І. С. Канавалава Спосабы і прыёмы індывідуальна-аўтарскага



Дата канвертавання30.06.2016
Памер62.15 Kb.
Актуальные проблемы преподавания иностранных языков

в высшей школе Республики Беларусь – 2014

________________________________________________________________


УДК 811.161.3
© І. С. Канавалава
Спосабы і прыёмы індывідуальна-аўтарскага

ўжывання ўстойлівых моўных адзінак:

універсальнае і спецыфічнае
Ключевые слова: пословица, фразеологизм, антипословица, трансформация, паремиологическая единица.

Keywords: рroverb, phraseological unit, antiproverb, transformation, paremiological unit.


Сравниваются особенности способов и приемов использования устойчивых языковых единиц разных типов – пословиц, фразеологизмов – в речи в рамках художественного текста и индивидуально-авторского изменения указанных единиц. Приводятся существующие классификации способов и приемов трансформации паремий с целью создания антипословиц.

The difference between the methods and techniques of the use of stable linguistic units of different types – proverbs, phraseological unit – in a piece of literature and the methods and techniques to make nonce expressions from these units is compared. The existing classifications of methods and techniques of proverb transformation to create antiproverbs are given.


Працэсы, якія адбываюцца ў грамадстве ў апошнія дзесяцігоддзі знаходзяць сваё адлюстраванне ў мове, асабліва ў мове сродкаў масавай камунікацыі. Назіраецца істотнае змяненне ў функцыянаванні ўстойлівых моўных адзінак розных тыпаў – прыказак, цытат, крылатых выразаў, фразеалагізмаў. Найбольш актыўным з’яўляецца працэс абнаўлення моўных адзінак, так званы “працэс узаемадзеяння традыцыйных і інавацыйных моўных формаў, прыстасаванне адзінак старога арсеналу да новых умоў” [7, с. 201]. Традыцыйна абыгрыванне сэнсавага зместу моўных адзінак (прыказак), змяненне іх традыцыйных формаў заўсёды было заканамернай з’явай і разглядалася як творчае абнаўленне прыказкі, прыём стварэння экспрэсіі ў межах мастацкага тэксту, сродак павышэння стылістычнай ролі прыказак у тэксце і як адзін са спосабаў рэалізацыі іх у маўленні. Б. А. Ларын ахарактарызаваў індывідуальна-аўтарскую пераробку і пераасэнсаванне парэміялагічных адзінак і фразеалагізмаў як “артыстычны спосаб транспазіцыі народных выразаў у літаратурную мову” [4, с. 158].

Але сёння такая з’ява парадыйнага абыгрывання, скажонага цытавання, “асмяянне”, “выварочвання” ўстойлівага і прывычнага набыла небывалы маштаб і папулярнасць, што, па-словах В. Г. Кастамарава і Н. Г. Бурвіковай “сфарміравала цэлы пласт асобага моўнага матэрыялу” [2, с. 7]. Неапрыказкі [7, с. 202], аказіянальныя парэміі [1, с. 5] або антыпрыказкі [10] адносяцца да спецыфічнай з’явы і асобнага жанру, але, на думку А. І. Селіверставай “калі і адрозніваюцца ад індывідуальна-аўтарскіх пераўтварэнняў парэміалагічных адзінак у мастацкім тэксце і ў мове сродкаў масавай інфармацыі, то не ў адносінах да прынцыпаў лінгвакрэатыўнасці, а хутчэй смеласцю камбінацый прыёмаў, нестандартнасцю лінгвістычнага погляду, нечаканасцю атрыманых сэнсаў” [7, с. 202].

Спосабы і прыёмы ўжывання прыказак у маўленні характарызуюцца пэўным падабенствам у адносінах да аналагічнай з’явы у фразеалогіі. Спосабы індывідуальна-аўтарскага пераўтварэння фразеалагізмаў і прыказак былі выяўлены і апісаны як сістэма ў рускім і беларускім мовазнаўстве [5; 6]. Лінгвістычны аналіз парэміялагічных трансфармацый паказаў, што, нягледзячы на арыгінальнасць і непаўторнасць новага моўнага жанру – антыпрыказак, “яны падпарадкоўваюцца тым жа законам пераўтварэння парэмій, што і прыказкі, якія даўно ўвайшлі ў літаратурны абіход” [11, с. 13].

Як лічыць Е. А. Анішчук, “псіхалагічнай асновай магчымасці трансфармацыі фразеалагізмаў з’яўляецца тое, што гаворачы ведае не толькі значэнне ўзуальнай фразеалагічнай адзінкі, але і значэнне большасці слоў, якія сталі яе кампанентамі” [6, с. 7]. Такое сцвярджэнне будзе правамерна аднесці і да прыказак. Успрымаючы трансфармаваную парэмію, мы спачатку ўзнаўляем узуальную адзінку, супрацьпастаўляем яе ўтворанай і на аснове супрацьпастаўлення атрымліваем дадатковую інфармацыю.

Асноўнымі прыёмамі трансфармацыі парэмій з’яўляюцца: замена капанента (кампанентаў); замена другой часткі парэміі; далучэнне да парэміі пэўнай новай часткі; устаўка парэміі ў стандартны кантэкст велерызма; выкарыстанне прадуктыўных прыказкавых мадэляў (В. Мідэр, А. Літоўкіна, А. І. Селіверстава). Некаторыя даследчыкі прапануюць класіфікацыю спосабаў пераўтварэння прыказак як выніку іх творчага выкарыстання (Г. Е. Крэйдлін, О. С. Сергіенка, І. Я. Лепешаў)

Прааналізаваўшы розныя механізмы змянення парэмій на матэрыяле рускіх і англа-амерыканскіх антыпрыказак А. Літоўкіна вылучыла 13 спосабаў пераўтварэння парэміялагічных адзінак: замена аднаго слова; замена двух і больш слоў; змяненне другой часткі прыказкі; далучэнне новых слоў; далучэнне да прыказкі пэўнага кантэксту, у выніку чаго выраз перастае ўспрымацца ў пераносным, метафарычным значэнні; выкарыстанне паўтораў; кантамінацыя; інверсія; рыфмаванне; змяненне першай часткі прыказкі; усячэнне слова; наўмыснае прымяненне некалькіх спосабаў; істотнае скажэнне [9]. Як бачна з прыведзенай класіфікацыі, тут змешваюцца прыёмы агульныя і прыватныя.

Г. Е. Крэйдлін апісаў тыповыя спосабы і прыёмы логіка-семантычнай пабудовы групы афарызмаў, утвораных на аснове агульнавядомых. Усе спосабы былі падзелены на дзве групы: дыктальныя (усячэнне; далучэнне да афарызму некаторай часткі; падстаноўкі і ўстаўкі – субстытуцыя); устаўка афарызма ў стандарты кантэкст; склейка афарызмаў) і мадальныя (атаясамліванне, аднясенне да класа; аўтарызацыя; змена модуса паведамлення; ацэначныя пераўтварэнні; канкрэтызацыя; генералізацыя) [3].

Існуе класіфікацыя, у якой усе прыёмы трансфармацыі прыказак падзяляюцца на дзве групы. Першая – структурна-семантычныя змяненні. Наўмыснае змяненне формы (плану выражэння) прыказкі прыводзіць да зменаў плану зместу. Другая група – семантычныя змяненні. Прыказка без змянення яе формы, абыгрываецца ў далейшым выказванні, што прыводзіць да змяненняў на ўзроўні сэнсу [5; 8].

О. С. Сергіенка прааналізаваўшы трансфармацыі чэшскіх прыказак у тэксце прапануе класіфікацыю, якая была зроблена на аснове прац розных даследчыкаў (Т. А. Наймушынай, Н. А. Шчадранай, А. І. Селівестравай, Е. А. Анішчук і інш.). Некаторыя віды трансфармацыі былі выяўлены самім даследчыкам. У групе структурна-семантычныя прыёмы трансфармацыі прыказак выдзяляюцца дзве падгрупы.

1. Простыя прыёмы трансфармацыі.

1.1. Замена кампанентаў: сінонімам; антонімам; словам аднаго семантычнага поля, вобразных стрыжней прыказкі (прыметай такой замены з’яўляецца ўжыванне кампанента-заменніка ў папярэднім ці наступным кантэксце).

1.2. Пашырэнне кампанентнага складу прыказкі: уключэнне новых членаў сказа; пашырэнне прыказкі выказваннем, якое пабудавана па структурнай схеме самой прыказкі; дабаўленне аўтарскага каментарыя.

1.3. Скарачэнне кампанентнага складу прыказкі: рэдукцыя; эліпсіс; выкарыстанне кампанентаў прыказкі.

1.4. Фармальна-граматычныя прыёмы трансфармацыі: інверсія; трансфармацыя на марфалагічным узроўні; словаўтваральнае вар’іраванне.

1.5. Сінтаксічныя прыёмы трансфармацыі: наміналізацыя (змяненне сінтаксічнай пазіцыі парэміі, калі прыказка выступае як адзіны член сказа); парцэляцыя .

2. Складаныя прыёмы трансфармацыі.

2.1. Скарачэнне парэміі да фразеалагізма.

2.2. Алюзія.

2.3. Кантамінацыя – аб’яднанне структурных элементаў дзвюх і больш прыказак.

2.4. Нанізанне прыказкі і фразеалагізма.

2.5. Выкарыстанне дзвюх прыказак з аднолькавым кампанентам.

2.6. Аўтарская парэміятворчасць: стварэнне індывідуальна-аўтарскіх выразаў; аўтарскія новаўтварэнні.

Такім чынам, працэсы ўтварэння парэмій, якія пашырылі сферу свайго выкарыстання, сведчаць пра адзінства законаў трансфармацыі і стварэння парэміялагічных адзінак як у дачыненні да аказіянальных парэмій, так і для узуальных прыказак.
Літаратура

1 Вальтер, X. Пословицы русского субстандарта (материалы к словарю) : экспериментальный выпуск / X. Вальтер, В. М. Мокиенко. – Greifswald : E. M. A.-Universität, 2000. – 45 с.

2 Костомаров, В. Г. Старые мехи и молодое вино : из наблюдений над русским словоупотреблением конца ХХ века / В. Г. Костомаров, Н. Д. Бурвикова. – СПб. : Златоуст, 2001. – 71 с.

3 Крейдлин, Г. Е. Структура афоризма / Г. Е. Крейдлин // Проблемы структурной лингвистики (1985–1987) : [сб. науч. статей] / отв. ред. В. П. Григорьев. – М. : Наука, 1989. – С. 196–206.

4 Ларин, Б. А. История русского языка и общее языкознанание : избранные работы / Б. А. Ларин. – М. : Просвещение, 1977. – 224 с.

5 Лепешаў, І. Я. Парэміялогія як асобны раздзел мовазнаўства : дапам. / І. Я. Лепешаў. – Гродна : ГДУ імя Я. Купалы, 2006. – 279 с.

6 Онищук, Е. А. Актуализация и трансформация фразеологизмов в художественном тексте (на материале произведений, опубликованных в журнале «Юность») : дис. … канд. филол. наук : 10.02.01 / Е. А. Онищук. – СПб., 1991. – 181 с.

7 Селиверстова, Е. Чем дальше в лес, тем тише едешь : новое в пословицах / Е. Селиверстова // Frazeologické śtúdie III. K 13. kongresu slavistov v L’ubl’ane / J. Mlacek, P. Ďurčo (ed.). – Bratislava, 2003. – S. 200–211.

8 Сергиенко, О. С. Трансформация чешских пословиц в тексте / О. С. Сергиенко // Славянская филология : межвуз. сб. статей / под ред. Е. Ю. Ивановой, Г. А. Лилич. – СПб. : Изд-во СПбГУ, 2007. – Вып. 9. – С. 119–132.

9 Litovkina, A. T. “Never do today what can be done tomorrow” – most frequent types of alteration in anglo-american and Russian proverb transformations” / A. T. Litovkina // Frazeologija v jezikoslovju in drugih vedah : Europhas Slovenija 2005, [Strunjan, 12.-14. September 2005] / uredila redaktory E. Kržišnik in W. Eisman. – Ljubljana : Filozofska fakulteta, Oddelek za slovenistiko, 2007. – S. 451–471.



10 Mieder, W. Twisted Wisdom : Modern Anti-Proverbs / W. Mieder, A. T. Litovkina. – Burlington : The University of Vermont, 2002 – 260 с.

11 Walter, H. Анти-пословицы в современной живой русской речи / Н. Walter, V. Mokienko // Wörterbuch russischer Anti-Sprichwörter. Lehrmaterial für Studenten der Slawistik / Н. Walter, V. Mokienko. – Greifswald : E. M. A.-Universität, 2002. – S. 3–24.




База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка