Казакова Ірына Валер'еўна Доктар філалагічных навук Беларускі фальклор Курс лекцый



старонка10/14
Дата канвертавання15.05.2016
Памер2.66 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14

Збіранне і даследаванне беларускага фальклору

Гісторыя збірання і вывучэння беларускай народнай паэтыч-най творчасці асвятляецца ў шэрагу прац, прысвечаных асобным гістарычным перыядам у развіцці фалькларыстыкі, дзейнасці асобных вучоных, таксама ў зборніках твораў пэўных жанраў і відаў фальклору і інш.1. Зразумела, што студэнту не пад сілу вы-вучыць такую шматлікую і вялікую па аб'ёму літаратуру, таму намі прапануецца кароткі гістарыяграфічны агляд важнейшых публікацый і даследаванняў беларускага фальклору.

Народныя паэтычныя творы выкарыстоўваліся ў летапісах, хроніках, прадмовах і пасляслоўях Францыска Скарыны, "Лістах" Ф. Кміты-Чарнабыльскага - аршанскага старасты і іншых старажытных крыніцах. Адным з першых апублікаваў звесткі пра беларускія традыцыйныя абрады і народную творчасць Ян Ласіцкі ў кнізе "Пра рэлігію, ахвярапрынашэнні, вясельныя, пахавальныя абрады русінаў, маскавітаў, татар..." (1582). Запісаныя ад простых беларускіх сялян у ваколіцах Любчы прыказкі выдаў у 1618 г. Са-ламон Рысінскі ў зборніку "Польскія прымаўкі" на польскай і лацінскай мовах.

Першай навуковай этналагічна-фалькларыстычнай працай даследчыкі гісторыі беларускай навукі аб народнай паэтычнай творчасці лічаць артыкул М. Чарноўскай "Рэшткі славянскай міфалогіі, захаваныя ў звычаях вясковага люду на Белай Русі" (1827), у якім даюцца апісанні Купалля, Радаўніцы, "Зялёных святак" Чэрыкаўшчыны з ілюстрацыяй купальскімі, русальнымі, траецкімі песнямі.

У 1819 г. у "Тыгодніку Віленскім" была апублікавана праца "Вясельныя абрады вясельнага люду ў Мінскай губерні, у Барысаўскім павеце, у парафіі Гаенскай, назіраныя ў 1800, 1801 і 1802 гадах, з некаторымі песнямі і іх звычайнымі нотамі", аўтарам якой лічыцца I. Шыдлоўскі (як слушна заўважыў Н.С. Гілевіч, ён не мог у адзначаныя гады зрабіць гэтыя апісанні, таму што нарадзіўся ў 1793 г., але мог скарыстаць матэрыялы, сабраныя іншымі збіральнікамі2. Праца перадрукоўвалася П.В. Шэйнам з кнігі Я. Тышкевічам, які апублікаваў яго ў "Апісанне Барысаўскага павета" (1847), дзе яна публікавалася разам з іншымі фальклорна-этналагічнымі матэрыяламі. Праца не страціла навуковай вартасці і сёння, яна ўключана ў том "Вяселле. Абрад" (1978) шматтомнага звода беларускай народнай творчасці (БНТ).

Яшчэ раней апісанне вясельнага абраду I. Шыдлоўскага цалкам апублікаваў у сваёй кнізе "Люд польскі, яго звычаі, забабоны" (1830) Лукаш Галамбёўскі, які таксама выкарыстаў іншыя публіка-цыі пра побыт і культуру беларускіх сялян з "Тыгодніка Віленскага", часткова артыкул М. Чарноўскай, згаданы вышэй. У другой працы "Гульні і забавы розных саслоўяў ва ўсім краі, або ў некаторых толькі правінцыях" Л. Галамбёўскі змясціў дзіцячыя фальклорныя творы, апісанне абраду куста, святкаванне Купалля, прывёў два нотныя прыклады мелодыі купальскай і русальнай песень.

Шэраг фальклорных твораў розных відаў і жанраў (вясельныя песні, легенды, паданні, прыказкі і інш.) апублікаваў Рамуальд Андрэевіч Падбярэскі ў часопісе "rocznik literacki", які ён выдаваў у 1843-1846 гг.

Піянерам славянскай фалькларыстыкі, першым збіральнікам вусна-паэтычных твораў польскага, украінскага, беларускага і іншых славянскіх народаў па праву даследчыкі называюць Зарыяна Даленгу-Хадакоўскага (Адама Чарноцкага). Ён не толькі сам здзейсніў навуковы подзвіг як фалькларыст і этнограф, але заахвочваў да збірання народных твораў шматлікіх карэспандэнтаў. 3 сабра-нага багацейшага фальклорна-этнаграфічнага матэрыялу 3. Даленгу-Хадакоўскаму не ўдалося нічога апублікаваць. Яго спадчынай цікавіліся многія вучоныя, пісьменнікі, асабліва I. Лялевель, А. Міцкевіч, М.В. Гогаль, М. Максімовіч, М. Палявы і многія іншыя. М. Максімовіч набыў два сшыткі песеньХадакоўскага ў яго ўдавыА.М. Васілеўскай, уякіхбыло запісана звыш 1600 песень. 3 гэтымі запісамі песень пазнаёміўся М.В. Гогаль і зрабіў для сябе копію. У пісьме М. Максімовічу ён высока ацаніў іх3. Спадчына 3. Даленгі-Хадакоўскага выдавалася П. Бяссонавым, А.І. Дэем, Л.А. Малаш і іншымі даследчыкамі, што цікавіліся яго дзейнасцю. Значэнне Хадакоўскага не толькі ў тым, што ён сабраў багаты фальклорна-этналагічны матэрыял, але і ў тым, што ён быў пачынальнікам вывучэння народна-паэтычнай творчасці, праклаў шлях да сістэматычнага збірання і даследавання славянскай культуры, аказаў вялікі ўплыў на дзейнасць Я. Чачота, М. Максімовіча, В. Бадзянскага, Р. Зянкевіча, I. Крашэўскага і інш.

Паспяхова працягваў справу Хадакоўскага беларуска-польскі паэт, фалькларыст, сябра Адама Міцкевіча - Ян Чачот (1797-1847), ім сабрана багатая калекцыя вусна-паэтычных твораў. Ён выдаў шэсць зборнікаў народных песеньу 1897-1846 гг. У першай кніжцы "Вясковыя песні з-над Нёмана" Я. Чачот змясціў 99 беларускіх і адну ўкраінскую песню ў перакладзе на польскую мову. Другі зборнік выдадзены пад назвай "Вясковыя песні з-над Нёмана і Дзвіны" (1839), Чачот апублікаваў у ім 94 надзвінскіх і 26 наднёманскіх песень (вясельныя, купальскія, жніўныя і інш.). У 1840 выйшаў у свет трэці зборнік песень, у якім надрукаваны купальскія, жніўныя, дажынкавыя, вясельныя, дзіцячыя і іншыя песні, так-сама, як і папярэднія, у перакладзе на польскую мову. Упершыню на беларускай мове Я. Чачот апублікаваў 20 песень (агульная коль-касць 66) у чацвёртай кніжцы. У прадмове да зборніка аўтар праа-налізаваў фанетычныя і дыялектныя асаблівасці песень, адзначыў дасканаласць формы і прывабнасць зместу народнай паэзіі. У пятым зборніку Ян Чачот змясціў 9 беларускіхі 71 украінскую песні ў польскім перакладзе. Шостая кніжка "Вясковыя песні з-над Нёмана і Дзвіны, некаторыя прыказкі і ідыятызмы" (1846) прысвечана валачобным, юр'еўскім, вясновым, купальскім, калядным, жніўным, дажынкавым, вясельным, хрэсьбінным, пазаабрадавым, дзіцячым і іншым песням, усе з якіхдрукуюцца ў арыгіналах, на беларускай мове. У зборніку змешчаны таксама "Некаторыя ідыятызмы", "Крывіцкія прыказкі", "Прыказкі, прыстасаваныя да свят", слоўнік незразумелых слоў, спіс фразеалагічных адзінак беларускай мовы. Менавіта шосты зборнік Я. Чачота і ўяўляе най-большую каштоўнасць і не страціў свайго навуковага значэння і зараз. У прадмове Я. Чачот раскрыў прынцыпы ўкладання фальклорных твораў, выказаў думку аб праграме збірання і даследавання на-родазнаўчага матэрыялу, заклікаў актывізаваць запіс фальклорных твораў. Спадчына Я. Чачота выкарыстоўвалася ў дарэвалюцыйны час, да яе звяртаюцца і зараз.

Звялікай цікавасцю да вуснай паэтычнай творчасці беларускіх сялян паставіўся Ян Баршчэўскі, якога сучаснікі называлі першым беларускім пісьменнікам. У яго творчасці фальклор займаў прыкметнае месца, асабліва ў зборніку апавяданняў "Шляхціч Завальня, або Беларусьу фантастычныхапавяданнях", у якім ён народныя апавяданні, пачутыя з вуснаў народа, пераклаў на польскую мову. У чатырох кнігах зборніка "Шляхціц Завальня" Я. Баршчэўскі любуецца прыгажосцю прыроды краю, адзначае самабытнасць мовы, вуснай паэзіі народа які стварыў цудоўныя песні, казкі, легенды, прыказкі. Ён апісаў беларускае сялянскае вяселле, нагадаў купальскія святкаванні . Адчуваецца паважнае стаўленне аўтара да простага народа, асабліва да выканаўцаў фальклорных твораў, захапленне іхталентам, маральнай высака-роднасцю. У сюжэтах чатырнаццаці апавяданняў фантастычнае пераплятаецца з рэаліямі жыцця, разважаннямі аўтара. Героі апавяданняў Я. Баршчэўскага надзяляюцца ідэальнымі рысамі і су-працьпастаўляюцца жорсткім, злым, бяздушным людзям.

Я. Баршчэўскі ўвайшоў у гісторыю і літаратуры і фалькларыстыкі як адзін з іх пачынальнікаў.

Нарадазнаўчая дзейнасць, у тым ліку і фалькларыстычная, значна актывізавалася з выданнем у Вільні ў 1842-1849 гг. часопіса "Рубон". Адной з самых прыкметных з'яў у галіне этналогіі і фалькларыстыкі было апублікаванне ў гэтым часопісе навуковай працы Ігната Яўстахавіча Храпавіцкага "Погляд на паэзію беларускага народа". I. Я. Храпавіцкі сабраў каштоўны фальклорны матэрыял у заходняй частцы Віцебскай губерні, сістэматызаваў яго, раскрыў багаты змест народна-паэтычных твораў, іх функцыянальнасць, акцэнтаваў пры гэтым увагу на дыдактычную ролю вуснай паэзіі. Асабліва высока цаніў ён аўтэнтычныя песні, запісваў іх у час выканання. Сярод песень, якія ён разгледзеў, зімовыя, жніўныя, купальскія, вясельныя, сямейна-бытавыя, сацыяльна-бытавыя (рэкруцкія) і іншыя. Фалькларыстычная дзейнасць Храпавіцкага ў вывучэнні беларускай вусна-паэтычнай творчасці аказала ўплыў на многіх вядомых народазнаўцаў (М. Федароўскага, А. Сапунова і інш.).

Па-рознаму ацэньвалася дзейнасць фалькларыста-этнографа, паэта Аляксандра Рыпінскага. У 50-60-я гады некаторыя гісторыкі адносілі яго да рэакцыянераў. А. Мальдзіс у кнізе "Творчае пабрацімства" (1966) назваў яго "шляхецкім рэвалюцыянерам" і абумовіў супярэчнасці яго поглядаў супярэчнасцямі польскага нацыянальна-вызваленчага руху, у якім ён удзельнічаў. А. Рыпінскі нарадзіўся ў 1811 г. пад Віцебскам у сям'і шляхціца-старасты. Ужо ў час вучобы ў Віцебскай гімназіі запісваў беларускія фальклорныя творы. Пасля паўстання 1830-1831 гг. мэтай якога было нацыянальнае вызваленне Польшчы і антыфеадальная барацьба А. Рыпінскі - у той час навучанец Дынабургскай школы падхарунжых, - вымушаны быў эміграваць у Францыю. Страчаныя пад Дзіснай у час баявой аперацыі фальклорныя запісы А. Рыпінскі ўзнаўляў па памяці, знаёміў з імі сяброў па пасяджэннях Польскага літаратурнага таварыства ў Парыжы і выкарыстоўваў на лекцыях у Калеж дэ Франс. У 1840 г. на аснове адноўленых фальклорных матэрыялаў ён выдаў кнігу "Беларусь. Колькі слоў аб паэзіі простага люду той нашай польскай правінцыі, аб яго музыцы, спевах, танцахі інш." А. Рыпінскі не адмаўляў значэння дзейнасці сваіх папярэднікаў. Асабліва вылучаў Хадакоўскага, алеінетолькі яго: "Не адзін толькі Хадакоўскі з кіем у руцэ, з торбай за плячамі хадзіў ад хаты да хаты, ад жабрака да дудара, ад пастыра да жнейкі, з вяселля на ігрышча, з гучных хрэсьбін да могілак і заўсёды вуха трымаў востра... збіраў, грамадзіў невядомыя нам скарбы" (с. 18). Першы раздзел кнігі А. Рыпінскі прысвяціў песням, спевам. Аўтар разгледзеў калядныя, валачобныя, вясельныя, гістарычныя, любоўныя, танцавальныя песні, пахавальныя галашэнні. Упершыню ў навуцы даследчык апісаў валачобны абрад, ролю ў ім пачынальніка, механошы, прывёў узоры песень. Падрабязна апісаў А. Рыпінскі беларускае вяселле. Паказаў значэнне ў абрадавых дзеяннях спеваў, якія суправаджалі кожны рух, вылучыў асноўныя этапы абраду; заручыны, запоіны, пасад маладой, шлюбавіны. Часам даследчык называў падобныя звычаі і песні ў іншых народаў. Прааналізаваў А. Рыпінскі і песні працы, сярод іх і жніўныя, антыпрыгонныя. Ахарактарызаваў ён таксама тэматычную разнастайнасць гумарыстычных песень, вылучыў сатырычную песню пра Мікалая, у вобразе якога згадваўся цар Мікалай. Значнае месца ў кнізе займаў дзіцячы фальклор, дажынкавыя песні, прыказкі і прымаўкі. Такім чынам, значэнне дзейнасці А. Рыпінскага, асабліва яго кнігі "Беларусь", - удзел у закладванні трывалыхасноў навукі аб вуснай паэтычнай творчасці.

Не страціла сваёй навуковай каштоўнасці фалькларыстычная спадчына Рамуальда Зянькевіча, асабліва яго зборнік "Народныя песні пінскага люду" (1851), у якім апублікаваны больш за дзвесце фальклорных твораў, запісаных складальнікам на Піншчыне ў вёсках над Пінай, Прыпяццю і Цной. Песні сістэматызаваны па раздзелах:"Калядныя песні", "Вяселле", "Свята куста", "Купала" і інш. Адзінства прынцыпаў класіфікацыі і сістэматызацыі фальк-лорных матэрыялаў складальнік не прытрымліваецца; каляндарна-абрадавыя і сямейна-абрадавыя песні паслядоўнасцю размяшчэння не вызначаюцца, але самі матэрыялы надзвычай цікавыя. Упершыню грунтоўна асвятляецца свята "Куста" з ілюстрацыяй адпаведнымі песнямі. Вясельныя песні пазначаюцца па этапах абраду, калі яны выконваюцца (пры абходзе сватоў, перад шлюбам, песні сватоў у дарозе, пасля шлюбу і інш.) Характарыстыку песеннай творчасці насельніцтва Піншчыны Р. Зяньковіч дае і ў працы "Пра ўрочышчы і звычаі пінскага люду, а таксама пра ха-рактар яго песні" (1852). Да збіральніцкай працы Р. Зянькевіч здолеў прыцягнуць аматараў народнай творчасці, ён карыстаўся кансультацыяй вядомых даследчыкаў фальклору і літаратуры, ся-род якіх былі Я. Ельскі, Л. Крашэўскі і інш.

Да першай палавіны XIX ст. адносіцца і навуковая дзейнасць Яўстафія Піевіча Тышкевіча (1814-1873). 3 маладосці палюбіў ён народныя святы і абрады, паданні, легенды, балады. Калі вучыўся ў гімназіі (1824-1831), цікавіўся песнямі, разам з валачобнікамі хадзіў па вёсцы, запісваў купальскае святкаванне, легенды, казкі, анекдоты. Першая фальклорная праца Я. Тышкевіча прысвячала-ся Купаллю "Забавы і ўрачыстасці вясковага люду. Купалле" (1837). Важнейшай публікацыяй Я. Тышкевіча была кніга "Апісанне Барысаўскага павета з пункту гледжання статыстычнага, геагнастычнага, гістарычнага, гаспадарчага, прамыслова-гандлёвага і лекарскага" (Вільна, 1847). Аўтар імкнуўся ахарактарызаваць мінулае Барысаўскага павета, абрады і паэтычную творчасць народа, сельскагаспадарчыя клопаты вяскоўцаў на працягу ўсято каляндарнага года і інш. Значнае месца ў працы адводзіцца вяселлю з паказам важнейшых яго этапаў і ілюстрацыямі, шматлікімі песнямі. Грунтоўна апісаны, напрыклад, каравайны абрад.

Я. Тышкевіч аналізуе абрады ўшанавання продкаў - асеннія, стаўроўскія, змітроўскія дзяды, радаўніцу. Даследуе старажытныя вытокі куцці, яе семантыку. Падрабязна апісвае ён калядныя ўрачыстасці, святыя вечары, абходы валачобнікаў, прыводзіць песні, у якіх дзейнасць святых Пятра, Кузьмы, Паўла, Дзям'яна, Ільі, Барыса і іншых прымяркоўваецца да пэўных сельскагаспадарчых работ. Апісваецца таксама абрад дажынак, прыводзяцца адпаведныя песні. Раздзел прыказак і прымавак вызначаецца тэматычнай разнастайнасцю, паэтычнай дасканаласцю, адлюстраваннем мудрасці яго стваральнікаў, багатага жыццёвага вопыту. Дзейнасць Я. Тышкевіча дабратворна ўплывала на станаўленне і развіццё беларускай фалькларыстыкі.

Вялікую ролю ў вывучэнні побыту, матэрыяльнай і духоўнай культуры народаў Расіі, у тым ліку іх паэтычнай творчасці, адыграла створанае ў 1845г. у Пецярбурзе Рускае геаграфічнае таварыства. Актывізавалася даследаванне беларускай вуснай паэтычнай творчасці.

У 1848 г. Рускае геаграфічнае таварыства разаслала ва ўсе губерні этнаграфічную інструкцыю, якой прадугледжваўся збор звестак аб знешнасці "туземных жыхароў", іх мове, хатнім і грамадскім побыце, разумовых і маральных здольнасцях, народных паданнях і помніках. Інструкцыя прадугледжвала збіранне вусна-паэтычнай творчасці, запіс абрадаў і звычаяў, што спрыяла ак-тывізацыі этнаграфічных і фалькларыстычных даследаванняў. У РГТ дасылалася велізарная колькасць апісанняў абрадаў, вусна-паэтычных твораў, артыкулаў, аўтарамі якіх былі настаўнікі, інжынеры, урачы, чыноўнікі, свяшчэннікі і інш. Матэрыялы з беларускіх губерняў пераважалі па колькасці і па дакладнасці запісаў. Толькі невялікая частка іх была апублікавана, большая частка матэрыялаў захоўваецца ў архівах РГТ і зараз, выкарыс-тоўваецца ў навуковыхдаследаваннях, у шматтомным зборы бела-рускай народнай творчасці.

У 1853 г. выйшаў у свет фальклорны зборнік "Народныя беларускія песні", складальнікам якога значылася Е.П., загадкавы крыптанім якой быў расшыфраваны ў 1976 г. С. Букчыным Е.П. — Паўлоўская Елізавета Іванаўна - дачка афіцэра (нарадзілася ў 1830 г. у Магілёве). Яна палюбіла беларускія песні, збірала іх і сістэматызавала ў зборніку. У прадмове яна паведаміла, што песні запісаны ею ў Быхаўскім павеце, але папярэджвала аб ня-поўным зборы твораў, якія бытуюць сярод жыхароў Быхаўшчыны: "...Знойдзецца яшчэ багата песень, апрача мне вядомых" (с. 1), - пісала яна. Е. Паўлоўская адзначыла шырокае функцыянаванне песень у народзе: "Песнямі беларускія насельнікі вітаюць вес-навое сонца, сустракаюць вясну-красну, першы веснавы дожджык і песнямі цешацца ў жніво. Песня - то вясёлая, то сумная, звязаная з важнейшымі момантамі жыцця простага народа, пра-водзіць яго да магілы і заканчваецца галашэннем над целам нябожчыка". (с.1). На жаль, Е. Паўлоўская надрукавала ўсе беларускія песні на рускай мове. Такая публікацыя фальклорных твораў выклікала рэзкую крытыку ў друку. Надзея, выказаная ў прадмове да зборніка, што "змешчаныя песні маюць каштоўнасць перш за ўсё для вучоных, якія займаліся крытычнай распрацоўкай гэтай крыніцы народнай паэзіі" (с. 2), не апраўдалася: менавіта якасць публікацый фальклорных тэкстаў "пазбаўляе кніжку зна-чэння як матэрыялу для вучоных"4. Тым не менш зборнік мае і і пэўную каштоўнасць: у ім даецца падрабязнае апісанне беларускага вяселля з вылучэннем важнейшых этапаў, іх характарыстыка з ілюстрацыяй песнямі. Матэрыялы кніжкі давалі ўяўленне аб песннай творчасці беларускага народа, стымулявалі вывучэнне духоўнай культуры.

Значны ўклад у беларускую фалькларыстыку ўнёс Павел Міхайлавіч Шпілеўскі - аўтар прац "Падарожжа па Палессі і Беларускім краі", "Беларусь у характарыстычных апісаннях і фантастычных яе казках", якія ён пачаў друкаваць у часопісах, адпаведна, "Современик" і "Пантеон". У першых з іх П. Шпілеўскі апісаў сваё падарожжа з Варшавы ў Беларусь, ахарактарызаваў га-рады і вёскі, курганы, крэпасці, замкі, маёнткі, прыроду, кірмашы, заняткі людзей, побыт і земляробчыя клопаты сялян, жывёлагадоўлю, пчалярства і інш.

Галоўную ўвагу звяртаў даследчык на захаваныя старажытныя з'явы духоўнай і матэрыяльнай культуры, напрыклад арыгінальныя беларускія народныя танцы. Супярэчліва ставіўся даследчык да беларускай мовы, адзначаў яе ролю ў Вялікім княстве Літоўскім, дзе на ёй былі напісаны Літоўскія Статуты, Літоўская Метрыка, і адначасова не бачыў будучага яе развіцця, лічыў яе кансерватыўнай.. "Падарожжа па Палессі..." было станоўча ацэнена А.М. Пыпіным.

У другой працы "Беларусь у характарыстьганых апісаннях і фантастычных яе казках" П. Шпілеўскі апісаў сямейна-бытавыя абрады і звычаі беларусаў, некаторыя каляндарныя абрады, апублікаваў чарадзейныя казкі. Цікава апісаў ён беларускі кірмаш, калядныя вячоркі, народныя гульні, забавы. Упершыню грун-тоўна апісаў даследчык радзінны абрад. У канцы працы даў нарыс пра валачобнікаў і валачобныя песні. Сярод іншыхтвораў вылучаецца значная па аб'ёму песня, прысвечаная поўнаму земляробчаму каляндарнаму году.

П. Шпілеўскі захапляўся міфалогіяй, многія сюжэты ён апрацоўваў, да міфалагічных істот часам адносіў і такія, якія імі не з'яўляліся. Ён адкрыў цэлы легіён язычніцкіх багоў, якім нібыта пакланяліся ў старажытныя часы славяне. На яго думку, Каляда - гэта божаства весялосці і радасці, Шчадрэц - бог балявання, Талака - апякунка ўрадлівасці і інш. Яшчэ большая па колькасці галерэя дэманалагічныхістот, якая не вытрымлівае крытыкі, але разам з тым аказала ўплыў на паслядоўнікаў міфолагаў, у прыватнасці, на А. Кіркора (божышчы: Белун, Ваструха, гарнік, Жэўжык, Кляскун і інш.).

А. Кіркор ўвайшоў у гісторыю беларускай этнаграфіі і фаль-кларыстыкі перш за ўсё як аўтар дзвюх грунтоўных прац "Этнаграфічны погляд на Віленскую губерню", апублікаваную ў 3-м выпуску "Этнаграфічнага зборніка" за 1858 г. і "Беларускае палессе". Надрукаваную ў "Маляўнічай Расіі", (т. 3, ч. 2, 1882). У першай з іх А. Кіркор змясціў 227 песень (большая частка паўтарае публікацыі Я. Тышкевіча і Я. Чачота). У гэтай жа працы ён разгледзеў звычаёвае права сялян і іншыя этнаграфічныя праблемы. У другой працы ён найбольшую ўвагу звярнуў на адлюстраванне ў фальклорных творах слядоў мінулага, элементаў язычніцтва. Асабліва захапіўся ён міфалогіяй. А. Кіркор значна пашырыў га-лерэю міфалагічных істот П. Шпілеўскага божышчамі. Як міфолаг, А. Кіркор усіх жывёл у казках лічыў багамі: ваўка - дэманам холаду, казу - увасабленнем багіні грамаўніцы, якая валодае жыццядольнай сілай.

Некаторыя міфічныя істоты, якіх А. Кіркор аднёс да язычніцкіх багоў, ён характарызаваў і па знешняму выгляду і па дзеянню, напрыклад: Зюзя - гэта сівы стары, які насылае ўзімку люты мароз (менавіта нібы яго клікалі на каляды есці куццю і кідалі праз акно яму лыжку кашы), Важнейшай заслугай А. йркора з'яўляецца першае праўдзівае і асэнсаванае грунтоўнае апісанне матэрыяльнай і духоўнай культуры беларусаў Віленскай губерні і Палесся. Ён не ўтойваў цяжкасцей жыцця простага на-рода, падкрэсліваў яго маральнае высакародства, мудрасць. Таму ён не згаджаўся з тымі даследчыкамі, якія паказвалі беларусаў і літоўцаў разумова абмежаванымі: "Беларусаў і літоўцаў нам наогул стараюцца паказаць разумова тупымі, амаль недарэкамі. А паслу-хайце, як яны дарэчы ўставяць вам вострае славечка, як, пры ўсёй пакорлівасці і як быццам знарок пры дзівакаватыхпаводзінах, калі лаюцца, прымусяць вас пачырванець або замоўчыць незнаро-кам сказанай у размове прыказкай, з дзяцінства завучанай і на ўсялякі выпадак ўдала выкарыстанай" - адзначаў ён у "Этна-графічным поглядзе на Віленскую губерню" (с. 177-278). Даслед-чык высока ацэньваў беларускія паданні, вясельную паэзію і яе сувязь з разнастайнымі абрадамі і звычаямі, адзначаў захаванне рэшткаў язычніцтва ў святах каляд і купалля, дзядоў, дажынкаў. Аднак паслядоўная прыхільнасць яго да міфалагічнай школы нярэдка перашкаджала аб'ектыўнаму асвятленню з'яў.

Захапляўся вусна-паэтычнай творчасцю беларусаў свяшчэннік Дз.Г. Булгакоўскі. У1890г. ён выдаў зборнік "Пінчукі", уякімён змясціў каляндарна-абрадавыя песні (калядныя, веснавыя, летнія), вясельныя, пазаабрадавыя песні, загадкі, прыказкі і прымаўкі, апісанні абрадаў і звычаяў, варажбы і інш. Булгакоўскі склаў тлумачальны слоўнік дыялектных слоў, які даецца ў канцы кнігі. Цікавыя думкі, якія грунтуюцца на ўласных назіраннях, выказвае Булгакоўскі ва ўступным артыкуле да зборніка "Характары-стыка песень па іх зместу". Па яго словах, "песня ёсць увасабленне народнага духу, гэта люстра народнага жыцця... 3 песень мы даведваемся пра народную радасць і пра гора ва ўсіх іх глыбіні, жаданні і страсці, ва ўсёй адкрытасці, пра заганы і дабрадзейнасці ва ўсёй паўнаце" (с. 3). У далейшым аўтар характарызуе кожны від песень. Асаблівую каштоўнасць маюць і для сучасных даследчыкаў фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы зборніка.

Актывізацыі збірання і вывучэння фальклорна-этнаграфічных матэрыялаў садзейнічала стварэнне ў 1867 годзе Паўночна-Заходняга аддзела Рускага геаграфічнага таварыства і асабліва адкрыццё ў кастрычніку 1869 г. этнаграфічнай секцыі ў ім. Царскі ўрад імкнуўся даказаць, што ў Паўночна-заходнім краі няма беларусаў, а толькі рускія, забараніў называць Віцебскую, Магілёўскую, Віленскую, Гродзенскую губерні беларускімі і літоўскімі. Ставіла-ся мэта перашкодзіць паланізацыі краю, папярэдзіць рэвалюцыйныя паўстанні. 1 ўсё ж палітызацыя дзейнасці аддзела РГТ, што было абумоўлена прызначэннем яго кіраўніцтва (кіраўніком аддзе-ла спачатку быў абраны I. Карнілаў, адстаўны палкоўнік, а пасля яго ад'езду з Вільні - начальнік штаба ваеннай акругі генерал-маёр А. Нікіцін), этнаграфічна-фалькларыстычная дзейнасць у краі значна актывізавалася, хоць і не адразу і нераўнамерна. Бы-ло надрукавана 400 экземпляраў праграмы, адзін з пунктаў якой арыентаваў на збіранне вусна-паэтычных і этнаграфічных матэрыялаў (па сутнасці, праграма нагадвала распаўсюджаную і ў бела-рускіхгуберняхда гэтага праграму РГТ, складзеную Надзеждзіным - Галавацкім). У 1867 г. у Віцебску выйшла ў свет праграма збірання фальклорна-этнаграфічных матэрыялаў П.В. Шэйна, якую ён назваў па ўзору В. Мангардта "Просьбай". Аддзел спачатку спадзяваўся на ўдзел у збіранні звестак аб матэрыяльнай і духоўнай культуры духавенства, але спадзяванні не апраўдаліся. Толькі пасля пашырэння карэспандэнтаў, перш за ўсё за кошт на-стаўнікаў сельскіх школ, і распаўсюджання праграмы ў колькасці 3 тысяч экземпляраў, паступленне матэрыялаў ў аддзел РГТ павялічылася. У пачатку 70-х гадоў у Паўночна-Заходні аддзел РГТ карэспандэнты даслалі сотні апісанняў абрадаў, матэрыяльнай культуры, вусна-паэтычных твораў: народных песень, легенд, паданняў, казак, прыказак, прымавак і твораў іншых жанраў, запісаных з захаваннем моўных асаблівасцей, што дазваляла выкарыстоўваць гэтыя матэрыялы і ў фалькларыстычных, і ў лінгвістычных даследаваннях. У архівах РГТ сабраныя матэрыялы захоўваюцца і зараз і не могуць застацца па-за ўвагай вучоных.

З той жа мэтай, што і стварэнне Паўночна-Заходняга аддзела РГТ (барацьба з польскім нацыяналізмам і ажыццяўленне русіфікацыі краю), распрацоўваўся план абгрунтавання адзінства рускага і беларускага народаў і доказаў неабходнасці русіфікацыі беларусаў. Вывучэнне побыту, матэрыяльнай і духоўнай культуры насельніцтва беларускіх губерняў было даручана афіцэрам, якія падрыхтавалі шэраг кніг, названых "Матэрыяламі для геаграфіі і статыстыкі Расіі, сабраныя афіцэрамі Генеральнага штаба", апрача геаграфічных, статыстычных, этнаграфічных звестак публікавалася нямала вусна-паэтычных твораў розных жанраў. Выйшлі ў свет зборнікі, прысвечаныя Віленскай, Гродзенскай, Мінскай, Смаленскай губерням. Асабліва каштоўныя фальклорныя творы публікаваліся П. Баброўскім у кнізе, прысвечанай Гродзенскай губерні (1863): абрадавыя і па-за абрадавыя песні, балады, пры-казкі, прымаўкі, казкі, галашэнне, прымхі. П. Баброўскі змясціў апісанне вяселля Нёманскіх беларусаў, пахавальнага абраду, дзядоў.

1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка