмаў, але найперш турбуючыся пра ‹‹вольны ход духоўнай творчасці беларускай нацыянальнай душы›› (1; 2, 207). Іначай наўрад ці можна вытлумачыць адначасныя ўхвалы С. Дрожжыну за тое, што той ‹‹апісваў толькі тое, што бачыў›› і ‹‹заўсёды… быў просты›› (1; 2, 223), і ўласныя філасофска-эстэтычныя пошукі (асабліва ў такіх цыклах ‹‹Вянка››, як ‹‹У зачараваным царстве››, ‹‹Вольныя думы››, ‹‹Каханне і смерць››, ды і ў творах па-за ‹‹Вянком››), што ніяк не абмяжоўваліся звычайнай фіксацыяй простых рэчаў.

Але ці так ужо і супярэчылі адно аднаму Багдановіч-крытык і Багдановіч-паэт? Ці так ужо адназначна адмоўна ўспрымаў ён і як тэарэтык праявы сімвалізму ў беларускай і іншанацыянальнай паэзіі, як часам катэгарычна-абагулена падаецца літаратуразнаўцамі? У сувязі з гэтым звернем увагу на каментарый, што змешчаны ў 2-ім т. трохтомнага выдання твораў М. Багдановіча, да яго заніжанай ацэнкі купалаўскай ‹‹Адвечнай песні››: ‹‹Негатыўнае стаўленне М. Багдановіча да сімвалізму звязана з асаблівасцямі яго мастакоўскага светаадчування…›› (1; 2, 512). Далей у якасці аргумента ідзе спасылка на меркаванне М. І. Мушынскага, выказанае ім у кнізе ‹‹Каардынаты пошуку. Беларуская крытыка: набыткі, перспектывы››: ‹‹Грубы сімвалізм сутнасцю сваёй варожы патрабаванням паэтыкі рэалістычнага мастацтва›› (1; 2, 512). Аднак, па-першае, як мы ўжо пераканаліся, негатыўныя адносіны М. Багдановіча да сімвалісцкай практыкі, паводле М. І. Мушынскага, вынікалі не столькі з уласна мастакоўскага светаадчування паэта, колькі з яго ўяўленняў аб літаратуры як тэарэтыка і крытыка, прыналежнага да гісторыка-літаратурнай школы, так што спасылка і каментарый тут не надта стасуюцца. Па-другое, каментатар выкарыстоўвае абагульненае паняцце ‹‹сімвалізм››, у той час як М. І. Мушынскі, следам за паэтам, дакладна паўтарае вызначэнне ‹‹грубы сімвалізм››. Можна сцвярджаць, што гэтае разыходжанне дробязнае толькі на першы погляд: менавіта ‹‹грубы сімвалізм›› і быў для М. Багдановіча непрымальным.

Што меў на ўвазе паэт пад гэтым вызначэннем? Трымаючы ў полі зроку тэарэтычныя разважанні М. Багдановіча, яго творчыя перасячэнні з сімвалізмам, безумоўную цікавасць да замежнага сімвалісцкага вопыту, прыходзіш да высновы, што ‹‹грубы›› ў яго разуменні, бадай, тое ж самае, што і ‹‹штучны››, або неарганічны, сузіральны, без апірышча на рэчаіснасць, няхай і колішнюю, увасобленую ў міфах і паданнях. Толькі ўлічваючы гэту акалічнасць, разумееш, чаму ‹‹яшчэ непрыемней›› Багдановічу робіцца, калі ‹‹Купала пробуе туману сваёй думкі прыдаць від асаблівай глыбіні›› (1; 2, 188). З другога боку, чаму мастацкая каштоўнасць творчасці А. Блока, М.Клюева, Г. Ахматавай, сімвалістаў ды акмеістаў, выглядае ў яго вачах неаспрэчнай. І чаму з такой відавочнасцю судакранаюцца яго характарыстыкі паэзіі М. Лермантава і В. Брусава, В. Брусава і Т. Гацье. Асабліва апошніх двух, бо і расійскі і французскі паэты, паводле М. Багдановіча, слугавалі красе халоднай, ‹‹бяздушнай››, народжанай майстэрствам, а не жывым жыццём. Невыпадкова ў рэцэнзіі на гумілёўскі пераклад кнігі Т. Гацье ‹‹Эмалі і камеі›› М. Багдановіч працытуе менавіта першую страфу яго верша-маніфеста ‹‹Мастацтва›› (1857), дзе бясстраснасць, халоднасць аўтадэкларуюцца:

Искусство тем прекрасней,

Чем взятый матерьял

Бесстрастней:

Стих, мрамор иль металл… (1; 2, 361).

Але ж і ў вызначэннях творчасці (ды і знешняга аблічча, паводзін) Брусава часта ўжываліся ўсё тыя ж словы ‹‹холад››, ‹‹метал››, нават ‹‹лёд››. Тут дарэчы будзе цытата з публікацыі расійскага літаратуразнаўца Генрыха Міціна, у якой сумешчаны і параўнаны творчыя постаці менавіта М. Багдановіча і В. Брусава (больш таго, Брусаў названы настаўнікам Багдановіча): ‹‹Паэзія заўсёды – песня пра зямлю і неба, разбурэнне гэтай сувязі (у любы бок) абарочваецца антыпаэзіяй, але такое здараецца нават у геніяльных паэтаў. У часы Сярэбранага веку рускай паэзіі “неба” абвесціла аб сабе з новай моцай і ў філасофіі, і ў прозе, аднак гэта выклікала ў паэзіі шалёную рэакцыю ў адказ – з’явіліся дэманстратыўна-зямныя, пазарэлігійныя і багаборніцкія паэты. Нават высокадухоўныя песняры з нейкім салодкім жахам кідаліся ў прадонне бездухоўнасці. Можа, толькі адзін Максім Багдановіч (рускі і беларускі паэт па сваіх духоўных і кроўных каранях) здолеў захаваць непарушную сувязь паміж зямлёй і небам, пісаў пра зямное каханне, за якое нясорамна перад Госпадам. Яго па-лермантаўску кароткі шлях…здзіўляе рэдкай эстэтычнай успрымальнасцю і духоўнай незалежнасцю. А яго ж настаўнік, бліскучы Валерый Брусаў, прайшоў свой шлях без Хрыста і без крыжа…›› (4, 28).

Затое сімвалізм ад рэчаіснасці М. Багдановіч цаніў надзвычай высока. Таму, відаць, ён так вылучаў Р. Тагора з яго паэтычным універсумам, сінтэзаваннем нацыянальнай традыцыі, рэлігійна-міфалагічнага мыслення, містыкі з эстэтыкай еўрапейскага неарамантызму і сімвалізму. Цалкам усведамляючы сімвалісцкасць тагораўскіх вершаў, М. Багдановіч прымае і ўхваляе іх менавіта ў гэтай іпастасі: ‹‹Што датычыцца зместу вершаў, то ён амаль заўсёды сімвалічны. Аднак гэтыя сімвалы не носяць характару рэбусаў, рашэнне якіх толькі раздражняе чытача, адбіраючы ў яго час і зусім не паглыбляючы тэмы твораў. Наадварот, сімволіка Тагора рэалістычная, адзета жывою плоццю і крывёю, яна заўсёды мае пэўны рэальны, канкрэтна-жыццёвы сэнс; аднак скрозь яго пастаянна прасвечвае іншы змест з цяжкавызначальнымі межамі, якія бясконца вабяць і пашыраюць думку. Гэта і ёсць той плюс, які высока ўзнімае паэзію Тагора над мастацтвам толькі рэалістычным›› (1; 2, 359).

Дзеля навуковай аб’ектыўнасці варта падкрэсліць: многія прызнаныя мэтры сімвалізму як у Расіі, так і ў Заходняй Еўропе таксама аддавалі перавагу сімвалізму, спароджанаму звычайным жыццём звычайных людзей, з глыбінёй ісцін якога не можа параўнацца ніводная ўзвышаная тэорыя. Славуты бельгійскі сімваліст М. Метэрлінк гаварыў пра дзве разнавіднасці сімвалізму: ‹‹сузіральна-наўмысны›› і ‹‹несвядомы››; якраз апошняму мусіць даверыцца аўтар. Дзеля пераканаўчасці М. Метэрлінк прыводзіць выкарыстаны амерыканскім філосафам-трансцэндэнталістам Р. Эмерсанам прыклад з цесляром і бервяном: ‹‹Але калі паэт, жадаючы стварыць мастацкую рэч, пачынае з таго, што прыдумляе сімвал, ён падобны да цесляра, які спачатку замацоўвае бэльку высока над галавою, а затым спрабуе абчэсваць яе: уся патэнцыяльная энергія паэзіі будзе супраць яго…›› (3, 441). Яшчэ адзін з сімвалістаў, француз Ж. Тарэль, іранізуючы з наўмыснай цьмянасці некаторых тагачасных паэтаў, згадваў выказванне Э. По: ‹‹Новаспечаныя паэты памыляюцца, думаючы, што цемната робіць іх узвышанымі; яны блытаюць дзве розныя рэчы: выказваць штосьці няяснае і няясна выказвацца›› (9, 444). Залішне, мусіць, удакладняць, якога прынцыпу прытрымліваўся М. Багдановіч.

Такім чынам, аддаючы належнае дастаткова шматлікім сёння і часта грунтоўным вопытам навуковага асэнсавання творчасці М. Багдановіча, высвятлення яе полігенезісу, перапляцення ў ёй рэалізму з нерэалістычнымі мастацкімі з’явамі, усё ж трэба канстатаваць: многія праблемы ў ёй так і засталіся нявырашанымі і чакаюць далейшага вывучэння.

ЛІТАРАТУРА

1. Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т. 1–2. Мн., 1991–1993.

2. Бярозкін Р. Чалавек напрадвесні: Расказ пра Максіма Багдановіча. Мн., 1986.

3.Метерлинк М. Интервью // Поэзия французского символизма. – Лотреамон. Песни Мальдорора. М., 1993.

4.Митин Г. Лилия на болоте // Русский курьер. 1992. № 8.

5.Мореас Ж. Литературный манифест: Символизм // Поэзия французского символизма. – Лотреамон. Песни Мальдорора. М., 1993.

6.Мушынскі М. І. Навуковая і літаратурна-крытычная спадчына М. Багдановіча // Багдановіч М. Поўны збор твораў. У 3 т. Т.2. Мн., 1993.

7. Рагойша В. П. Вяртанне метэора // Полымя. 1988. № 12.

8. Русская литература ХХ века. (Дооктябрьский период): Хрестоматия. М., 1971.

9.Торель Ж. Немецкие романтики и французские символисты // Поэзия французского символизма. – Лотреамон. Песни Мальдорора. М., 1993.

‹‹І НЯМА НІЧОГА ВЫШЭЙШАГА…››


ТВОРЧАСЦЬ МАКСІМА ГАРЭЦКАГА Ў КАНТЭКСЦЕ

ЗАХОДНЕЕЎРАПЕЙСКАЙ ЛІТАРАТУРЫ

ПРА ПЕРШУЮ СУСВЕТНУЮ ВАЙНУ
Неад’емнай і вызначальнай часткай жыццёвага вопыту многіх пісьменнікаў ХХ ст. стаў іх асабісты ўдзел у Першай сусветнай вайне. Глыбока ўзрушаныя бязмежнай жорсткасцю франтавой рэчаіснасці, яны не маглі так ці іначай не адлюстраваць яе ў сваёй творчасці. Зусім заканамерным быў зварот да ваеннай тэмы і Максіма Гарэцкага (1893–1938). Больш таго, яго цікавіла спецыфіка менавіта мастакоўскага адчування вайны. У артыкуле ‹‹Беларуская літаратура пасля “Нашае нівы” (Агульны агляд)›› (1928) Гарэцкі пісаў: ‹‹Дагэтуль не даследавана пытанне, як беларускія паэты і пісьменнікі прынялі імперыялістычную вайну. А ў сувязі з гэтым пытаннем цікава б было прасачыць у сусветнай гісторыі літаратуры, як, наогул, уплывае на літаратурную творчасць вайна, рэвалюцыя і ўсякая вялікая катастрофа ў жыцці людзей. Каб толькі збольшага ўзяць усе лепш вядомыя прыклады ад Дантэ і да нашых дзён, дык можна сказаць, што творчасць пісьменніка ў часе катастрофы залежыць ад таго, як яго індывідуальнасць успрымае катастрофу, і ад таго, у якой меры катастрофа зачапіла яго асабістае, класавае і нацыянальнае жыццё›› (3, 193).

Час, праведзены на вайне, Гарэцкі лічыў марна страчаным. Аднак вынікам яго франтавых перажыванняў з’явіліся такія творы, як дакументальна-мастацкая кніга ‹‹На імперыялістычнай вайне›› (1926), аповесць ‹‹За што?›› (1917–1918), апавяданні ‹‹Літоўскі хутарок›› (1915), ‹‹Генерал››, ‹‹На этапе››, ‹‹Хадзяка›› (усе 1916) і інш.

Кнігу ‹‹На імперыялістычнай вайне›› даследчыкі даўно вылучылі з усіх твораў Гарэцкага. Адразу пасля выхаду ў свет асобным выданнем яна была пастаўлена ў адзін шэраг з лепшымі творамі заходнееўрапейскіх раманістаў таго часу пра Першую сусветную вайну, такімі, як ‹‹Агонь›› А. Барбюса, ‹‹Чалавек добры›› Л. Франка. Той жа думкі прытрымліваюцца і сучасныя літаратуразнаўцы і пісьменнікі. Напрыклад, А. Адамовіч, заўважыўшы, што ўся літаратура пра Першую сусветную вайну вучылася ў Л. Талстога, побач з імёнамі А. Барбюса, А.Цвэйга, Р. Олдынгтана, Э. М. Рэмарка, Э. Хэмінгуэя называе імя М. Гарэцкага.

Як вядома, на Захадзе і ў ЗША Першая сусветная вайна выклікала развіццё вялікай літаратуры, разнастайнай і па праблематыцы, і па жанрава-стылявых рашэннях. З канцэптуальнага пункту гледжання, з аднаго боку, шырокую вядомасць атрымала літаратура ‹‹страчанага пакалення››, прадстаўленая імёнамі Э.Хэмінгуэя, Дж. Дос Пасаса, У. Фолкнера, Р. Олдынгтана, Э. М. Рэмарка, Л. Ф. Селіна і іншых пісьменнікаў; з другога боку, прычым значна раней, з’явіліся творы, сутнасць якіх не зводзілася да паказу глыбокага расчаравання і страты ідэалаў героямі, да бязмежна трагічнага ўспрымання падзей. Гэта плынь прадстаўлена ў першую чаргу раманамі ‹‹Агонь›› і ‹‹Яснасць››, аповесцямі і апавяданнямі А. Барбюса.

Да якой з гэтых плыней увогуле і да якіх канкрэтна творцаў бліжэй Гарэцкі, адназначна адказаць даволі складана. У гэтым сэнсе зусім справядлівае меркаванне наконт адметнасці кнігі Гарэцкага на фоне заходнееўрапейскай антываеннай прозы выказаў Б. Сачанка: ‹‹Я чытаў гэтую аповесць пасля знаёмства, і даволі грунтоўнага, з такімі сусветна вядомымі творамі пра імперыялістычную бойню, як “На Заходнім фронце без перамен” Э. М. Рэмарка, “Агонь” А. Барбюса, “Дабердоб” П. Воранца, “Жыццё пакутнікаў” Ж. Дзюамеля. М.Гарэцкі не толькі нідзе не паўтараецца, наадварот, адкрывае ўсё новае і новае, чаго ніхто да яго не ведаў і не бачыў, а калі і ведаў, бачыў, то не паказваў›› (7, 163–164).

Кніга ‹‹На імперыялістычнай вайне›› шмат у чым істотным пераклікаецца і з літаратурай ‹‹страчанага пакалення››. Вось толькі два прыклады. У Гарэцкага чытаем: ‹‹Што было ўчора? Я жыў, але ранейшага мяне навекі няма›› (2, 33). Рэмарк, пачынаючы раман ‹‹На Заходнім фронце без перамен››, папярэджвае чытача, што яго кніга – ‹‹гэта толькі спроба расказаць пра пакаленне, якое загубіла вайна, пра тых, хто стаў яе ахвярай, нават калі ўратаваўся ад снарадаў›› (6, 6). У Олдынгтана: ‹‹…страта дваццатага стагоддзя велізарная: само Юнацтва›› (5, 9). Гэта з ‹‹Пралога›› да ‹‹джазавага рамана›› ‹‹Смерць героя››. Той жа матыў гучыць у ‹‹Эпілогу››:

Я зірнуў на запалыя шчокі,

На вочы, што глядзелі стамлёна, і сівыя скроні

Старых, якія мяне акружалі,

Ім было каля сарака…(5, 307).

Дарэчы, гэтыя радкі дзіўным чынам нагадваюць месца з кнігі Гарэцкага, дзе ён з горкай іроніяй цытуе (адвольна) англійскага паэта Т. Мура: ‹‹И сколько, сколько их в борьбе за край родной, удалых, молодых…›› (2, 77).

І ўсё ж найбольш плённым уяўляецца аналіз кнігі ‹‹На імперыялістычнай вайне›› ў супастаўленні з ‹‹Агнём›› Барбюса (1873–1935). Падабенства твораў не можа не ўражваць. У абодвух расповед вядзецца ад першай асобы, гэта своеасаблівыя споведзі. ‹‹Агонь›› мае форму дзённіка, Барбюс дэкларуе гэта ў падзагалоўку ‹‹Дзённік узвода››. Гарэцкі дае сваёй кнізе падзагаловак ‹‹Запіскі салдата 2-й батарэі N-скай артылерыйскай брыгады Лявона Задумы››, але большая частка ‹‹Запісак›› вызначана аўтарам таксама як ‹‹Дзённік››. Паказальна, што першапачаткова Барбюс меў намер даць свайму раману менавіта падзагаловак ‹‹Нататкі франтавіка››.

Вялікае значэнне мае і час напісання твораў: ён амаль адзін і той жа. Праўда, Гарэцкі надрукаваў сваю кнігу асобным выданнем на дзесяцігоддзе пазней за Барбюса, але працаваў над ёю, пачынаючы з 1914 г.

У абодвух выпадках перад намі кнігі, заснаваныя на біяграфічных фактах, дакументальныя ў шырокім сэнсе слова, бо дакумент тут узняты да мастацкага ўзроўню. Дакументальнасць ‹‹Агню›› відавочная, да таго ж яе падкрэсліваў сам Барбюс. Пра фактычную аснову твора сведчаць франтавыя запісы Барбюса, апублікаваныя ў 1956г. французскім пісьменнікам П’ерам Парафам, а таксама запісныя кніжкі аўтара, яго лісты да жонкі.

Гарэцкі ў сваёй кнізе піша: ‹‹Тэрмін службы для вальнапісаных пачынаўся ў рускім войску 1 ліпеня. Дык у самым канцы чэрвеня 1914г. ехаў я ў бязлюдным вагоне трэцяга класа па знямелых ад пякоты і пылу і такіх убогіх жмудскіх палях у N-скую артылерыйскую брыгаду, што кватаравала ў глухім і невядомым мястэчку недалёчка ад нямецкае граніцы…›› (2, 7).

У сэнсе дакументальнасці гэтых і падобных да іх радкоў нельга не пагадзіцца з А. Адамовічам, які зазначыў: ‹‹І можаце быць упэўнены, што так і было ўсё, так і пачыналася ў самога Гарэцкага›› (1, 278), а далей падкрэсліў, што ‹‹факт, рэальная падзея, дакладная фраза, лік, дата – усё гэта запісвалася М.Гарэцкім так, быццам загадзя адчуваў пісьменнік эстэтычную радасць ад факта, які паступова стане гісторыяй і, адфактураны часам, набудзе раптам эстэтычнае гучанне›› (1, 278).

У абодвух выпадках дакументальнасць суправаджаецца, як бачым, аўтабіяграфічнасцю. Але якраз у сэнсе апошняга мае месца істотная розніца, якая не магла не адбіцца калі не на агульным пафасе твораў, дык на асобных інтэрпрэтацыях падзей. Герой Барбюса (як і сам аўтар) пайшоў служыць у армію добраахвотнікам (тое ж можна, дарэчы, сказаць пра Хэмінгуэя, Рэмарка і, адпаведна, іх персанажаў), калі вайна ўжо пачалася, і фронт стаў для яго літаральна школай прасвятлення, разумення неабходнасці барацьбы з мілітарызмам. Што датычыцца героя Гарэцкага (зноў жа, як і самога аўтара), то ён апынуўся ў войску яшчэ да пачатку вайны, у якасці ‹‹вальнапісанага››, каб на год скараціць тэрмін службы.

Характэрнай уяўляецца першая рэакцыя Лявона Задумы на вестку аб пачатку вайны. Яго ўсцешвае, што цяпер ‹‹жыццё пойдзе ўжо цікавейшае››. Можа здацца, што такая рэакцыя блізкая да ўспрымання падзей барбюсаўскім персанажам на пачатку яго знаходжання ў акопах. Але гэта на першы погляд. Задума тут жа саромеецца сваіх усцешных адчуванняў, абумоўленых толькі страхам перад ‹‹астрожным жыццём›› у лагеры, аднастайным і чужым існаваннем. Увогуле, параўнанне армейскай казармы з астрогам – адзін з лейтматываў ‹‹Запісак››. Аднак і герой Барбюса хутка ўсвядоміць, у якое пекла ён трапіў.

Барбюс і Гарэцкі паказваюць, што вайна – крыніца сапраўднага здзічэння чалавека; перад намі жудасныя карціны знявечанай зямлі, знявечаных маральна і фізічна людзей, якія сышліся, каб забіваць падобных да сябе. Аўтары не ідэалізуюць сваіх герояў. Гарэцкі, напрыклад, піша: ‹‹Я знайшоў новенькі нямецкі бінокль; узяў, пачапіў сабе цераз плячо… другія салдаты пруць рыжыя, касматыя нямецкія ранцы, поркаюцца ў іх. Цягнуць адтуль, з нейкай радаснай прагавітасцю і быццам небяспекаю, алавяную лыжку, мыла, ручнічок, кавалачак белага хлеба. Відэльцы і сталовыя нажы выкідаюць набок, як непатрэбшчыну для салдата›› (2, 30–31).

Але тут жа чытаем: ‹‹…у добрай, бліскучай, з вялікім залатым арлом, афіцэрскай касцы знайшоў я недапісаны ліст забітага… Мне запякло каля сэрца, зрабілася сорамна, цяжка. Я ўлажыў ліст у каску і скарэй кінуў яе, але абдумаўся і палажыў на грудзі трупу. І тады яшчэ бачыў, што наш батарэец Талстоў, слаўны хлопец, узяў аднаго забітага немца за руку, патрымаў яе, адубелую, і ціхенька палажыў…›› (2, 30). Як бачым, нават вайна не можа цалкам знішчыць у чалавеку яго гуманнага пачатку. Яшчэ шмат разоў будзе Задуме гэтак жа сорамна і цяжка. І вось, нарэшце, яго размова з палонным немцам:

–‹‹Вашы хахлатыя такое звяр’ё…

– А мы аб вас так думаем, – адказаў я ў тон.

– Нашто вайна? – сказаў ён, памаўчаўшы. – У Расіі і так зямлі няма куды дзяваць.

– Ваш кайзер абвясціў вайну.

– Не, ваш цар. А пан ест поляк?..

– Не… Але не бойцеся мяне, бо я не хачу вайны…›› (2, 32).

Гэта размова зусім не праціўнікаў; прыйдзе час, і такія, як яны, будуць братацца ў акопах, як гэта паказана ў рамане Барбюса.

І Барбюс, і Гарэцкі неаднаразова трактуюць вайну як самагубства. Асабліва выразна гэты матыў гучыць у адным з эпізодаў ‹‹Запісак››, дзе распавядаецца, як батарэя Задумы пабіла сваю ж пяхоту. Такія эпізоды ёсць і ў творах Барбюса. Сімвалічным уяўляецца апісанне могілак у Гарэцкага: ‹‹Крыжы на полі, на краях лесу, ля дарогі за канаваю. Змывае дождж слабыя карандашныя напісы: “Тут пакояцца рускія воіны…” Відаць, у адной магіле пахаваны і немцы, бо на адной з іх стаіць другі крыж з напісам: “Тутака пакояцца германскія воіны…” Яшчэ колькі сігоў, і дошка: “Магіла воінаў-яўрэяў”›› (2, 94). Аднолькавыя надпісы, аднолькава дарэмна пакладзеныя жыцці.

Чалавечы пачатак жывіць франтавую дружбу паміж героямі і Барбюса, і Гарэцкага. Барбюсаўскі Ламюз – майстра ‹‹выкручвацца››, каб не рызыкаваць жыццём, але забывае пра сябе, калі ў небяспецы таварышы. Або славуты эпізод, калі малады салдат Эдор і яго жонка, якія так марылі аб сустрэчы, так і не змаглі пабыць адны, бо далі прытулак салдатам – спадарожнікам Эдора. Прыкладаў франтавой дружбы нямала і ў Гарэцкага. Калі пад шалёным абстрэлам Задума, ратуючыся, ускочыў на дула гарматы, ‹‹нехта ж… – запісвае ён, – схапіў спераду за гімнасцёрку і цягнуў, каб я не адваліўся набак›› (2, 87). У шпіталі, дома Задума пастаянна ўспамінае сваіх батарэйцаў. Дарэчы, у раздзеле ‹‹Шпіталь›› закранаецца тэма тылу, якая ў Барбюса падаецца ў больш разгорнутым выглядзе.

Пра глыбока гуманістычную накіраванасць абодвух твораў сведчыць уменне аўтараў за неабсяжнай, невымернай драмай усяго чалавецтва ўбачыць драму аднаго, асобнага, канкрэтнага чалавека, паказаць, што з такіх індывідуальных драм і складаецца агульная трагедыя.

Супольнасцю пазначана і паэтыка кніг Гарэцкага і Барбюса. У абодвух творах ёсць элементы натуралізму, якія праяўляюцца ва ўвазе аўтараў да ўмоў матэрыяльнага існавання чалавека на вайне, яго лагернага і акопнага побыту. Шматлікія эпізоды з ‹‹Агню›› і ‹‹Запісак›› нагадваюць пра мастацкую манеру Э. Заля. Нездарма раман Заля ‹‹Разгром›› быў адной з улюбёных кніг Барбюса. Натуралізм апісанняў у Барбюса і Гарэцкага (як і ў Хэмінгуэя, Рэмарка і іншых) – не самамэта: ён абумоўлены тэмай твораў, жаданнем аўтараў данесці ўсю праўду пра першую ў гісторыі чалавецтва трагедыю такога маштабу.

Мастацкая манера Заля ўзгадваецца і пры знаёмстве з трапяткімі пейзажамі-замалёўкамі ў ‹‹Запісках›› Гарэцкага. Менавіта Заля спалучаў у сваіх апісаннях натуралістычны і імпрэсіяністычны пачаткі. Пейзажныя замалёўкі Гарэцкага выклікаюць і асацыяцыі з імпрэсіяністычнай паэзіяй і жывапісам, найперш – аўтэнтычнасцю сардэчных рухаў і ўражанняў ад прыроды. Гарэцкі (як і Барбюс) увогуле часта звяртаецца да прыёму кантрасту: казарма, вайна – увасабленне статкавага, уніфікаванага існавання, прырода – сімвал жывога, вечнага. Уражвае лірызм абедзвюх кніг; Э. Растан у свой час назваў ‹‹Агонь›› паэмай. Тое ж можна сказаць аб ‹‹Запісках››. Суседства лірычнага і натуралістычнага ў Барбюса і Гарэцкага ў яшчэ большай ступені падкрэслівае драматызм таго, што адбываецца з асобнымі людзьмі і цэлымі народамі.

Зразумела, падабенства не выключае і тыпалагічных разыходжанняў, абумоўленых найперш нацыянальнай прыналежнасцю пісьменнікаў. Гарэцкі неаднойчы звяртаецца да моўнага пытання, з болем разважае над праблемай ‹‹культурнасці››, якую ён бачыў у той жа Прусіі, да ўзроўню якой на радзіме яшчэ далёка. Герой Гарэцкага бліжэй да прыроды, да зямлі. Ці не таму з глыбінь яго душы ўзнімаецца цікавасць да ‹‹патаёмнага››?

Абодва творы звернуты да будучых пакаленняў; яны насычаны сімваламі, філасофскімі абагульненнямі. Асобныя разважанні персанажа Гарэцкага выклікаюць асацыяцыі з Дастаеўскім. ‹‹Ці гэта дзве душы ўва мне – усходняя і заходняя? ›› (2, 110) – пытаецца ў сябе Задума. Або яшчэ: ‹‹І нашто яно гэта? І што ж гэта такое? Жыў чалавек – і памірае. Проста ўсё. І няма нічога вышэйшага… І вечная загадка…›› (2, 110).

І ўсё ж твор Барбюса мае значна больш абагульнены характар. Калі месцы дзеяння ў ‹‹Агні›› названыя і да таго ж рэальныя (там даводзілася ваяваць самому аўтару), то вызначыць час дзеяння больш складана (толькі ў канцы прастаўлена дата – снежань 1915 г., якая суадносіцца і з пачаткам – не з канцом – працы над раманам, і з пачаткам дзеяння ў ім). Асобныя французскія даследчыкі мелі падставы гаварыць нават аб адсутнасці ў ‹‹Агні›› катэгорыі часу ўвогуле.

Значна большае месца ў кнізе Барбюса займае дыялог, фабула больш дынамічная, шматпланавая, насычана вялікай колькасцю сюжэтных адгалінаванняў, у той час як аповед Гарэцкага маналагізаваны, а дзеянне мае не столькі вонкавы, знешні характар, колькі ўнутраны: яно працякае хутчэй у свядомасці і душы героя.

Такім чынам, тыпалагічны аналіз дае магчымасць выявіць этыка-эстэтычнае падабенства твораў беларускага і французскага пісьменнікаў і, адначасова, іх мастацкую адметнасць, пацвярджае неабходнасць даследавання творчасці Гарэцкага ў кантэксце сусветнай літаратуры.

  1   2   3   4   5   6   7


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка