Казакова Ірына Валер'еўна Доктар філалагічных навук Беларускі фальклор Курс лекцый



старонка11/14
Дата канвертавання15.05.2016
Памер2.66 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14

У зборніку "Віленская губерня" (1861) падрыхтаваў А. Караў) таксама змяшчаліся песні, але ўзятыя са збору А. Кіркора, які перадрукоўваў іх з прац Я. Тышкевіча і Я. Чачота.

У кнізе М. Цэбрыкава "Смаленская губерня" (1862) большасць беларускіх песень таксама раней публікавалася.

Каштоўнасць змешчаных фальклорных матэрыялаў у тамах, апублікаваных афіцэрамі Генеральнага штаба зніжаецца не толькі тым, што многія творы перадрукоўваліся з ранейшых публікацый, але і няпоўнай іх пашпартызацыяй. Недастатковай аб'ектыўнасцю характарызуецца фіксацыя побыту, эканамічнага становішча, светапогляду, маральна-этычных норм і зместу паэтычнай творчасці беларусаў, іх абрадаў і звычаяў. Абумоўліваецца ўсё гэта тым, што складальнікі выконвалі сацыяльна-палітычны заказ.

Галоўнымі мэтамі экспедыцый у беларускія, літоўскія і ўкраінскія губерні, якія арганізоўвала Рускае геаграфічнае таварыства, былі палітычныя: абгрунтаванасць права расійскага царызму на ўладанне гэтымі губернямі. Але сапраўдныя мэты ўтойваліся, афіцыйна сцвярджалася, што даследаванні павінны выявіць прычыны, якія перашкаджаюць развіццю маральнага і эканамічнага дабрабыту насельніцтва, каб павысіць узровень яго жыцця.

У беларускія губерні накіравалі С.В. Максімава - пісьменніка-этнографа, які да гэтага ўжо ўдзельнічаў ў этна-графічнай экспедыцыі на поўначы Расіі, выдаў кнігу нарысаў "Год на Поўначы" (1859), за якую РГТ удастоіла яго малога залатога медаля. С.В. Максімаў распрацаваў праграму сваіх даследаванняў. У 1867 г. ён выехаў у Магілёўскую губерню, дзе прабыў тры месяцы. Як відаць з яго даклада аб выніках экспедыцыі ў сакавіку 1868 г. на пасяджэнні РГТ, вынікі яго працы аказаліся малаэфектыўнымі. Ён заявіў, што беларускага народа не існуе, беларусы - гэта тыя ж рускія. Другую экспедыцыю ён здзейсніў у Віленскую і Гродзенскую губерню, але спецыяльнай справаздачы аб ёй і сабраных матэрыялаў не публікаваў. Выкарыстаў іх у нарысах "Прыстанак і жыхар. 3 нарысаў Беларусі. Кража крывічоў" (1876), "Куль хлеба і яго паходжанне" (1873), "Вандроўная Русь Хрыстадзеля..." (1877).

Экспедыцыю ў Паўднёва-Заходні край для абследавання ўкраінскіх губерняў ажыццявіў П.П. Чубінскі, які таксама наведаў некаторыя паветы Мінскай і Гродзенскай губерняў. П.П. Чубінскі ўключыў у экспедыцыю пяцьмаладыхпамочнікаў і з іх дапамогай сабраў звыш 4 тысяч песень, 300 казак, шмат паданняў, легенд, гульняў, прымхаў, зрабіў апісанні сямейных абрадаў - вяселля, хрэсьбін, пахаванняў. Высокую ацэнку вынікаў экспеды-цыі і самога П.П. Чубінскага як вучонага-этнографа даў А. Пыпін у "Гісторыі рускай этнаграфіі. Беларусь і Сібір" (1892, т. 4. С. 354).

У Мазырскім і Пінскім паветах Мінскай губерні, а таксама ў Брэсцкім, Кобрынскім і Слонімскім паветах Гродзенскай губерні П. Чубінскі зрабіў пяць апісанняў шлюбных абрадаў і сабраў каля 400 песень, 25 казак (пераважна чарадзейных), апублікаваў гэтыя запісы ў другім-чацвёртым тамах выдання, якое ён назваў "Працы этнаграфічна-статыстычнай экспедыцыі ў Заходне-Рускі край, накіраванай Рускім Геаграфічным таварыствам" (СПб, 1872-1878. Т. 1-4). Сярод песень, запісаных у адзначаных паветах уд-зельнікамі экспедыцыі, апублікавана звыш 40 тэкстаў каляндарна-абрадавых. Апублікаваныя П. Чубінскім беларускія фальклорныя творы і апісанні абрадаў даюць уяўленне аб асаблівасцях духоўнай культуры аднаго з рэгіёнаў - Беларускага Палесся. Навуковая каштоўнасць сабраных матэрыялаў павышаецца дакладнасцю запісаў, захаваннем дыялектных асаблівасцей, фіксацыяй спецыфікі вымаўлення слоў у пэўнай мясцовасці. Працы П.П. Чубінскага не страцілі свайго навуковага значэння і зараз.

У гісторыі беларускай фалькларыстыкі другой паловы XIX ст. крытычную ацэнку атрымаў "Зборнік помнікаў народнай творчасці ў Паўночна-Заходнім краі" (1867), падрыхтаваны да друку П.А. Гільтэбрантам, які ўключыў у яго 300 песень, 151 прыказку, 93 загадкі, сабраныя ў Гродзенскай, Віленскай і Мінскай губернях вучнямі Маладзечанскай настаўніцкай семінарыі і іншымі збіральнікамі фальклорных твораў. Сярод іх нямала прымітыўных па зместу і мастацкай форме, урывак з паэмы Т.Р. Шаўчэнкі "Гайдамакі" - "Ад сяла да сяла", псеўданародныя песні, як іх на-зывалі многія рэцэнзенты: "Быў на Русі Чорны Бог", "Ой, калі б, калі маскалі прыйшлі", "У лесе цёмным, у Вісліцы", "Із-за Слуц-ка, із-за Клецка". П. Гільтэбрант у прадмове выказаў свае шавіністычныя погляды пры разглядзе твораў зборніка, выявіў сваю прыхільнасць да русіфікацыі насельніцтва "Паўночна-заход-няга краю", зрабіў спробу фальсіфікацыі фальклорнага працэсу, за што з'едліва крытыкаваўся ў друку.

Неадназначныя водзывы атрымаў і "Збор песень, казак, абрадаў і звычаяў сяла Паўночна-Заходняга краю" (Вільна, 1869), падрыхтаваны дырэктарам вучылішч Гродзенскай губерні А. Дзмітрыевым. Адмоўна ацаніў зборнік Е.Р. Раманаў, які папракнуў складальніка ў залішняй даверлівасці "не зусім пісьменным асобам" і дапусціў безліч памылак, скажэнняў, уключыў у зборнік некалькі польскіх і рускіх песень, аўтарскіх.5

Я.Ф. Карскі адзначыў таксама недахопы кнігі, асабліва ў вы-бары крыніц, але лічыў, што зборнік можа аказацца карысным, калі выправіць тэксты.6 Лічыць занадта суровай крытыку зборніка Н.С. Гілевіч: у кнізе па яго ацэнцы, нямала "песень сапраўды на-родных, беларускіх - самага рознага характару і зместу"7.

Па-рознаму характарызуецца фалькларыстычная дзейнасць П. Бяссонава.

У раней упамянутай прадмове да першага-другога выпускаў "Беларускага зборніка" захапляўся кнігай П.А. Бяссонава8 Е.Р. Раманаў, які ставіў яго зборнік "Беларускія песні..." вышэй усіх выдадзеных да гэтага часу нават І.І. Насовічам, П.В. Шэйнам, З.Ф. Радчанка, лічыў, што праца П. Бяссонава "павінна стаць настольнай кнігай збіральніка народных твораў, калі ён жадае стацьу гэтай справе на цвёрдую нагу" (С. УІІ). Аднак ні сучаснікі П. Бяссонава, ні фалькларысты нашага часу так высока гэту кнігу не ацэньвалі.

Да выдання беларускіх песень П.Бяссонаў апублікаваў"Бал-гарскія народныя песні" у дзвюх частках, "Калекі-паломнікі" (вып. 1-6), якія атрымалі крытычную ацэнку ў друку. Зборнік "Беларускія песні..." Бяссонаў падрыхтаваў па матэрыялах архіва Кірэеўскага, у якім налічваў каля 500 беларускіх песень. У кнізе ён змясціў толькі 181 тэкст - валачобныя, юраўскія, куставыя, купальскія, калядныя, масленічныя песні. Кожны від песень тлу-мачыцца ім з пазіцыі мафалагічнай школы. У некаторых выпадках адзначаецца агульнасць беларускіх песень з песнямі іншых сла-вянскіх народаў. У вялікім уступным артыкуле да зборніка П. Бяссонаў асаблівую ўвагу ўдзяліў захаванню старажытнасці, адда-ваў перавагу абрадавай паэзіі як больш даўняй па паходжанню, адзначаў добрую захаванасць яе ў беларусаў у параўнанні з іншымі народамі, увогуле высока ацэньваў вусную народную творчасць, аналізаваў яе сувязь з абрадамі і звычаямі.

У палітычных адносінах Бяссонаў выступаў як русіфікатар, вялікадзяржаўны шавініст. Ён адмаўляў будучае развіццё беларускай літаратуры, не заўважаў працэсу кансалідацыі беларускай народнасці, фарміравання нацыянальнай самасвядомасці, этнасу.

Да гэтага часу адносіцца этнаграфічна-фалькларыстычная дзейнасць Ю.Ф. Крачкоўскага, з творчасці якога для нас асабліва важныя працы: "Нарысы быту заходнерускага селяніна" (1868), якую ён прысвяціў даследаванню народных абрадаў і звычаяў у су-вязі з нараджэннем дзіцяці і яго першапачатковым выхаваннем, і "Быт заходнерускага селяніна" (1874) - зборнік этнаграфічных і фальклорных матэрыялаў, першая частка якога прысвечана вя-сельнай абраднасці беларусаў, другая - земляробчаму календару. Апісанні абрадаў і свят праілюстраваны адпаведнымі народна-паэтычнымі творамі.

Значны ўклад у станаўленне і развіццё беларускай фалькларыстыкі ўнёс Павел Васільевіч Шэйн (1826-1900). Пачынаў сваю фалькларыстычную дзейнасць П.В. Шэйн з запісу рускіхнародных песень. У 1858 г. ён надрукаваў песні, сабраныя ім у 1853 г. у Сімбірскай губерні, у кніжцы "Чытанні ў Таварыстве гісторыі і старажытнасцяў расійскіх". Асабліва плённым для Шэйна аказаўся час яго працы ў Віцебску, куды ён пераехаў па просьбе І.П. Карнілава - папячыцеля Віцебскай вучэбнай акругі. Апрача рускіх народных песень, якія ён публікуе ў тыхжа "Чытаннях", у 1873 г. П. Шэйн друкуе "Беларускія народныя песні" ў пятым томе "Запісак РГТ па "Аддзяленню этнаграфіі" (праз год зборнік выйшаў у свет асобным выданнем). Зборнік высока ацэньваецца вучонымі, яшчэ ў рукапісу ўзнагароджваецца малым залатым медалём РГТ. П. Шэйна выбіраюць членам- супрацоўнікам Рускага геаграфічна-га таварыства. У 1881 г. ён пераязджае ў Пецярбург. У 1887-1893 гг. выдае тры кнігі "Матэрыялаў для вывучэння быту і мовы рус-кага насельніцтва Паўночна-Заходняга краю". Чацвёртая кніга (том 3) выйшла ў свет пасля смерці П.В. Шэйна - у 1902 г.

П.В. Шэйну удалося з дапамогай праграмы збірання вусных народных твораў прыцягнуць да запісу фальклору шматлікіх карэс-пандэнтаў, сярод якіх былі і выдатныя этнографы М.Я. Нікіфароўскі, А.Я. Багдановіч, Ю.А. Крачкоўскі, З.Ф. Радчанка, М.А. Рубяроўскі.

У зборніку "Беларускія народныя песні" змешчана звыш 1000 тэкстаў, з якіх 400 нумароў запісаў сам П.В. Шэйн. Амаль усе творы сабраны ў Віцебскай губерні. Апрача песень розных жанраў і відаў, у зборніку апублікаваны казкі, легенды, паданні, анекдоты, прыкметы.

У першай кнізе "Матэрыялаў..." П.В. Шэйн змясціў 789 песень - абрадавых, бяседных, бытавых, жартоўных, а таксама шэ-раг павер'яў і прымхаў. Да 18 пазаабрадавых песень даюцца ноты.

У другую частку першага тома "Матэрыялаў..." увайшлі апісанні вясельных абрадаў з розныхрэгіёнаў Беларусі, пры гэтым прыводзяцца 911 тэкстаў песень. Змешчаны таксама пахавальныя і памінальныя абрады і галашэнні.

У другім томе апублікаваны празаічныя народныя творы -казкі легенды, паданні, анекдоты, прыказкі, прымаўкі, а таксама духоўныя вершы.

У трэцім томе змешчаны этнаграфічныя матэрыялы - аб сельскіхпабудовах, адзенні, звычаёвым праве, кірмашах, батлейцы. Уключаны таксама апісанні вясельных абрадаў у Слуцкім, Мазырскім і Навагрудскім паветах, гульняў дзяцей і дарослых. Даюцца звесткі аб лячэнні хвароб у людзей і жывёл, чарадзействе і інш.

Нямала сабраных П.В. Шэйнам фальклорных твораў захоўваецца ў архіве Расійскай акадэміі навук (Санкт-Пецярбург).

Навуковую каштоўнасць фальклорна-этнаграфічных матэрыя-лаў, якія сабраў П.В. Шэйн, нельга пераацаніць: ні адзін фалькларыст і этнолаг не можа зараз абысціся без іх пры вывучэнні духоўнай і матэрыяльнай культуры беларусаў XIX ст.

Прыкметны ўклад у збіранне і вывучэнне беларускай вуснай паэтычнай творчасці ўнёс Іван Іванавіч Насовіч (1788-1877). Доўгі час працаваў ён на ніве народнай асветы, часта мяняў месца работы. Гэта давала магчымасць вывучаць дыялектныя асаблівасці мовы ў розных мясцовасцях галоўным чынам на фальклорных ма-тэрыялах, у выніку чаго І.І. Насовіч грунтоўна пазнаёміўся з духоўным жыццём беларусаў, яго легендамі, казкамі, песнямі, прыказкамі. У 1850 г. ён перадаў у Імператарскую расійскую акадэмію навук зборнік прыказак, беларускі слоўнік, складзены на падставе ўласных назіранняў мовы народа. Высока ацаніўшы працу, акадэмік І.І. Сразнеўскі апублікаваў яе ў 1852 г. у "Весцях Апдзялення рускай мовы і славеснасці Імператарскай акадэміі навук" (т.1).

У 1867 г. І.І. Насовіч выдаў "Зборнік беларускіх прыказак", у якім ён змясціў у алфавітным парадку 3500 тэкстаў (з пазнейшымі дадаткамі ў "Запісках Імпаратарскага рускага геаграфічнага таварыства па Аддзяленню этнаграфіі", 1868, т. 1; 1869, т. 2) з падрабязнымі тлумачэннямі іх сэнсу. Зборнік па праву быў прызнаны важнай з'явай у беларускай фалькларыстыцы і не страціў свайго навуковага значэння і зараз.

Фальклорныя матэрыялы (прыказкі, прымаўкі, загадкі, казкі, песні і творы іншых жанраў) увайшлі ў якасці ілюстрацый у "Слоўнік беларускай мовы", які I. Насовіч рыхтаваў на працягу 30 гадоў і надрукаваў у 1870 г. (факсімільнае выданне выйшла ў свет у 1983 г. у выдавецтве Беларускай савецкай энцыклапедыі).

І.І. Насовіч адначасова з П.В. Шэйнам у 1873 г. апублікаваў зборнік беларускіх народных песень (у "Запісках ІРГТ па Аддзяленню этнаграфіі." Т. 5, с. 45-280), у якім змясціў звыш 350 песень, большая частка якіх - вясельныя (243). Уключыў у зборнік таксама калядныя, жніўныя, сацыяльна-бытавыя, любоўныя песні, балады. Аднак значная частка запазычана са зборнікаў Я. Чачота, Я. Тышкевіча. Вялікую цікавасць маюць апублікаваныя I. Насовічам апісанні хрэсьбіннага і вясельнага абрадаў, каляндарных свят - каляд, благавешчання, вербніцы, вялікдзеня, Юрая, купалля і інш. Да кожнага раздзела кнігі ён надрукаваў прадмовы, у якіх выказаў нямала слушных думак. Крытычна паставіўся, напрыклад, ён да вынайдзеных П. Шпілеўскім міфалагічных істот - божышчаў, Бордзі, Ваструхі, Гарніка, Жэўжыка, Кляскуна, Лядашчыка, Мыдзеня і інш. І.І. Насовіч палічыў беспадстаўнай выдумкай П. Шпілеўскага і іншых даследчыкаў, якія імкнуліся выявіць у народнай міфалогіі полчышчы багоў. Аднак і сам ён задужа катэгарычна адмаўляў наяўнасць старажытных элементаў у народнай песеннай творчасці.

Тым не менш фалькларыстычная спадчына І.І. Насовіча над-звычай багатая і каштоўная, яе навуковае значэнне не страчана, ею карыстаюцца даследчыкі вуснай народнай творчасці і сёння.

Гісторыкі фалькларыстыкі па праву называюць выдатным збіральнікам і даследчыкам беларускай вусна-пэтычнай творчасці Мікалая Якаўлевіча Нікіфароўскага. Шматлікія фальклорна-этна-графічныя матэрыялы ён даслаў П.В. Шэйну, які апублікаваў іху сваіх зборніках. З 1892 г. ён пачаў выдаваць свае працы самастойна. Адна за другой былі надрукаваны яго працы-даследаванні і зборнікі: "Нарысы Віцебскай Беларусі", "Нарысы простанароднага жыцця-быцця ў Віцебскай Беларусі і апісанне прадметаў ужытку", "Простанародныя прыкметы і павер'і, прымхлівыя абрады і звычаі, легендарныя паданні пра асобы і мясціны", "Простанародныя за-гадкі", "Нячысцікі. Збор простанародныху Віцебскай Беларусі паданняў пра нячыстую сілу", "Беларускія песні-частушкі", "Напаўпрыказкі і напаўпрымаўкі, якія ўжываюцца ў Віцебскай Беларусі". Усе матэрыялы М.Я. Нікіфароўскі сабраў пераважна ў Віцебскай губерні і толькі параўнальна невялікую частку ў Гродзен-скай губерні (апісанні купальскіх святкаванняў, вясельныя абрады). Фалькларыста не могуць не зацікавіць не толькі працы, прысвечаныя вусна-паэтычнай творчасці, але і тыя, у якіх этналагічна асвятляецца побыт, матэрыяльная і духоўная культура беларусаў, іх светапогляд, прымхі і забабоны, таму што ў народзе ўсё гэта не-парыўна ўзаемазвязана і нярэдка ўзаемазалежнае. Напрыклад, у працы "Простанародныя прыкметы і павер'і, прымхлівыя абрады і звычаі, легендарныя паданні пра асобы і мясціны" (1817) этналагічныя і фальклорныя матэрыялы цесна пераплятаюцца ў адлюстраванні радзінна-хрэсьбіннай і шлюбнай абраднасці, прыёмаў народнай медыцыны, вераванняў. Праз год упершыню быў вы-дадзены зборнік "Простанародныя загадкі", у якім змешчаны 532 творы, сістэматызаваныя па тэматычнаму прынцыпу. Дастаткова поўнае ўяўленне аб беларускай народнай дэманалогіі дае праца Нікіфароўскага "Нячысцікі..." (1907), у якой аўтар здолеў абагульніць матэрыялы аб нячысціках, прывесці ў сістэму і ахаракта-рызаваць кожную міфалагічную істоту або пэўную групу. Каштоўнымі з'яўляюцца працы аб прыказках і частушках (прыпеўках), творы жанраў якіх актыўна бытуюць і ў наш час.

Такім чынам, працы М.Я. Нікіфароўскага значна ўзбагацілі айчынную фалькларыстыку.

Самаадданым нястомным падзвіжнікам увайшоў у гісторыю фалькларыстыкі Еўдакім Раманавіч Раманаў (1855-1922), які сваімі шматлікімі працамі даказваў самастойнасць беларусаў, адметнасць яго мовы і духоўнай культуры. Н.С. Гілевіч справядліва заўважыў, што "па колькасці сабраных фальклорна-этнаграфічных матэрыялаў побач з Е.Р. Раманавым у беларускай навуцы можа стаць хіба што адзін толькі Міхал Федароўскі"9, і пацвярджае сваю думку падлікам апублікаваных твораў.

Станаўленне Е.Р. Раманава як фалькларыста адбылося пасля многіх гадоў працы над складаннем беларускага слоўніка, для якога ён збіраў вусна-паэтычныя творы з мэтай ілюстрацыі сэнсу слоў. Назапашаны ім багаты фальклорны матэрыял падштурхнуў яго да грандыёзнай задумы - выдання шматтомнага збору беларускіх народных твораў і этнаграфічных апісанняў матэрыяльнай і духоўнай культуры. Назваў ён шматтомнае выданне "Беларускі зборнік". Але з друкаваннем зборніка ўзнікла нямала перашкод і цяжкасцей. Расійская акадэмія навук адмовіла складальніку ў матэрыяльнай падтрымцы выдання першага выпуска "Беларускага зборніка", спасылаючыся на ўжо апублікаваны зборнік П.В. Шэйна. Безуважна ставіліся да выдання кнігі і на радзіме. І толькі з дапамогай сяброў і знаёмых Е.Р. Раманаў надрукаваў першы і другі выпускі (адной кнігай) "Беларускага зборніка" у 1886 г. у Кіеве. У прадмове да кнігі складальнік разглядае публікацыі беларускіх вусна-паэтычных твораў папярэднікамі і рэзка крытыкуе П. Гільтэбранта, П. Шэйна і іншых складальнікаў, ухваляе зборнік П. Бяссонава. Разнастайнасць і навізна змешчаных матэрыялаў была высока ацэнена вучонымі, але і крытыкавалася за непаслядоўнасць класіфікацыі твораў, незахаванне строфікі песень (па словах Е.Р. Раманава з-за недахопу паперы). Значна лепш падрыхтаваны трэці выпуск "Беларускага зборніка" (1887), у які ён уключыў 141 празаічны твор і сістэматызаваў іх па раздзелах: "Жывёльны эпас", "Казкі міфічныя", "Казкі бытавыя, сатырычныя і гумарыстычныя". Народнай прозе прысвечаны і чацвёрты выпуск (1891). У гэтым жа годзе выйшаў у свет і пяты выпуск "Беларускага зборніка", у ім апублікаваны замовы, батлеечныя тэксты, духоўныя вершы.

Шосты выпуск "Беларускага зборніка" выйшаў у 1901 г. У ім былі змешчаны народныя казкі. Невялікі па аб'ёму, але значны па каштоўнасці сёмы выпуск, у якім апублікаваны песні і прыпеўкі з нотамі, падрыхтаванымі М.М. Чуркіным. Звыш 1200 песень уключыў Раманаў у восьмы выпуск (1912). У кнізе даюцца апісанні абрадаў, каляндарных і сямейных. 1 пры гэтым прывод-зяцца пэўныя песні. Складальнік прадмовы акцэнтуе ўвагу на бе-ларускім вяселлі і называе яго своеасаблівай операй. Каштоўныя думкі выказаў Раманаў у адносінах арэалу народных песень.

Дзевяты выпуск "Беларускага зборніка" быў выдадзены ў 1912 г. у Вільні. У ім складальнік змясціў узоры народных гаворак (прафесіянальных жаргонаў і інш.).

У 1911 і 1912 гг у Вільні Е.Р. Раманаў апублікаваў два выпускі "Матэрыялаў па этнаграфіі Гродзенскай губерні", творы для якіх былі сабраны настаўнікамі, выхаванцамі Віленскай духоўнай семінарыі і Свіслацкай настаўніцкай семінарыі, часткова - мясцовымі сялянамі. У выпусках змешчана звыш тысячы песень - калядных, валачобных, юраўскіх, куставых, купальскіх, пятроўскіх, жніўных, дажыначных, хрэсьбінных і вясельных у першым выпуску; у другім выпуску - вясельныя пазаабрадавыя песні, духоўныя вершы, паданні, легенды, казкі. У першым і другім выпусках надрукаваны таксама прыпеўкі.

Адзначаныя і іншыя навуковыя працы сведчаць аб тым вялікім укладзе, які ўнёс Е.Р. Раманаў у беларускую фалькларыстыку і эт-нафафію, а таксама ў лінгвістыку і археалогію. У фалькларыстыцы Раманаў адзін з першых апублікаваў найбольшую колькасць даклад-на запісаных самім песень, казак, замоў, прыпевак і твораў іншых жанраў, якія з'яўляюцца важнай крыніцай для вывучэння духоўнай культуры народа. Дзейнасць Е.Р. Раманава аказала вялікі ўплыў на далейшае развіцё беларускай паэзіі, этнаграфіі і фалькларыстыкі.

Выдатны збіральнік і даследчык беларускіх народных твораў Міхал Федароўскі (1853-1923) увайшоў у гісторыю фалькларыс-тыкі як адзін з буйнейшых народазнаўцаў, уклад якога ў развіццё навукі можна супаставіць з працамі П.В. Шэйна, Е.Р. Раманава, У.М. Дабравольскага. Прысвяціўшы сваю дзейнасць вывучэнню матэрыяльнай і духоўнай культуры народа, М. Федароўскі нястомна ездзіў, запісваў вусна-паэтычныя творы. "Вандруючы з па-вета ў павет, Федароўскі аб'ездзіў Заходнюю Беларусь уздоўж і поперак"10, — адзначае Я. Саламевіч, які дасканала вывучыў жыццё і дзейнасць Федароўскага не толькі па публікацыях, але і па архіўных матэрыялах, напісаў аб ім манаграфію і шэраг публіка-цый аб яго спадчыне, сярод іх і зборнік "М. Федароўскі. Люд беларускі. Вяселле" (1991).

Першы том задуманага шматтомнага выдання беларускай на-родна-паэтычнай творчасці, названага "Люд беларускі на Русі Літоўскай" выйшаў у свет у 1897 г. Складальнік уключыў у зборнік запісы пра вераванні і забабоны, міфічныя істоты, звычаёвае права, заняткі беларусаў, народныя лекі і інш. Апублікавана і некалькі казак. У другім томе збору, які быў выдадзены у 1901 г., увайшло 410 казак і паданні. У трэці том (надрукаваны ў 1903 г.) уключаны паданні, казкі, анекдоты. У чацвёртым томе, які выйшаў пасля смерці М. Федароўскага ў 1935 г., Ч. Пяткевіч змясціў звыш 13 тысяч прыказак, прымавак, фразеалагізмаў і іншых парэміялагічных твораў, твораў, якія фалькларысты адносяць да малых жанраў.

Наступныя тамы серыі "Люд беларускі" па матэрыялах, саб-раных М. Федароўскім, падрыхтаваны супрацоўнікамі Польскай Акадэміі навук у пасляваенныя гады. Пяты том выйшаў у свет у 1958 г. Ён складаецца з чатырох частак: 1. Песні пра каханне; 2. Вясельныя песні; 3. Сямейныя песні; 4. Песні каляндарныя і іншыя песні. Усяго ў томе змешчана 2105 песень. У шостым то-ме (1960) 2065 песень (каля 650 польскіх). У гэтых двух тамах да-ецца 1413 мелодый да песень і танцаў: значна больш, чым ва ўсіх папярэдніх публікацыях. Восьмы том выйшаў у 1981 г., падрых-таваны М. Чурак з архіва М. Федароўскага.

У томе 865 песень, размеркаваных па частках: 1. Песні сямейна-абрадавыя (вясельныя, хрэсьбінныя, пахавальныя); 2. Ка-ляндарна-абрадавыя песні (калядныя, велікодныя, купальскія, жніўныя); 3. Песні лірыка-эпічныя (балады); 4. Лірычныя песні (залётныя і любоўныя, сямейныя, рэкруцкія і салдацкія, чумацкія і бурлацкія, жартоўныя і танцавальныя); 5. Розныя песні; 6. Польскія песні.

Малым тыражом апублікаваны таксама дадатак да шостага тома фрывольных (эратычных) песень і прыпевак.

Нават просты пералік апублікаваных беларускіх народных твораў у фундаментальным шматтомным выданні "Люд беларускі" сведчыць аб велізарным багацці, якое сабраў М. Федароўскі і якое па праву надзвычай высока ацэнена ў сусветнай фальклары-стыцы. Спадчына М. Федароўскага ніколі не страціць сваёй навуковай каштоўнасці.

Зацікавалася вуснай паэтычнай творчасцю памешчыца з вёскі Дзятлавічы Зінаіда Фёдараўна Радчанка (1839 - 1916). Яна вывучала побыт, абрады сялян, запісвала пачутыя ад іх творы. У выніку шматгадовай збіральніцкай працы З.Ф. Радчанка здолела падрыхтаваць і выдаць тры зборнікі песень, стала правадзейным членам Імператарскага рускага геаграфічнага таварыства.

У першай кнізе - "Зборнік маларускіх і беларускіх песень Го-мельскага павета, запісаных для голасу з акампанементам фар-тэпіяна" (1881) - змешчана 30 песень з напевамі. Каштоўнасць іх у дакладнасці фіксацыі слоў і мелодый. Зборнік удастоены сярэбранага медаля ІРГТ. Значна большы па колькасці апублікаваных твораў другі выпуск зборніка - "Гомельскія народныя песні (беларускія і маларускія)" (1888). У ім апублікавана 676 песень, якія Радчанка запісала ў той жа Дзятлаўскай воласці Гомельскага павета. У зборніку надрукаваны таксама 84 прыказкі і прымаўкі. Аўтар паспрабавала паказаць ва ўводзінах адносіны беларусаў да працы, іх гаворку, манеры спеваў і песенную творчасць. Класіфікацыя песень земляробчага календара пачынаецца з вяснянак, затым змешчаны купальскія, жніўныя, калядныя і шчадроўныя. Вясельныя песні (сярод каляндарных) сістэматызуюцца па этапах абраду. Пазаабрадавых песень змешчана каля 300. Музычная частка добра прадстаўлена ў зборніку 1911 г.: 180 песень, даюцца напевы. Класіфікацыя песень падобная да папярэдняга зборніка. У вялікай прадмове 3. Радчанка выказала нямала слушных думак абасаблівасцях выканання песень, іхмеладычнасці, часе спеваў і інш. Але Н.С, Гілевіч справядліва не пагаджаецца з яе вывадам, што беларускія песні Гомельшчыны "у большасці варыянты або ўрыўкі песень украінскіх і рускіх хаця - як заўважае яна -і "у змененым выглядзе"11. Правільнасць думкі Н.С. Гілевіча даказана шматлікімі фундаментальнымі выданнямі беларускіх народных песень пасля выхаду ў свет зборнікаў З.Ф. Радчанкі, сярод якіх песні Гомелыігчыны займаюць выяўнае месца.

З маленства палюбіла беларускія песні Марыя Мікалаеўна Косіч, калі жыла ў Мглінскім павеце Чарнігаўскай губерні. Але толькі ў сталым узросце занялася сістэматычным зборам песень і звестак аб побыце сялян, падрыхтавала працу, выдадзеную v 1901 г. у "Живой старнне" (вып. 2) - "Ліцьвіны - беларусы Чарнігаўскай губерні, іх побыт і песні". Ахарактарызаваўшы асаблівасці гаворкі беларусаў Чарнігаўшчыны, яна адзначыла стаўленне мужчын і жанчын да спеваў. М. Косіч ахарактарызавала абрады па месяцах і порах года і прывяла шматлікія фальклорныя творы, якія звычайна выконваліся ў той час. Даследчыца дастасавала да пэўных месяцаў не толькі каляндарныя абрады. Да студзеня прымеркавана апісанне вясельнага абраду ад сватання і іншыхэтапаўшлюбнагарытуалуда вянчання, застолля, дарэнняў. Спецыяльны раздзел зборніка прысвечаны хрэсьбіннаму абраду і хрэсьбінным песням. Паслядоўна характарызуюцца каляндарныя святы - "масленка" (масленіца), тройца, граная, або русальная, нядзеля, купалле, жніво (апісаны і звычай завіваць "бараду"), восеньскія гаспадарчыя клопаты са святам у гонар храмаў, зімовыя святы-каляды. Змешчаны ў зборніку сацыяльна-бытавыя, лю-боўныя, сямейныя, карагодныя і іншыя песні. Зборнік М.М. Косічдае даволі поўнае ўяўленне аб рэгіянальныхасаблівасцяхвус-на-паэтычнай творчасці беларусаў Чарнігаўшчыны, матэрыяламі яго можа плённа пакарыстацца і сучасны даследчык.

1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка