Беларуская мова (прафесійная лексіка)



старонка10/23
Дата канвертавання15.05.2016
Памер4.11 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   23

3.5. Адхіленні ад норм літаратурнага вымаўлення і іх прычыны
Правільнае літаратурнае вымаўленне – паказчык агульнай культуры чалавека. Аднак, і па радыё, і па тэлебачанні, і ў паўсядзённым жыцці даволі часта парушаюцца вымаўленчыя нормы. Л.У. Шчэрба вельмі слушна падкрэсліваў, што «памылкі ў вымаўленні нічым не лепшыя за памылкі, напрыклад, у родзе назоўнікаў, у склоне і г.д., а часам бываюць нават горш за іх, бо перашкаджаюць ажыццяўленню асноўнай мэты мовы – камунікацыі, г.зн. узаемаразумення».

Прычынамі парушэння норм літаратурнага маўлення з’яўляюцца:

1. Уплыў дыялектнай мовы, калі людзі захоўваюць асаблівасці мясцовай гаворкі: капаніца, начніца, з[і]мля, р[і]ка, бур[я]к, халодна, мамо, тато, збожа, камінэ, насене, вядзець, пішыць.

2. Уплыў рускай мовы: 1) вымаўленне [г] выбухнога на месцы фрыкатыўнага [г] (г[г]орад, г[г]ерой, аг[г]арод); 2) вымаўленне [ч] як [ч’] (ч[ч’]ай, ч[ч’]орны, ч[ч’]асты); 3) вымаўленне гукаў [л], [в], [ф] на месцы губна-губнога [ў] (траў[в]ка, воў[л]к, кроў[ф’]); 4) вымаўленне двух асобных гукаў [д] і [ж], [д] і [з] на месцы афрыкатаў (дажд[д]ж[ж]ы, ксянд[д]з[з]ы); 5) вымаўленне гукаў [шш] замест [шч] і інш. (шч[’]асце).

3. Уплыў арфаграфіі: гарадскі, змена, іскры, не вывучыў, без страху, бясшумна замест гара[ц]кі, [з’]мена, [jі]скры, [н’а]вывучыў, [б’ас] страху, бя[ш]шумна і інш.

Заключаючы размову пра адхіленні ад норм літаратурнага вымаўлення, нагадаем (каб кантраляваць уласнае вымаўленне) слушнае выказванне англійскага лінгвіста Г. Суіта: «Пакуль мы не ведаем, як сапраўды гаворым, мы не можам адказаць на пытанне, як мы павінны гаварыць».


3.6. Марфалагічныя асаблівасці навуковых тэкстаў
У навуковых тэкстах выкарыстоўваюцца ўсе (за выключэннем выклічнікаў) часціны мовы. Аналіз ужывання слоў, самастойных часцін мовы і іх форм паказвае перавагу адных часцін мовы над другімі. У навуковых тэкстах (у параўнанні з размоўным, публіцыстычным і мастацкім стылямі) менш ужывальныя дзеясловы, пры гэтым большасць дзеясловаў ужываецца ў форме 3-й асобы цяперашняга часу, паколькі абазанчаюць не дынамічны стан у момант маўлення, а цяперашні час, пастаянны, надчасавы: Цукар, харчовы прадукт з цукровых буракоў або цукровага трыснягу, складаецца з цукрозы.

Тэхналагічны працэс вырабу Ц. з цукровых буракоў (маюць 17–20 % цукрозы): буракі мыюць і разразаюць на тонкую стружку; на дыфузійных апаратах з яе атрымліваюць дыфузійны сок, які апрацоўваюць нягашанай вапнай (дэфекцыя) і вуглякіслым газам (сатырацыя); потым сок фільтру- юць, насычаюць сярністым газам (сульфітацыя), выпарваюць і атрымліва- юць утфель – цукр. сіроп, сумесь крышталікаў цукрозы і міжкрыштальнага сіропу. Крышталікі аддзяляюцца на цэнтрыфугах, прамываюцца і высушва- юцца, атрымліваецца цукар-пясок (БелСЭ).

Для навуковых тэкстаў характэрна ўжыванне аддзеясоўных назоўні- каў на -анне (-янне), -энне (-енне), -ка, -цыя, -цце з абстрактным значэн- нем: гаварэнне, маўленне, прасейванне, ачыстка, змешванне, растварэнне, фільтрацыя, дабаўленне, падрыхтоўка, пашырэнне, пераўзбраенне, распаўсюджанне, паступленне, рэалізацыя, размеркаванне, фінансаванне, укладанне.

Пры дзеясловах-выказніках выкарыстоўваюцца займеннікі з адцягне- на-абагульненым значэннем – ён, яна, яно, яны, мы. Займеннік я не выка- рыстоўваецца ў навуковых тэкстах, ён апускаецца або замяняецца займен- нікам мы (так званае «аўтарскае мы» або «мы сціпласці» – выкарыстоў- ваецца лектарамі, выкладчыкамі ў навучальных установах).

У тэкстах навуковага стылю выкарыстоўваюцца прыметнікі як сродак пераважна-класіфікацыйны, яны маюць інфармацыйны характар. Вось, напрыклад, выдзяляюцца тыпы сказаў: простыя (аднасастаўныя і двухсастаўныя), простыя ўскладненыя, складаныя (складаназлуча- ныя, складаназалежныя, бяззлучнікавыя складаныя сказы, сказы з рознымі відамі сувязі).

Шырока ўжываюцца прыметнікі, якія ўваходзяць ў склад устойлівых тэрміналагічных спалучэнняў: бюджэтнае фінансаванне, валютныя апера- цыі, дэмаграфічная сітуацыя, занальныя цэны, знешні гандаль, падатковыя льготы (эканоміка); абстрактная лексіка, артыкуляцыйная база, безасабовы сказ, зваротны займеннік, зладзейскія жаргоны, галасавыя звязкі, дзяржаў- ная мова, камунікатыўная функцыя (лінгвістыка); джэнтэльменскае пагад- ненне, дзяржаўная манаполія, дзяржаўны кантроль, трацейскі суд, прэзум-пцыя невінаватасці, дыпламатычны імунітэт, дыпламатычная недатыкаль- насць, давераная асоба (юрыдычная).



Формы ступеней параўнання прыметнікаў і прыслоўяў вызначаюцца ў беларускай мове досыць значнымі стылістычнымі магчымасцямі. Простыя формы прыметнікаў і прыслоўяў як стылёва нейтральны сродак ужываюцца ва ўсіх стылях. Простыя формы вышэйшай ступені параўнання амаль не ўласцівы для навуковых тэкстаў, а аналітычныя формы (склада- ныя) вызначаюцца кніжнасцю і ўжывальнасцю ў навуковых тэкстах: больш свабодным, менш значным, больш выразна, менш актуальна і інш.

Дзеепрыметнікі як асобая форма дзеяслова ў беларускай мове значна абмежаваны ва ўсіх стылях мовы ў параўнанні з рускай мовай. Так, на- прыклад, дзеепрыметнікі незалежнага стану цяперашнага часу з суфіксамі -уч- (-юч-), -ач- (-яч-), а прошлага часу з суфіксамі -ш-, -ўш- лічацца ненарматыўнымі, паколькі яны аманімічныя адпаведным дзеепрыслоўям, параўн.: адыходзячы (аўтобус) і адыходзячы (разгаварыліся), зелянеючы (лес), зелянеючы (выдзяляўся), павесялеўшы (хлопец), павесялеўшы (зага-варыў).

Аналіз навуковых тэкстаў і асобных тэрміналагічных слоўнікаў, на жаль, сведчыць аб адсутнасці абмежаванняў ва ўжыванні адзначаных дзее- прыметнікаў: бягучы продаж, аргументуючая рэклама, вядучы прэзента- цыі, інтрыгуючы загаловак, лідзіруючае становішча, падмацоўваючая рэк- лама, пульсуючы графік, стрымліваючыя фактары канкурэнцыі, упраўля- ючы па гандлі (сродках) і інш.

Дзеепрыметнікі залежнага стану цяперашнега часу з суфіксамі -ем-, -ім- абмежаваныя ва ўжыванні (не характэрны для беларускай мовы), аднак падаюцца ў некаторых тэрміналагічных слоўніках: кантралюемы тавар, кіруемая вертыкальная маркетынгавая сістэма, кіруемая канкурэнцыя, неканверсуемая валюта, плануемы паказчык для рынку, свабодна канверсу- емая валюта і інш.

Адзначаюцца ўтвораныя ад дзеепрыметнікаў -уч- (-юч-) марфолага-сінтаксічным спосабам прыметнікі ў тэрмінах тыпу бягучае планаванне, бягучы рамонт, бягучы рахунак, бягучы продаж, бягучы кошт, вядучы прэзентацыі і інш.

Адзначым: выкарыстанне нехарактэрных для беларускай мовы формаў дзеясловаў у навуковых тэкстах не адпавядае норме, разбурае лад мовы.



4. МАТЭРЫЯЛЫ ДЛЯ САМАКАНТРОЛЮ І ПАДРЫХТОЎКІ ДА ЗАЛІКУ
1. Заслухоўванне, абмеркаванне даклада студэнтаў «Графіка», які ўключае наступны план:

1. Пісьмо ў гісторыі развіцця чалавецтва.

2. Графіка і алфавіт.

3. Суадносіны паміж літарамі і гукамі ў беларускай мове.

5. Асноўныя прынцыпы беларускай графікі.

2. Пытанні для вуснага кантролю:

1. Што вывучае графіка?

2. Якія літары беларускага алфавіта з’яўляюцца адзіночнымі, якія двухзначнымі?

3. У чым сутнасць складовага і гукавога прынцыпаў беларускай графікі?

4. Якія, акрамя літар, графічныя сродкі ўваходзяць у беларускую графічную сістэму?

5. Што вывучае арфаэпія?

6. Якія існуюць стылі вымаўлення? У чым іх адметнасць?

7. Якія зычныя складаюць асаблівасць беларускага літаратурнага вымаўлення?

8. Назавіце нормы беларускага літаратурнага вымаўлення.

9. Якія адхіленні ад норм беларускага вымаўлення назіраюцца ў мове асобных носьбітаў? Якія іх прычыны?


Тэсты і заданні для самакантролю і індывідуальнай працы

пад кантролем выкладчыка
1. Абазначце над літарай г, які гук вымаўляецца ў наступных словах.

Госці, гуз, гонта, агрэсія, грыб, дыялог, парог, прапаганда, дарога, ганак, гармата, гузік, плуг, скарга, гвалтоўны, стог, грэчка, готыка, гісторыя.



2. Вызначце «чацвёртае лішняе» і абгрунтуйце свой адказ.

а) Падзея, дзверы, падземка, падзвіжнік.

б) Возера, волас, вобласць, воблака.

в) Ісціна, іншы, іголка, іхні.

г) Ураджай, дагледжаны, аджыць, сяджу.

д) Бясшумны, расчасаць, хвалюешся, расчысціць.

е) Змяць, звінець, збегаць, згінуць.

3. Абазначце, як вымаўляюцца падкрэсленыя зычныя.

Спектр, свісток, схема, смех, сфера, скептык, сцюжа, атмасфера, шчасце, схіл, сфінкс, подзвіг, з’ява, здзейсніць, у прызме, згінуць, згіб, злёт, апладысменты, пяскі, скіфы, у адозве, аб нацыяналізме.

4. Растлумачце, чаму пры аднолькавым напісанні прыназоўнік вымаўляецца па-рознаму.

Зрабілі з бярозы, выйшлі з двара, сплялі з саломы, ліў з вядра, выехаў з лесу, звесткі з гісторыі, пашылі з шоўку, з жыцця героя, пайсці з песняй.



5. Падбярыце да наступных тэрмінаў беларускія адпаведнікі, аб’ядноўваючы іх у групы згодна з правіламі вымаўлення і правапісу.

Кодификация законодательства, денежная система, экономические законы, подписка о невыезде, всенародное голосование, валютные ценности, местные органы власти, освобождение от должности, областная прокуратура, земельный кодекс, Декларация прав человека ООН, демаркация государственной границы, коллегиальность, валовый национальный продукт, штрейкбрехер, местное управление, презумпция невиновности, позднее раскаяние, жилищный кодекс, социально-групповые интересы, дипломатический иммунитет, коллегия адвокатов, опись имущества, ордер, юридическая наука, лжесвидетельство, льготы военнослужащим, ассоциация адвокатов, ограниченная дееспособность, дипломатическая неприкосновенность, кодекс о браке и семье.



6. Напішыце словы па-беларуску і растлумачце іх правапіс.

Арест, бобр, мышление, одиннадцать, демонстрировать, дремота, рекомендовать, черёмуха, аксиома, диаметр, феодал, океанский, авиапочта, миллиардер, отвязать, Демьян, в лесничестве, тюркский, манна, Наталья, возвышенность, мадонна, аттракцион, аннулировать, биссектриса, судья, путешествие, Мекка, орган, Обь, взморье, околица, правительство, собственность, вдоль, остроугольный, ультразвук, областной, батальон, Григорьевич, здоровье, въехать, интервью, меньше, мадьяр, Соловьёв, воробьи, адъютант.



7. Запішыце прыказкі і прымаўкі. Растлумачце, чаму пры ад- нолькавым напісанні часціца не вымаўляецца па-рознаму.

1. Адна ластаўка вясны не робіць.

2. З песні слова не выкінеш.

3. Навука хлеба не просіць.

4. Розуму на кірмашы не купіш.

5. Не саромейся пытаць: больш спытаеш – больш спазнаеш.

6. Не рабі ліхога і не бойся нікога.

7. Не капай на людзей ямы: сам у яе ўвалішся.

8. Не святыя гаршкі лепяць.

8. У тэрмінах-фразеалагізмах вызначце колькасць мяккіх зыч- ных.

Персона нон грата, персона грата, ісціна ў апошняй інстанцыі, залаты запас, падвойная зорка, грымучая ртуць, блукаючая зорка, кропка замярзання, запас трываласці, чорная дзірка, ланцуговая рэакцыя, выйсці ў тыраж, зорка першай велічыні, на свой капыл, размаляваць пад арэх.



9. Запішыце па 3-4 поўныя назвы: 1) дзяржаўных устаноў і арга- нізацый Беларусі; 2) беларускіх вышэйшых навучальных устаноў; 3) ганаровых званняў і вышэйшых пасад; 4) ордэнаў і медалёў; 5) вы- давецтваў, газет і часопісаў; 6) паэтаў і пісьменнікаў; 7) мастацкіх тво- раў. Растлумачце ўжыванне вялікай літары.

10. Зрабіце арфаграфічны разбор слоў у сказе.

Плённасць жыцця – найважнейшае шчасце (У.К.).



11. Затранскрыбіруйце верш і на аснове яго матэрыялу назавіце нормы беларускага літаратурнага вымаўлення.

Будзе слоту абвяшчаць прагноз,

Лістабой учыніць ператруску.

Песняй, што расчуліла да слёз,

Я прыму цябе па-беларуску.
Краю блаславёнага дачка,

Дзякуй лёсу, маю не ў нагрузку –

Зорны крыж Мацея Бурачка…

Ты ўва мне прызнаеш беларуску?


Сто разоў шукай другой красы,

А тым больш што свет даўно не вузкі!

…Ды калі ты не бязродны сын –

Гавары са мной па-беларуску (Я. Янішчыц).



12. З прапанаваных варыянтаў вымаўлення выпішыце нарма- тыўныя. Свой выбар пацвердзіце (вусна) правіламі.

у пры[з’м’]е – у пры[зм’]е

брат [ы]ван – брат [йі]ван – брат [і]ван

[шч]ар[сц’в’]ець – [сч]ар[с’ц’в’]ець – [шч]ар[с’ц’в’]ець

пе[нс’]ія – пе[н’с’]ія

да[св’]е[дч]аны – да[с’в’]е[чч]аны

мі[жі]нстытуцкі – мі[жы]нстытуцкі – мі[шы]нстытуцкі

кантра[стн]ы – кантра[сн]ы

[б’эз] ласкі – [б’аз] ласкі

ра[сч]ы[сц’]іць – ра[шч]ы[с’ц’]іць – ра[сч]ы[с’ц’]іць

ва[к]зал – ва[г]зал

чэ[шск’]і – чэ[сск’]і – чэ[ск’]і

[с’в’]іт[э]р – [с’в’]іт[а]р – [св’]іт[э]р

у пры[зм’]е – у пры[з’м’]е

нарэ[жц’]е – нарэ[шц’]е – нарэ[с’ц’]е

Мінск [ы] Полацк – Мінск [і] Полацк

А[ф]ганістан – А[ў]ганістан

[н’а] быў – [н’э] быў

э[к]замен – э[г]замен

бара[ц’]ба – бара[дз’]ба

[с’]кінуц – [с]кінуць

а[дц’]ягваць – а[тц’]ягваць – а[ц’ц’]ягваць

а[дч]ыніць – а[тч]ыніць – а[чч]ыніць

13. Перакладзіце словазлучэнні на беларускую мову. Растлумач- це, што ўплывае на характар канчаткаў у давальным і месным скло- нах.

Записать на доске, купить в аптеке, работать в библиотеке, купаться в реке, сказать дочке, держать в руке, посадить на меже, прочитать в книге, стоять на дороге, рассказать мужчине, закопать в земле, подарить сестре.



14. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Падкрэсліце ўлас- ныя назоўнікі і адкажыце, што яны абазначаюць.

Деятельность Симеона Полоцкого оказала большое влияние на просвещение молодой России. Он был первым профессиональным писателем и первым в России интеллигентом. Будучи приглашенным в 1664 году в Москву для воспитания детей царя, Симеон Полоцкий занимался одновременно писательской и просветительской деятельностью. Царь Федор Алексеевич под воздействием своего учителя открыл первую в Кремле типографию и отдал ее в полное его распоряжение. Это позволило С. Полоцкому издать многие свои произведения. За 16 лет пребывания в Москве он оставил 50 тысяч строк писательских и научных трудов.

С. Полоцкий предсказал рождение Петра I, в будущем великого государственного деятеля. Специально для Петра I он подготовил и издал «Букварь», уделял много внимания его воспитанию. По его проекту в 1686 году было открыто первое высшее учебное заведение – Славяно-греко-латинская академия. Он опередил российскую действительность на целый век (Е. Ширяев).

15. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Адзначце ў дужках тып скланення выдзеленых назоўнікаў.

В Беларуси расширяется автобусное производство

Минскому автомобильному заводу переданы производственные мощности Дзержинского экспериментально-механического завода. Это предприятие войдет в состав производственного объединения «Белавто- маз» на правах филиала Минского автомобильного завода.

В ближайшее время на производственных площадях Дзержинского экспериментально-механического завода планируется начать изготовление кузовов автобусов МАЗ.

На этом предприятии также планируется осуществлять грунтовку кузова, его обтяжку металлическим листом и покраску. Транспортировать кузова на сборочные площадки в Минск или за пределы Беларуси предполагается на специальных, полностью закрытых прицепах.

В ближайшие 3–5 лет в Дзержинске планируется организовать выпуск 1–1,5 тыс. кузовов автобусов МАЗ в год. В дальнейшем эти мощности могут быть увеличены до 2–2,5 тыс. кузовов в год.

По словам специалистов Минского автозавода, передача в состав МАЗа Дзержинского экспериментально-механического завода является одним из этапов расширения автобусного производства в Беларуси.

Теперь МАЗ серийно выпускает городские автобусы МАЗ-103 и МАЗ-104, пригородный МАЗ-104С, междугородний автобус МАЗ-152, сочлененный автобус МАЗ-105, изготовлены экспериментальные образцы низкополового троллейбуса МАЗ-103Т и автобуса МАЗ-106 класса «миди» (Из газеты «Звязда»).

16. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Вызначце разрады прыметнікаў.

Белорусская нация образовалась в результате смешения (ассимиля- ции) славян с балтами. Первым государственным образованием среди восточно-славянских племен было Полоцкое княжество. Оно возникло в конце первого тысячелетия н. э., еще задолго до образования Киевской Руси. Полоцкое княжество сохраняло независимость на протяжении ряда веков, и даже тогда, когда входило в состав Киевской Руси, а позднее – в состав Великого Княжества Литовского.

Великое Княжество Литовское образовалось на территории Белоруссии в 1240 году со столицей в Новогрудке в результате мирного слияния древнебелорусских и литовских княжеств. Государственным языком в Великом Княжестве Литовском был старобелорусский язык вплоть до XVII века. Великое Княжество Литовское считалось славянским не только по языку и культуре, но и по преобладанию славянского населения. Белорусский народ создал одно из самых демократических государственных образований в Европе. Он первый вместе с литовцами и украинцами в 1363 году под Синими Водами нанес поражение татаро-монгольским ордам и на протяжении столетий успешно защищал свою свободу и независимость от завоевателей (Е. Ширяев).

17. Запішыце тэкст па-беларуску, лічбы пішыце словамі. Растлу- мачце правапіс лічэбнікаў з назоўнікамі.

4 октября 1957 года в нашей стране был произведен успешный запуск первого в мире искусственного спутника Земли.

Спутник начал движение вокруг Земли со скоростью около 8 тыс. метров в секунду на высоте до 900 километров. Параметры орбиты спутника составляли: максимальное удаление от поверхности Земли – 947 километров, минимальное удаление от поверхности Земли – 228 километров. Время полного оборота было равно одному часу 35 минутам, угол наклона орбиты к плоскости экватора равен 65 градусам.

Спутник имел форму шара диаметром 58 сантиметров и вес 83,6 килограмма. На нем были установлены два радиопередатчика, непрерывно излучающих радиосигналы, которые имели вид телеграфных посылок длительностью около 0,3 секунды.

В стране наблюдение за спутником осуществлялось 66 специальными станциями и 26 клубами ДОСААФ. Сотни тысяч людей земного шара наблюдали движение нового космического тела – советской звезды – невооруженным глазом (Из газет).

18. Перакладзіце тэкст на беларускую мову. Дайце яму загало- вак.

В глубокой древности люди считали по пальцам рук. Это было время, когда счет достигал только четырех – по количеству протянутых четырех пальцев рук. Потом возник счет пятерками. С развитием хозяйственной и культурной жизни счет совершенствовался. Возник, наконец, и счет современный – десятками.

Наши числительные первоначально были существительными или прилагательными. Так, например, слово пять означало примерно то же, что и пятерка или пятерня, т. е. имело значение предмета. Впоследствии это значение у большинства счетных слов перестало осознаваться, и они утратили признаки числа и рода. Так возникла новая часть речи (По В. Добромыслову).

19. Перакладзіце тэкст на беларускую мову, пастаўце назоўнікі, што ў дужках, у патрэбным склоне. Лічэбнікі, якія абазначаюць год і дату, замяніце словамі.

Могилевский автомобильный завод (МоАЗ)



Август 1932 – начало строительства Могилевского авторемонтного завода № 7. Официальное открытие состоялось 9 (июля) 1935 года. 18 октября 1940 года было принято Постановление Совнаркома СССР о строительстве ряда новых авиазаводов, в том числе авиамоторного на базе Могилевского авторемонтного завода имени С.М. Кирова. 25 (июнь) 1941 года поступил приказ об эвакуации в Куйбышев. Могилев был освобожден от немецко-фашистских захватчиков 28 мая 1944 года. 11 (январь) 1946 года увидело свет распоряжение правительства СССР о преобразовании завода в локомобильный. Первые локомобили были собраны на нем уже в (апрель) 1947 года. В январе 1955 года завод начал серийное производство паросиловых установок СТ-100, в (февраль) 1956 года – выпуск узлов и механизмов мостовых кранов грузоподъемностью 5 тонн. В (июнь) 1958 года предприятие приступило к освоению производства одноосевого тягача МАЗ-529, а к концу года уже была готова установочная партия машин. Ноябрь 1959-го – выпуск первой партии самоходных скреперов МоАЗ-546 Е357Г. 28 (март) 1966 года завод был переименован в автомобильный. Декабрь 1968 года – в экспериментальном цехе произведен первый образец самосвального автопоезда МоАЗ-6401–9585 для подземных работ. В (февраль) 1973 года был освоен выпуск автотягача МоАЗ-546П и самоходных скреперов МоАЗ-546 П–Д357П. В 1979 году на заводе впервые в СССР началось серийное производство полноприводных автомобилей-самосвалов МоАЗ-522А. 1984 год – вышла на проектную мощность первая очередь сталелитейного цеха. В (июнь) 1989 года на предприятии осуществлен переход на выпуск автотягача МоАЗ-6442 и самоходного скрепера МоАЗ-6014. 1993 год – начало серийного производства погрузчиков МоАЗ-4048 и автобетоносмесителя СМБ–049. Одно из последних знаменательных событий в жизни Могилевского автомобильного завода – выпуск тысячного самосвала МоАЗ-7551 (Из газеты «Звязда»).

4. Слоўнік паняццяў


Арфаграма

(гр. orthos – правільны, gramma – пісьмо) асобнае напісанне, якога датычыцца пэўнае правіла правапісу.

Арфаграфія

(гр. orthos – правільны, grapho – пішу) сістэма агульнапрынятых, узаконеных, абавязковых правіл пісьма, якія забяспечваюць аднолькавую перадачу на пісьме слоў літаратурнай мовы ўсімі членамі грамадства.

Асіміляцыя

(лац. assimilatio – прыпадабненне) з’ява, якая ўзнікае паміж гукамі аднаго тыпу – галоснымі або зычнымі – і заключаецца ў поўным або частковым прыпадабненні гукаў.

Дыграф

(гр. di(s) – двойчы, grapho – пішу) абазначэнне ў алфавіце аднаго гука дзвюма літарамі (у беларускай мове дз, дж).

Ідэаграфія

(гр. idea – паняцце, grapho – пішу) адзін з тыпаў пісьма, у якім спецыяльныя знакі (ідэаграмы) перадаюць не гукі і не склады, а цэлыя словы або паняцці.

Кірыліца

адзін з двух першых славянскіх алфавітаў, назва якога паходзіць ад імені Кірыла – першага славянскага асветніка IX стагоддзя.

Латынка

1) літары лацінскага алфавіта;

2) адзін са старажытных славянскіх алфавітаў, які ўяўляе сабой спробу прымянення лацінскага алфавіта да славянскай мовы; спробы гэтыя, аднак, не далі станоўчых вынікаў.



Піктаграфія

(лац. pictus – маляўнічы, grapho – пішу) старажытнейшы спосаб пісьма малюнкамі, пры якім схематычны малюнак перадае іменна тое, аб чым трэба паведаміць.

Фаналогія

(гр. phone – гук, logos – слова, паняцце, вучэнне) раздзел фанетыкі, у якім вывучаюцца фанемы.

Фанема

(гр. phonema – гук, голас) найменьшая гукавая адзінка мовы, пры дапамозе якой адрозніваюцца словы, дакладней – гукавыя абалонкі слоў.

Фанетычная транскрыпцыя

такі запіс вуснай мовы, пры якім захоўваецца поўная адпаведнасць паміж літарамі і гукамі з усімі асаблівасцямі іх вымаўлення, абумоленымі пазіцыяй гука ў слове.

Фанетычны прынцып

адзін з прынцыпаў пабудовы арфаграфіі, які заключаецца ў тым, што напісанне слова адпавядае яго вымаўленню.

Фанетычныя законы

1) фармулёўкі пэўных гукавых змен, што адбываліся ў пэўны гістарычны адрэзак часу ў развіцці той або іншай мовы;

2) гукавыя адпаведнасці, якія ўстанаўліваюцца пры дапамозе параўнальна-гістарычнага метаду паміж паасобнымі роднаснымі словамі.



Фраза

(гр. phrasis – выраз, моўны зварот) 1) сінонім тэрміна сказ; 2) сэнсавае адзінства, цэласнасць якога выражаецца закончанасцю інтанацыі, паўзай; 3) сінонім тэрміна фразеалагічная адзінка.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   23


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка