Іван Мележ Людзі на балоце Раман з «Палескай хронікі»



старонка8/24
Дата канвертавання15.06.2016
Памер4.75 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   24

РАЗДЗЕЛ ПЕРШЫ

1

Калі Васіль прачнуўся, у хаце яшчэ ўсе спалі. Але як толькі ён стаў, сапучы, усцягваць адзежу, маці ўсхапілася, пачала завіхацца каля комінка. Лучынка ад вугольчыка, выкапанага ў печы, разгаралася неахвотна, і Васіль выправіўся на двор, не дачакаўшыся, калі агонь асветліць хату.

На ганку ён аж захлынуўся ад халоднага, нейкага прасторнага паветра. Было не цёмна, не так, як мінулымі начамі, а шаравата, і ў гэтай шэрані кідалася ў вочы, якое ўсё навокал белае, чыстае, як бы прыбранае на свята. Гэтая чысціня весяліла, як бы сама абяцала радасць: Васіль пачуў прыліў незвычайнай, бесклапотнай бадзёрасці. Ён гатоў быў ужо молада, як выпушчаны на волю жарэбчык, скочыць з ганка, калі ўсярэдзіне заныў такі жывы неспакой, замутніў чысціню, святочнасць напамінкам: Ганна ідзе з Глушаковым Яўхімам... Яўхім нахіліўся да яе, штосьці сказаў - засмяялася... Ён, Васіль, за ясакарам з торбай...

Васіль ціха сышоў на снег, паволі, важка патупаў к хляву. Гуз, пачуўшы яго крокі, з надзеяй заржаў, дзьмухнуў у твар цеплынёю. Васіль пачухаў яму за вухам, вобмацкам прабраўся ў закутак, прынёс у абярэмку сена. Калі Гуз пацягнуўся к сену, захрумстаў, Васіль, памякчэлы, лагодны, пастаяў побач, слухаючы мілае хрупасценне, цешачыся родным пахам хлява.

Гэтыя дарагія праявы глушылі сум па Ганне, вярталі, хоць і не бесклапотную ўжо, асцярожную, радасць. Хіба ж можна было ніяк не адгукнуцца на тое, што збылося-такі жаданне: зноў, бач, тут, у родным цяпле, сваім хляве, сваёй гаспадарцы, на волі. Учора, калі заходзіў сюды, усё гэта здавалася яшчэ нібы непраўдзівым, цяпер жа радасць была яснейшай і як бы больш трывалая...

Пад павеццю снегу амаль не было, бо вецер дзьмуў з другога боку, і зямля тут цямнела, як на балоце. Ён перацягнуў калёсы к сценцы і высунуў з кутка сані, уставіў у завертні аглоблі. Калі закручваў аглоблі, завертні так трашчалі, што здавалася - вось-вось лопнуць. «Саўсім рассохліся за лето. Рыпяць, усё адно як не хочуць служыць...»

Ён успомніў учарашнюю матчыну скаргу, што няма чым паліць у печы, і зірнуў у куток, дзе складвалі дровы: там і праўда ляжала толькі некалькі галінак ды тоўсты, сукаваты смаляк, абшчапаны з бакоў. На смаляку было многа знакаў ад сякеры - відаць, маці або дзед спрабавалі пасекчы, але не маглі саўладаць.

«Трэба будзе па дровы з'ездзіць», - варухнулася клопатная думка.

Васіль намерыўся ўжо вярнуцца ў хату, узяць сякеру, як паявілася, перамагло іншае жаданне: паглядзець гумно. Адчыніў варотцы, лёгка, нецярпліва пайшоў белай сцежкай к прыгуменню. Калі ўбачыў цёмныя абрысы гумен, што цягнуліся ў ранішняй шэрані маўклівым, панурым радам, зноў ажыла трывожнасць, страшная ноч нібы зноў наблізілася. На момант аж затаіўся, ці не чутно крокаў ззаду, дотыку абрэза. Усё ж халаднаваты, нейкі асабліва свежы пах саломы з гумна, зычны рып паслухмяных гуменных варот не прайшлі міма ўвагі, устрывожаная душа адгукнулася на гэтыя родныя праявы ціхай, затоенай радасцю. Ён не зачыніў варот, і шэрань знадворку азначыла падмецены ток з горкай мякіны ў кутку, ладунак снапоў у адным застаронку і салому ў другім. Снапоў немалочаных было ўжо менш, як тады, калі ён малаціў апошні раз. Ён ведаў, што матка і дзед Дзяніс рабілі тут без яго. Васіль скінуў, разаслаў некалькі снапоў, намацаў павешаны на сук сахі цэп, размахнуўся, весела выцяў бічом па калоссі. Даўно-даўно не чуў ён у руках, ва ўсім целе такой радаснай сілы - канца, меры, здавалася, не было ёй, аж дзіва, колькі накапілася яе за тое дурное абібоцтва ў юравіцкай міліцэйскай баковачцы. Як згаладалы за акрайчык хлеба, учапіўся Васіль у выслізганае дубовае цапільна, дзівячыся з лёгкасці біча, ударыў яшчэ раз, другі, стаў махаць, махаць, біць і біць. Адно было нядобра: цемнавата ў гумне, біць даводзілася наўздагад. Як ні шкада, а хочаш не хочаш, трэба вешаць цэп зноў на саху. Да таго ж успомнілася, што пад павеццю - непасечаны смаляк: маці, мабыць, няма чаго запаліць у печы...

На астатак не ўтрываў, памахаў цэпам, як пастух пугаю, проста так, для забавы. Зноў выйшаў на белую сцежку, чуючы моц у целе, павесялелы. Пад павеццю люта накінуўся з сякераю на смаляны корч, лупіў па карчы і карчом аб калодку так, што аж у жар кідала самога. Кінуў світу на сані, у белай сарочцы біў, разламваў корч датуль, пакуль не засталіся ад яго крывулі ды трэскі.

Неўзабаве ён ужо ішоў з драўляным вядром да калодзежа, які быў на мяжы яго і дзядзькі Дамеціка сяліб. Трэба было напаіць каня. Вядро на кручок вочапа Васіль не павесіў, а кінуў, кручок не стаў зашчапляць - і так не сарвецца, не патоне. Ва ўсім тым, што ні рабіў цяпер, як бы хваліўся хвацкасцю сваёй, спрытам.

Выцягваючы вочап з калодзежа, з якога знаёма пахла мохам, старым мокрым дрэвам і вадою, ён пачуў, што з суседняга двара нехта падыходзіць, і азірнуўся. Гэта быў не Дамецік, ішоў плячысты, з васпаватым тварам малады мужчына ў вайсковай вопратцы і зімовай шапцы з вострым верхам.

- А, арыштант заявіўся! - павітаўся мужчына, здалося Васілю, з насмешачкай.

Васіль мелькам заўважыў: у таго, што падыходзіў, ад чаравікаў да самых калень былі накручаны чорныя анучы, і ногі ў іх былі падобны на вялізныя граковыя.

«Надзеў чаравікі - і хварсіць!» - з асуджэннем падумаў Васіль. Ён не так пазнаў, як здагадаўся, што васпаваты вайсковы - Міканор, Дамецікаў сын, які вярнуўся са службы. Маці ўчора між іншых вясковых навін памянула і гэту.

«Арыштант! Ну і - арыштант! А табе які сабачы клопат да етаго!» - адгукнуўся думкаю на суседава прывітанне пакрыўджаны Васіль. Міканор жа, нібы нічога і не сказаў такога, здзівіўся:

- Ты чаго - ваўкаваты такі?

- А таго... Лепей буць ваўкаватым, як авечкаю... Кеб не кусало ўсякае...

Васіль узяўся за дужку вядра, не гледзячы, сунуў вочап у бок Міканора, намерыўся ісці.

- Пастой! - паспрабаваў затрымаць Васіля Міканор. - Нядобра так, не па-суседску. Шчэ і двума словамі не перакінуліся, а ўжо грызціся сабраўся...

- А я так да другіх, як яны да мяне...

І Васіль, паказваючы, што гаварыць больш не хоча, падаўся з вядром да хлява. «Не па-суседску, бач! А ты са мной - па-суседску?.. Думае - як чаравікі ды шапку ваенную надзеў, дак і абзываць усякім словам вольна яму! Думае - калі чалавек з арышту прыйшоў, то і пляваць на яго можно!..» Васіль пагразіўся: «Скажы шчэ раз такое, плюнь! Пабачыш!»



2

Так Васіль і затаіў бы злосць на суседа, адрэзаў бы сябе ад яго, калі б гэтай сустрэчаю цяперашняе знаёмства іх і закончылася. Але пад вечар, калі Васіль прыцягнуўся з лесу з возам дроў, маці пераказала яму, што прыходзіў Міканор і прасіў зайсці пагаманіць. Васіль на гэта запрашэнне не сказаў нічога, але па тым, як нездаволена матнуў ён галавою, маці здагадалася, што яно не спадабалася сыну.

Маці не стала дапытвацца, што ж такое ўчынілася між сынам і суседам, - ведала, што Васіль усё роўна не скажа, - але не ўтрывала, каб і раз, і другі не перадаць Міканорава запрашэнне, знарок дадаючы ад сябе розныя выдумкі, якія маглі б усцешыць сынава сэрца. Сказала, што вельмі хваліў Васіля за гаспадарлівасць і прасіў, каб ён за нешта не злаваў... Дзед Дзяніс падтрымаў яе: не адведаць суседа, не ўважыць ласкай такую радасць, як прыход са службы, нягожа...

Усё ж пайшоў Васіль к Міканору неахвотна: так, абы не пакрыўдзіць маткі і не паказаць непашаны да суседа. Рашыў - пасядзіць трохі для прыліку, пагаворыць пра тое-сёе, споўніць матчын наказ і вернецца сабе...

Васіль спаткаў Міканора на двары - той нёс з сенцаў ражку.

- Заходзь. Зараз прыйду... - сказаў Міканор, ідучы.

Ён вярнуўся ў хату, атрэсваючы чырвоныя, мусіць, толькі што памытыя, рукі.

- От, брат, за гаспадарку бяруся... - Міканор выцер рукі ручніком, засмяяўся. - Забуў усё, што ўмеў. Спачатку вучыцца трэба!

- Не кажы! - запярэчыла Дамеціха, што поралася каля печы. - Чалавек падумае, што і праўда! Не слухай яго, Васілько, смяецца ён...

- Аге, смяюся! Добрыя смешкі! Паранку рабіць ужэ не знаю як!..

- Не слухай яго, Васілько. Умее, усё ўмее...

Дамеціха стала збіраць вячэру. Перад тым як сесці за стол, Міканор запрасіў і Васіля, але той адмовіўся. Некалькі хвілін потым угаворвала далучыцца да ўсіх і Дамеціха, аднак Васіль і на гэты раз цвёрда ўстаяў, даводзячы, што толькі што вячэраў дома, наеўся, аж лішне. Дамецікавы селі адны. Тады надышла цішыня: дамашнія вячэралі, а Васіль, з выгляду важны, сталы, стараючыся трымацца ўпэўнена, з вельмі ж пільнаю ўвагаю разглядваў карткі на сцяне.

Акрамя той пажоўклай ад даўнасці карткі, на якой Дамецік, малады і хвацкі, у страшнай, калматай, як стог, шапцы цягнуўся побач з нейкім незнаёмым, - картку гэту, казалі, стары Дамецік прывёз яшчэ з японскай вайны, - было тут і некалькі Міканоравых здымкаў. З іх Васіль раней бачыў толькі адзін - Міканор, стрыжаны, у гімнасцёрцы з шыракаватым каўняром, нечым як бы напалоханы. Васіль, калі пабачыў гэты здымак першы раз, аж здзівіўся: што гэта магло так напужаць хлопца? Цяпер побач з гэтымі здымкамі было некалькі новых - на кожным Міканор з невядомымі таварышамі, усе апяразаныя рамянямі, у блішчастых ботах, з шашкамі.

- Ето маё аддзяленне... - сказаў Міканор, сёрбаючы боршч.

Васіль усё ж чуў сябе ніякавата, чужым, і, разглядаючы карткі, чакаў адно той пары, калі можна будзе, не рызыкуючы прыстойнасцю, вырвацца сабе на волю. Агледзеўшы карткі і раз, і другі, ён ужо намерыўся сказаць Дамецікавым, што трэба падацца дадому, зрабіць яшчэ сёе-тое, калі на двары пачулася гамонка, крокі. Першы ўвайшоў, шумліва і весела, Хоня - «Бацько і матка». Ён быў у падранай свіце і ў падранай шапцы, але і ў гэтым звычайным сваім убранстве ўдаваў проста-такі фарсуном: так спрытна вісела напашкі світа, так смела ліпла да макаўкі шапка.

- Вечар добры ў хату! Кеб жылося і кеб вялося! - сказаў ён звонка і цвёрда. - І табе, Васіль, добры вечар! - дадаў ён такім тонам, нібы толькі ўчора бачыліся.

За Хонем паявіліся яго прыяцелі - чорны, пануры, як бацька, Пятро Пракопаў і куранёўскі гарманіст Алёша Губаты. Пятро толькі штосьці буркнуў пад нос і стаў у парозе - шырокай спіною амаль зусім затуліў Алёшу.

- От - у самы час! Бы, скажы ты, чулі - на вячэру акурат! - прамовіў усё з той жа вясёласцю Хоня і, не чакаючы запрашэння, як дома, падаўся да лаўкі, сеў шырока, вольна.

Дамеціха і Дамецік, як трэба было па звычаю, запрасілі хлопцаў к сталу, але Хоня за ўсіх адказаў:

- Дзякуем! Не спадзяваліся, што так добра прыбудзем, дак дома натапталіся картоплі!..

- Пад'елі, - пацвердзіў Алёша, прымошчваючыся каля Хоні.

- Пад'елі ці не пад'елі, а пасядзелі б от разам, паспробувалі б, чаго Бог паслаў... - пачала было Дамеціха, але чалавек перабіў яе разважліва:

- Було б спробуваць чаго, дак, нябось, угаварылі б як-небудзь! А то от расол адзін да картопля! Чарка хоць бы дзе завалялася!

- Апазніліся! - засмяяўся Міканор. - Што було - выпілі!..

- Багато там таго і було! - сказала Дамеціха. - Дзве пляшкі якіх!..

- Ды мы знаем, што ахвотнікаў на гарэлку знайшлося! Дак ад етаго мы не вельмі-то зразу і ляцелі! - Хоня хітра зірнуў на Міканора, павёў гутарку на іншае: - Хочам от Міканора з дзеўкамі нашымі пазнаёміць, бо ён жа, мабуць, забуўся! Дай дзеўкі, сказаць, збуту просто не даюць: прывядзі ды прывядзі!

- Аге, вазьміце яго, Хартонко! - ухапілася ахвотна Дамеціха. - Няхай пагуляе!

- Толькі баімся, што ён можа цяпер да гарадскіх болей прывучаны! - сказаў Алёша Губаты, адольваючы нясмеласць, відаць, стараючыся патрапіць Хоню.

- Не було калі прывыкаць там! - заявіў Міканор.

- А ўсё-такі, пэўне, завёў якую-небудзь мармазелю? - учапіўся Хоня.

- Да не. Так, праўда, гуляў сколькі разоў па берагу ці ў парку. І то - з хлопцамі, з Марозам, з Кісялём...

- Аге, з Марозам! Кажы! Так табе і паверым!

- З Кісялём, кажа, гуляў!

- Пабачыць бы нам таго Кісяля!

Васіль з гэтай гамонкай і смешкамі стаў чуць сябе ў Дамецікаў ямчэй. Ужо не хацелася асабліва ісці дадому, можна было і тут пасядзець, паслухаць; ужо амаль супакоіўся, гатоў быў забыцца на ўсе страхі, калі дзверы адчыніліся і ў пройме іх - як злы напамінак, як пагроза - паявілася постаць Грыбка. Васіль ад неспадзеўкі аж пахаладзеў: больш за ўсё не хацеў, баяўся сустрэцца з Грыбком, і нб табе - твар у твар!

Васіль увесь сціснуўся, насцярожыўся, чакаючы самага паганага. На момант з'явілася падазрэнне - ці не знарок, ці не для гэтай сустрэчы запрасіў Міканор? Няўжо знарок падстроіў? Але паглядзець на Міканора, хоць бы вачыма праверыць падазрэнне, не мог, нязводна сачыў за Грыбком.

Нічога страшнага як бы і не было: Грыбок толькі зірнуў на Васіля нядобра і сеў на другую лаўку. Ні слова не сказаў Васілю, але ў маўчанні яго хлопцу яшчэ больш чулася непрыхільнасці і дакору. Цяпер Васіль быў нібы прыкаваны да сцяны: каб і паспрабаваў, не змог бы, здаецца, адарвацца. Ён папракнуў сябе моўчкі: даў жа зарок не хадзіць ні да кога, не бачыцца ні з кім, дзень цэлы перабыў без якіх-небудзь прыкрых сустрэч. І трэба ж было прыперціся сюды!

Ён зноў пачуў у сенцах крокі, павёў вачыма к дзвярам: каго там яшчэ нясе?

Увайшоў Чарнушка. Гэтага толькі і не хапала тут! Васіль, здавалася, уліп вачыма ў картку, але не бачыў яе, чакаў адно: што ж далей будзе?

Васіль заўважыў: павітаўшыся, Чарнушка адразу ўгледзеў, вылучыў з усіх яго.

- І Васіль тут! - прамовіў ён як бы давольны, але Васілю ад гэтага не стала вальней.

Дамеціха адгукнулася:

- Зайшоў па-суседску к таварышу, дзякуй яму!

- Ты ці не ўчора ўвечары прыбуў? - не хацеў адступіцца ад Васіля Чарнушка.

- Учора...

- Увечары? Уцямнело ўжэ добра, як прыбуў?

- Уцямнело... Дак што?

- Да нічого. Бачыў я - нехта ўчора поцемкам падыходзіў да хаты, - сказаў Чарнушка. - Як бы падобны на цябе, я ля хлява акурат ішоў. А сягоння чую: і праўда, прыбуў... Дак я і падумаў, што ты...

Васіль прамаўчаў.

- Дак зайшоў бы няхай. Я ето не сказаў тады нічого, бо не пазнаў добра. Не паверыў, грэц яго. А то ж такі, мабуць, ты буў!

Васіль варухнуў плячом, як бы хацеў адчапіцца.

- Не-а...

Гаворка, на шчасце, пайшла пра Міканора. Грыбок сказаў, што Міканор, няўрокам кажучы, спраўны вельмі з выгляду - непагана, мабыць, на службе было.

Міканор засмяяўся:

- Да сказаць, што пагано, - грэх...

- Адкарміўся, як бугай. Выгуляўся, - пахваліў Міканора Хоня.

- Да кеб гуляў вельмі, не сказаць. Було так, не сакрэт, што пасля паходу іншы раз і сам, і конь пад табою - як у мыле.

- Калі ідзеш, ногі адна за адну чапляюцца? - зарагатаў Хоня, за ім - Алёша і Пятро.

- Ледзь дацягнешся, бувало. Зноў жа - на варце стоячы. У мароз, на ветры як папакалееш - дак аж, здаецца, душа заходзіцца. Кажух такі да пят - тулуп - давалі, як на варту ісці. Дак і тулуп еты не паможа - усё адно халадзеча дабярэцца!..

- Уга, да пячонкі дабярэцца!

Стары Дамецік толькі пачаў быў казаць: гэта што, от у Маньчжурыі мароз дык мароз, на ляту ўсё жывое нішчыць, - як у хату ўвалілася яшчэ некалькі дзядзькоў. Між іх быў і Руды Андрэй, акуратна паголены, з далікатнымі тоненькімі вусікамі-крылцамі агністага колеру, у фасоністай гарадской шапцы, - першы ў Куранях палітык і прамоўца.

Руды падышоў апошні, паздароўкаўся з Міканорам не так, як усе, нязграбна і сарамяжа, а, зняўшы фасоністую сваю шапку, адмыслова пакланіўся. Ціснучы руку, павіншаваў:

- Са шчаслівым вазврашчэннем, Міканор Дамецевіч!.. Рады ўсе вас, та-скаць, бачыць зноў на нашай куранёўскай почве...

Дзядзькі не першы раз дзівіліся з далікацтва яго абыходжання, але ніхто не спрабаваў рабіць, як ён: не кожнаму спрыт такі дадзен!

- Унцер у нас на батарэі буў, - успомніў Грыбок. - Ну і унцер: кулакі па пуду! Як дасць каму - той зразу з капытоў вобзем!.. А цяпер, праўда, не бувае, кеб каго білі?

- Няхай бы ўдарыў, хоць які камандзір. Дак яго так бы ўдарылі, што навек закаяўся б!

- А калі ж бувае, што каторы не слухаецца? - убіўся Хоня. - Камандзір яму адно, загадвае яму што-небудзь зрабіць, а ён - не буду і не буду! Не бувае хіба такіх?

- Бувае ўсякае. Толькі ўсё адно не б'юць нікога. Другім бяруць метадам. Тлумачаць найбольш, што да чаго. Што такое значыць служба ў Чырвонай Арміі, і каму мы служым...

- А калі ён не слухаецца ўсё адно? - не адступаў Хоня. - Не судзяць?

- Судзяць. А толькі болей - на свядомасць б'юць.

- Чуў я, што аж пад Менскам на манеўрах быць даводзілася? - апярэдзіў нейкае новае пытанне надакучлівага Грыбка Андрэй Руды.

- Буў. На акружных вучэннях.

Андрэй Руды хацеў распытацца пра гэтыя вучэнні, але тут умяшаўся Чарнушка, пераблытаў усё.

- Як там зямля, пад Менскам?

- Зямля як зямля, - паспрабаваў быў вярнуць Міканора к вучэнням Руды, аднак Міканор запярэчыў:

- Да і не сказаць, кеб такая, як наша. Сушэй багато... Балот дак рэдко, можно сказаць, болей - палі, палі ды лес. І лес, можно сказаць, інакшы - без канца чысты сасняк... Багато вельмі горак. Бувае так, што як глянеш з каторай, дак толькі і бачыш: горкі і горкі, з полем ды з лесам. Аж пакуль відно...

Хоня запытаў:

- Мо такія, як у Мозыры?

- Меншыя. Такіх, як у Мозыры, няма! - Міканор сказаў гэта як бы з гонарам: ён служыў у Мазыры.

Гаворка цяпер ужо зацікавіла Васіля. Ніколі за ўсё жыццё не быў далей Хвойнага, толькі раз дапаў аж да Мазыра, які здаўся такой далеччу, быццам там адразу канец свету. А людзей унь і далей заносіць, і аж дзіва - і там зямля, і там жывуць!..

- І як ето яно: зямля без балота! - нібы не паверыла Дамеціха. - Як ето яно можа буць, штоб без балота!

- От, баба! У Маньжурыі, дак не то што балота, а і кусточка на сто вярстоў не пабачыш. Гола, як падлога...

- У нас, у Міхайлаўцы, таксама зямля була! Як масло, грэц яе! Вазьмі на хлеб ды маж, - пахваліўся Чарнушка паўзабытай Чарнігаўшчынай.

- А тут куды ні кінь - дак балото ды балото! - пашкадаваў Губаты Алёша. - Купіны ды жабы!

- Без жаб там, мабуць, сумно! - Хоня, а за ім Алёша і Пятро зарагаталі. - Без такіх песень!

- Чуў я, - прамовіў Міканор, - адзін вучоны ў Мозыры казаў, да нас прыязджаў з дакладам: на балоце зямля, казаў, - першы сорт. Без гною радзіць можа!..

- Толькі асушы - і сей, - падтрымаў Андрэй Руды. - Асабліва любяць ету зямлю авёс, каноплі, усякая цехнічаская культура.

- Асушы! Калі етай твані канца-краю няма.

- Генерал тут колісь буў - нібыто, - прыгадаў Ігнат, Хадосьчын бацька, якога за звычку да месца і не да месца ўстаўляць «нібыто» празвалі - Нібыто-Ігнат.

Андрэй Руды пацвердзіў:

- Істарычаскі хвакт. Інхванцерыі генерал Жылінскі. Лічны друг цара...

- Друг ён ці не друг, не знаю. А толькі - нібыто - вучоны дужа, інжынер. Ды і то сказаць: хоць цара і скінулі, і генералаў разам з ім, а ўсё ж такі генерал - не наш цёмны лапаць... Усе навукі прайшоў!..

- Навукі тыя яго булі не пралетарскія! - запярэчыў Руды.

- Якія яны там ні булі, а ўсё-такі навукі, - сказаў Нібыто-Ігнат. - Дак ён - нібыто - дваццаць гадоў біўся з балотам, ссівеў, ссох, як трэска, а чаго дабіўся? Капае, капае, - не ён, канешне, а людзі прыведзеныя, - а яно, балото, пакуль у адным месцы выкапаюць, у другім ужэ раскай зарасло.

- Ето ж пад Загаллем пакапалі тады, - прамовіў Дамецік. - Там, мабуць, і знаку няма...

Дамеціха падтрымала:

- Што Бог даў, тое адзін Бог і перамяніць можа! А не чалавек, казяўка.

- Ето вы дарэмно, Халімонаўна. Перадавыя вучоныя яшчэ пры царскім рэжыме, та-скаць, пра чалавека другое вучылі. Не кажучы пра цяперашняе, пра бальшавікоў, вучылі: чалавек - не казяўка!

- Не знаю, чаму там вучылі, а толькі казяўка буў, казяўка і е...

- Ето гледзячы - які чалавек! - запярэчыў Хоня. - Адзін, бувае, - казяўка, а другі - герой!

- Чалавек - сушчаство. Так сказаць, ён і мошка, і ён - валадар, цар прыроды! Ето шчэ вучыў паэт Някрасаў, а такжа Талстой, Леў Мікалаевіч!

- Чалавек - мошка і валадар, ето праўда, - падхапіў Алёша.

Міканор сказаў:

- Калі ён адзін, як той каласок, што забулі ў полі, ён, канешне, не сакрэт - усё адно што мошка ці казяўка. А калі етых мошак полк сабярэцца ці дзівізія, то етая мошка ці казяўка свет перавярнуць можа...

- Дак то дзівізія, а то - мужыкі, - падумаў уголас Хоня.

- Няхай сабе і мужыкі. Калі сарганізавацца ўсім, дружно ўзяцца, будзе ўсё адно што тая дзівізія. Што хочаш, адалее.

- Дружно ўзяцца! Дак дзе ж ето було, штоб усё сяло ды дружно што-небудзь рабіло?

- Тут хто ў лес, а хто па дровы! - як бы пашкадаваў Хоня.

Дзядзькі згодна падтрымалі яго, заківалі галовамі.

Калі ўсе змоўклі, адно смалячы цыгаркі, Чарнушка прамовіў раздумліва:

- Дый яно, сказаць, - тут і так, грэц яго, сілы няхватка. Кеб з тым, што ў гаспадарцы, управіцца.

- У другіх не меней, як у нас, клопату, - нібы не спрачаючыся, а таксама разважаючы, шануючы старэйшых, сказаў Міканор. - А от жа неяк робяць і іншае, сабе на дабро!.. - Міканор дастаў з кута газету, разгарнуў: - От пішуць: балота асушылі - луг зрабілі.

- Далёко ето?

- Ды не сказаць, каб вельмі. Вярстоў пятнаццаць мо за Нароўлю. Там блізко нашы лагеры стаялі, дык я, можно сказаць, ведаю тыя мясціны. Усё такое, як і ў нас. А хіба б у нас паганую сенажаць можно було б за Церамоскім зрабіць?

- Можно б то можно, да от паспробуй! - сказаў Хоня.

- Усё адно як не знаеш нашых! - павучальна прамовіў Грыбок.

- Міканорко, не кажы чаго не трэба! - лагодна, але цвёрда сказала і маці. - Пустое ўсё!

- Чаму ето пустое? - загарачыўся Міканор. - Другія ж робяць, а мы што - горай за ўсіх?

Невядома, як пайшла б гаворка далей, калі б Чарнушка, які страх не любіў спрэчак, знарок не пажартаваў:

- Жаніць цябе, Міканор, мабуць, грэц яго, трэба!..

Хоня весела падхапіў:

- Ужэ і жаніць зразу! Дайце хоць хлопцу, пакуль тое - на дзевак паглядзець, выгуляцца!

- Ахвоту хлапечую сагнаць! - падтрымаў Алёша.

Хоня тут жа спрытна, не трацячы зручнага моманту, пазваў Міканора на вуліцу - пабачыць, дзе што робіцца на вячорках. І, мусіць, Міканор у ахвоту падаўся б з ім, калі б Дамеціха не запярэчыла:

- Нягожа ето яму, Хартонко! Тут госці, а ён - шась з хаты, бы яны не даўпадобы!.. У другі раз няхай ужэ! - Яна, нібы чакаючы ўхвалы, зірнула на сына.

Міканор па-прыяцельску кіўнуў хлопцам:

- Пэўне-такі, у другі раз паглядзім...

- У другі дак у другі! - Хоня ўстаў, прыляпіў да макаўкі шапку, падмігнуў таварышам сваім: - А мы - павалім! Бо кеб дзевак нашых не пахваталі якія!

- Дай штоб не пасохлі без нас з нуды! - сказаў Алёша.

Калі ўсе трое выйшлі, у хаце маўчалі, здавалася, слухалі жвавую гамонку спачатку са двара, потым з вуліцы. Калі гамонка прыціхла, Дамеціха чутна ўздыхнула, загаварыла з журботнасцю, з замілаваннем:

- От хлопец! - Хоць яна не сказала імя Хоні, усе зразумелі, кім захапляецца і па кім журыцца. - Ето ж трэба - бяда такая! Матка - як дзераво зрэзанае, з ложку не ўстае, дзяцей чарада на яго руках, накармі ўсіх, дагледзь!..

- І за бацька і за матку адзін - ето праўда, грэц яго!

- А от - нібыто - і не бядуе! Нібыто - і гора мало!

- Не паказуе! Усярэдзіне, следавацельно, хавае!..

Зноў памаўчалі, потым гаворка пайшла пра тое, што цяпер асабліва турбавала кожнага, пра маслакоўцаў.

- Адкуль яны, грэц яго, прылезлі! То ж усюды, чутно, ціхо стало, а тут - сычаць і сычаць...

- Балото, ведамо, - адгукнуўся Дамецік. - Гаду ўсякаму ў балоце - рай!

Можа, і самі таго не заўважаючы, гаварылі цяпер цішэй, як бы асцерагаліся, каб не пачуў той, каму не трэба. Грыбок слова не выціснуў, сядзеў неспакойна, мімаволі прыслухоўваўся да гукаў на вуліцы, на якой недзе дурэла, гаманіла моладзь.

Васіль таксама маўчаў, ледзь толькі загаварылі пра Маслака, чакаў, што не абмінуць, упікнуць яго. Падрыхтаваўся, каб адрэзаць як належыць, калі хто-небудзь зачэпіць.

- З-за граніцы перакідаюць, з Польшчы. - Руды, як тайну, даверыў: - Так сказаць, агентура.

- Нібыто, балахоўшчыкі ўсялякія...

- Балахоўшчыкі ці не, а от жа, грэц яго, і цераз граніцу прашываюцца. І мало таго - шчэ і тут хэўру знаходзяць!

- І ў нас жа з некім зналіся...

- Зналіся...

Дымілі цыгаркамі, думалі аб нечым сваім, але гаворкі пра Маслака ўжо не вялі: не ў ахвоту гаворка гэта, рызыкоўная, лепш язык за зубамі патрымаць. Ажылі, загаманілі наперабой, калі пайшлі ўспаміны, меркаванні пра вайну, пра вайсковую службу...

Разыходзіліся познім вечарам. Ціхі, мяккі снег казытаў шчокі, ляпіўся на шапкі, на кажухі і світы, здавалася, спяшаўся хутчэй забяліць усё. Не толькі ўзболатак, агароды за хлявамі былі схаваны замеццю.

- Нібыто ўжэ і зіма, - зазначыў Хадосьчын бацька.

- Зіма! Толькі гразі лішняй, грэц яго, наробіць!..

- Па прэдсказанію - таяць не павінно... - дайшло да Міканора і Васіля ўжо з вуліцы.

Міканор стаяў на ганку ў расхрыстанай гімнасцёрцы. Падаўшы Васілю руку, згадаў весела:

- Думаў я, што ты сказаў каля калодзежа. Лепей, маўляў, буць воўкам, як авечкай. А па-мойму - дак лепей буць чалавекам. Толькі, канешне, - Міканор засмяяўся, - чалавекам з зубамі!

Васіль прамаўчаў. Але лежачы ўжо, успомніў Міканоравы словы, падумаў: «Чалавекам ці не чалавекам - усё адно, а зубы, канешне, трэба мець! Без зуб не ўцалееш цяперашнім часам. З'ядзяць, і не агледзішся...» Ён згадаў Міканораву гаворку пра балота, падумаў, як старэйшы: дзівак - асушыць, кажа, сенажаць зрабіць! Такое і ў сне ў Куранях, каб і хацеў, не сасніш! Думкі перабеглі да гаворак пра маслакоўцаў, і ўсярэдзіне закіпела: «Кеб знаў, хто ето іх навёў, задушыў бы гада!.. А дазнацца можно ж. Курані - не горад які, адна вуліца, хата кожная, можно сказаць, на віду. Толькі прыгледзься, дак заўважыш нешта, як бы той ні круціў. А там, толькі не пашкадуй часу ды не пабойся, і да большага, да ўсяго дойдзеш! Не ўхаваецца!.. Толькі б прысачыць добра!..»



: sh3grodno -> library
library -> У. Караткевіч каласы пад сярпом тваім
library -> В. быкаў альпійская балада
library -> Уладзімір Караткевіч Дзікае паляванне караля Стаха
library -> Макаёнак Андрэй зацюканы апостал
library -> Кузьма Чорны Пошукі будучыні першая частка. Украдзенае маленства
library -> «Ляжаць ніжэй травы, цішэй вады»,- такі быў загад Жоржыка Цыгана
library -> Тэмы вусных выказванняў 9-11 класы білет №1
library -> Янка Брыль Memento mori Апавяданне
library -> Уладзімір Караткевіч Кніганошы
library -> Караткевіч Уладзімір Чортаў скарб


1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   24


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка