Казакова Ірына Валер'еўна Доктар філалагічных навук Беларускі фальклор Курс лекцый



старонка13/14
Дата канвертавання15.05.2016
Памер2.66 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14

У гэтым жа часопісе ў 1928 г. (№ 4) апублікаваў "Праграму для запісвання помнікаў вуснай народнай творчасці" А.А. Шлюбскі. Ён жа падводзіў вынікі сабраных матэрыялаў і рабіў іх агляд у часопісе "Наш край". Па яго падліках у 1925 / 26 акадэмічным годзе было даслана 8565 запісаў, у наступным годзе -13459 і ў 1927/28 годзе - 12776. Найбольшую колькасць складалі прыпеўкі (12145), загадкі (4866), вясельныя песні (4816), быта-выя песні (3943), прыказкі (3847), песні працы (1675), веснавыя песні (772), замовы (711), казкі, апавяданні і легенды (508), каляндарныя песні (483), купальскія (395), хрэсьбінныя (дзіцячыя) песні (376). Менш было запісана масленічныхі русальных песень, хаўтурных галашэнняў, духоўных вершаў. Не ўсе творы і іх запісы былі якаснымі. Аднак з падліку колькасці дасланых твораў можна зрабіць вывад аб бытаванні і добрай захаванасці ў памяці народа традыцыйныхвусна-паэтычныхтвораў: каляндарна-абрадавых, вя-сельных і нават замоў. Спробы ахарактарызаваць песенны рэпер-туар беларускай вёскі рабілі ў часопісе "Наш край" А. Немцаў, В. Самцэвіч і інш.

Найбольш буйныя працы, якія друкаваліся ў 20-я гады, былі: А.К. Сержпутоўскага "Казкі і апавяданні беларусаў з Слуцкага павета" (1926), А.А. Шлюбскага "Матэрыялы да вывучэння фальклору і мовы Віцебшчыны" у 2-х частках( 1927-1928), М. Гарэцкага і А. Ягорава "Народныя песні з мелодыямі" (1928).

У зборнік казак і апавяданняў А.К. Сержпутоўскага ўвайшлі творы, запісаныя ім у 1890 - 1923 гг. пераважна ў вёскахЧудзін і Вялікі Рожын. У прадмове да кнігі складальнік ахарактарызаваў казачнікаў, ад якіх ён рабіў запісы, падзяліўся з чытачамі сваёй методыкай збірання фальклорных твораў. Казкі зборніка вылучаюцца дасканаласцю запісу, захаваннем моўных асаблівасцей, у структуры твораў шмат зачынаў-уступаў, а ў канцоўках - мудрых прыказак, якія нібы падагульняюць асноўны сэнс твора. Можна заўважыць уплыў мастацкай літаратуры на змест казак і апавяданняў, іх стыль.

У зборніку фальклорных матэрыялаў АА. Шлюбскага песні сістэматызуюцца па жанрах і відах: калядныя, запусныя, веснавыя, русальныя, купальскія, працоўныя, хрэсьбінныя, вясельныя песні і прыпеўкі, хаўтурныя галашэнні. Складальнік змясціў багаты фальклорны і этнаграфічны матэрыял, асабліва па-драбязна апісаў шлюбныя абрады і звычаі.

У кнізе М. Гарэцкага і А. Ягорава апублікавана 318 песень, запісаных у вёсцы Багацькаўка Мсціслаўскага павета ад маці Га-рэцкай Ефрасінні Міхайлаўны. Ад яе запісаў напевы А. Ягораў і каля 125 перавёў на ноты. У зборнік увайшлі песні земляробчага календара (зімовыя, веснавыя, купальскія, жніўныя, вясельныя (іхнайбольш - 117). Запісаныя кваліфікавана песні зборніка маюць вялікую навуковую каштоўнасць, а выхад у свет кнігі стаў буйнай з'явай у беларускай фалькларыстыцы як першае выданне вялікай колькасці песень з напевамі.

У 1929 годзе на базе Інбелкульта была створана Беларуская акадэмія навук, а ў Інстытуце гісторыі быў утвораны сектар этнаграфіі і фальклору, які стаў цэнтрам збірання і даследавання вуснай народнай творчасці ў рэспубліцы. Садзейнічала збіранню вус-на-паэтычных твораў фальклорная камісія, якую ўзначаліў акадэмік Якуб Колас. Праводзіліся экспедыцыі і конкурс на лепшага збіральніка фальклорных твораў.

У 30-я гады рэзка змяніліся адносіны да збіральніцкай працы фалькларыстаў. Паводле ўстановак ідэалагічных тэарэтыкаў, збіральнікаў накіроўвалі на запіс савецкай вуснай паэзіі, а тых, хто захапляўся традыцыйнай народнай творчасцю, адносілі да надцэмаў. Іх бязлітасна крытыкавалі, у выніку чаго многія паплаціліся жыццём. Сярод сабраных твораў, складзеных пра тагачасныя падзеі ў краіне, пераважалі прыпеўкі, у большасці недасканалыя як па зместу, так і па мастацкай форме. Казкі, сказы, апавяданні нельга было лічыць фальклорнымі, але іх адносілі да народных, таму што ў іх славілася партыя і яе правадыры, ухваляліся поспехі ў сацыялістычным будаўніцтве, у знішчэнні "ворагаў народа". У асноўным з псеўдафальклорных твораў былі складзены і апублікаваны тэматычныя зборнікі "Ленін і Сталін у беларускай народнай творчасці" (1937), "Чырвоная Армія і абарона радзімы ў беларускай народнай творчасці" (1938), "Дарэвалюцыйная і Савецкая Беларусь у народнай творчасці" (1938), "Беларускі народ супраць папоў і рэлігіі" (1939) і "Жанчына ў беларускай на-роднай творчасці" (1940). Выключэннем у пэўнай ступені была падрыхтоўка трохтомнага збору беларускіх народных песень, у якім значнае месца адводзілася сапраўды фальклорным творам. 3 падрыхтаваных да друку трох тамоў песень у Акадэміі навук БССР быў выдадзены толькі адзін: перашкодзіла вайна з нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Рукапісы другога і трэцяга тамоў згубіліся.

У першым томе "Песні беларускага народа" (склаў М.Я. Грынблат) змешчана 208 песень і 25 варыянтаў, якія сістэматы-заваны па гісторыка-тэматычнаму прынцыпу: спачатку старажыт-ныя вытворча-абрадавыя, потым - сацыяльна-бытавыя песні (антыпрыгонныя, чумацкія, бурлацкія, батрацкія, адходніцкія, рэкруцкія, салдацкія і жартоўныя). Да 80 песеньдаюцца ноты з расшыфроўкай запісаў на фанографе, мелодыі да 123 песень запісаны на слых. Да кожнай песні даецца каментарый. Каб пазбегнуць забароны друкавання традыцыйных песень, складальнік назваў каляндарна-абрадавыя песні вытворча-абрадавымі, хоць на самай справе аднёс да іх тыя ж песні земляробчага календара: веснавыя, валачобныя, траецкія, касарскія, купальскія, жніўныя, дажынкавыя, ільняныя, талочныя песні, калядкі. У другой частцы па тэматычнаму прынцыпу размеркаваны савецкія песні і прыпеўкі, прысвечаныя паказу дасягненняў у пабудове сацыялізму. Многія творы прымітыўныя па зместу і паэтыцы.

З тэарэтычных прац у даваенныя гады выйшлі ў свет дзве працы М.М. Нікольскага: "Міфалогія і абрадавасць валачобных песень" (1931), у якой даследчык спрабаваў вызначыць генезіс валачобных песень, паказаць іх структуру, сувязь са старажытнымі міфамі і абрадамі, адлюстраванне светапогляду селяніна. яго вераванняў, выявіць функцыянальнасць твораў і абрадаў. і "Жывёлы ў звычаях, абрадахі вераваннях беларускага сялянства" (1933). Асноўнымі крыніцамі свайго даследавання і ў гэтай працы М.М. Нікольскі ўзяў фальклорныя творы: калядныя песні. хаджэнне з казой, этыялагічныя легенды пра паходжанне птушак. жывёл, раслін, пертатварэнне чалавека ў жывёлу і інш. У многіх творах, звычаях і абрадах вучоны выяўляў рэшткі магіі, татэмізму. Аднак не абышлося без сацыялагізавання - разгляду матэрыялаў з класавага пункту гледжання, нярэдка беспадстаўнага.

У час Вялікай Айчыннай вайны беларускія фальклорныя творы, традыцыйныя і новыя, шырока бытавалі і сярод насельніцтва, і сярод партызан. Традыцыйныя народныя творы, сугучныя часу, адпавядалі настрою і перажыванням людзей, асацыятыўна дастасоўваліся да новых умоў і эстэтычна задавальнялі выканаўцаў і слухачоў. У жанравыхадносінахпераважалі песні, прыпеўкі, анекдоты, прыказкі. Асаблівую ролю выконвалі сатырычныя творы, якія высмейвалі фашысцкіх верхаводаў, развенчвалі міф аб непераможнасці нямецкай арміі, натхнялі на барацьбу з акупантамі. Сярод сатырычных песень было шмат пародый на на-родныя песні і на папулярныя песні кампазітараў. Шырока выкарыстоўвалі фальклор пісьменнікі.

У 1944 г. быў апублікаваны невялікі зборнік "Беларускія народныя песні", выдадзены маёрам Б. Ярустоўскім, які змясціў у ім 24 песні і многа прыпевак. Не ўсе творы фальклорныя (напрыклад, "Гімн Савецкага Саюза", "Наш тост", "Бывайце здаровы"). Не вызначаюцца мастацкай дасканаласцю многія прыпеўкі.

Адразу ж пасля вызвалення Беларусі ад нямецкіх акупантаў пачалося збіранне фальклору партызан і насельніцтва. У выніку быў апублікаваны ў 1946 г. зборнік песень, казак і частушак бе-ларускіх партызан "Песні барацьбы".

Значна большым па аб'ёму і дасканалым па навуковай падрыхтоўцы з'явіўся зборнік "Беларускі фальклор Вялікай Айчыннай вайны" (1961), калектыву с кладальнікаў: І.В. Гутарава, М.Я. Грынблата, К.П. Кабашнікава і інш. У кнігу ўвайшлі песні, прыпеўкі, казкі, паданні, прыказкі, анекдоты, гумарэскі, кожны тэкст якіх забяспечаны грунтоўным каментарыем.

У 1985 г. выдадзены новы перапрацаваны зборнік "Паэзія барацьбы" з музычнай часткай, падрыхтаванай П. П. Альхімовічам і з уступным артыкулам К.П. Кабашнікава і А.С. Фядосіка.

Народная творчасць перыяду Вялікай Айчыннай вайны выдавалася ў зборніках "Ляснью песні. Паэзія беларускіх партызан" (1970, 2-е выд.), складальнік Я. Зазека; "Песні партызанскай славы" (1984), склад. В.Д. Ліцвінка; "Песні савецкага часу" (1970, том БНТ, уключана 74 песні ваеннага часу), склад. Г.А. Барташэвіч; "Беларуская народная творчасць савецкага часу" (1978). Склад. В.А. Захарава і інш.

У развіцці пасляваеннай беларускай фалькларыстыкі, апрача навуковых супрацоўнікаў Акадэміі навук БССР, значную ролю адыгралі філалагічныя факультэты вышэйшых навучальных устаноў рэспублікі, аматары фальклору, якія зрабілі шмат для аднаўлення фальклорных архіваў, знішчаных фашысцкімі акупантамі, а таксама для даследавання вуснай народнай творчасці. У нерыядычным друку змяшчаліся новыя запісы вуснай паэзіі, артыкулы.

У развіццё беларускай фалькларыстыкі вялікі ўклад унеслі беларускія кампазітары М. Чуркін, Р. Шырма, Г. Цітовіч і іншыя.

М. Чуркін яшчэ ў 1910 г. змясціў у сёмым выпуску "Белару-скага зборніка" Е.Р. Раманава 50 нотных запісаў песень. Сотні запісаў беларускіх песень зрабіў ён у даваенныя гады. У 1949 г. выдаў зборнік "Беларускія народныя песні і танцы", у якім апублікаваў 177 песень і танцаў (песні каляндарна-абрадавыя, сямейна-абрадавыя, бытавыя, карагодныя, гульнёвыя, прыпеўкі). У 1959 г. выйшаў у свет зборнік М. Чуркіна "Беларускія народныя песні", у якім змешчаны амаль усе традыцыйныя народныя творы, толькі пяць сучасныя. Песні сістэматызаваны па функцыянальнаму жанрава-відавому пранцыпу: каляндарна-абрадавыя, сямейна-абрадавыя, казацкія, рэкруцкія; любоўньм, жаночыя, танцавальныя.

Надзвычай плённай была дзейнасць у галіне беларускай фалькларыстыкі Рыгора Раманавіча Шырмы (1892 - 1978). У 1929 г. ён выдаў у Польшчы зборнік "Беларускія народныя песні", у які ўключыў песні ў музычнай апрацоўцы кампазітараў К. Галкоўскага, М. Анцава, А. Грачанікава. У 1947 г. ён апублікаваў першы том задуманага выдання беларускага фальклору ў некалькіх выпусках - "Беларускія народныя песні, загадкі і прыказкі", у якім змясціў творы, запісаныя ў Вілейскім, Пастаўскім, Слонімскім, Валожынскім, Гродзенскім, Нясвіжскім і іншых раёнах. У кнізе апублікаваны 337 песень, 26 прыпевак, 60 прыказак і 44 загадкі.

У1955г. Шырма выпусціў зборнік "Беларускія песні, прызначаныя для выкарыстання самадзейнымі калектывамі", Праз тры гады выйшла ў свет яго новая кніга ў Маскве "200 беларускіх народных песень".

Важнейшай працай Р.Р. Шырмы з'яўляецца чатырохтомны збор "Беларускія народныя песні", складзены пераважна з яго ўласных запісаў. У першы том уключаны песні пра каханне, бытавыя, жартоўныя, балады і інш.

У другім томе змешчаны песні аб жаночай долі, сіроцкія, сацыяльна-бытавыя, хрэсьбінныя і інш.

У трэцім томе апублікаваны вяснянкі, валачобныя, юр'еўскія, купальскія, пятроўскія, жніўныя, восеньскія, калядныя і масленічныя песні. Чацвёрты том поўнасцю прысвечаны вясельнай паэзіі з апісаннем вяселля, яго асноўных этапаў. Чатырохтомнік Р.Р. Шырмы характарызуецца адборам высокамастацкіх твораў, кваліфікаваным націраваннем песень, падрабязнай пашпартызацыяй і каменціраваннем усіх тэкстаў. Навуковую і практычную каштоўнасць збору народных песень Р.Р. Шырмы нельга пераацаніць. Яшчэ адзін зборнік для хораў выйшаў у свет у 1971 г. - "Беларускія народныя песні". У яго складальнік уключыў і традыцыйныя, і сучасныя песні.

Р.Р.Шырма - аўтар шматлікіх артыкулаў, рэцэнзій, з якіх відаць закаханасць яго ў родную паэзію беларускага народа, непрымірымасць да скажэнняў фальклору, нястомнасць у прапагандзе узораў паэтычнай творчасці. Артыкулы і рэцэнзіі Шырмы выдадзены ў зборніку "Песня - душа народа" (2976), падрыхтава-ным В. Ліцвінкай.

У гісторыю беларускай культуры Р.Р. Шырма ўвайшоў як арганізатар у 1940 годзе ансамбля песні і танца ў Беластоку, рэарганізаванага ў 1950 г. у Дзяржаўны хор БССР, які ў 1955 г. стаў Дзяржаўнай акадэмічнай капэлай. Менавіта таленту Р.Р. Шырмы абавязаны гэтыя калектывы, якімі ён кіраваў звыш 30 гадоў, быў удастоены звання народнага артыста СССР. На працягу ўсяго свядомага жыцця Шырма клапаціўся аб высокаякаснай інтэрпрэтацыі народнай песні, апрацоўцы яе кампазітарамі, выступаў супраць прымітывізму у прафесіянальным музычным мастацтве.

Нястомным збіральнікам, даследчыкам і прапагандыстам народнай песні быў Генадзь Іванавіч Цітовіч (1910 - 1986). Палюбіў ён беларускую песню яшчэ ў юнацтве, калі вучыўся ў Віленскай гімназіі і ўдзельнічаў у хоры, якім кіраваў Р.Р. Шырма. Менавіта Шырма выхаваў у Цітовіча захапленне народнай песняй, і гэта захапленне ён пранёс праз усё жыццё. Беларускія народныя песні пераважалі ў рэпертуары Падлескага народнага хору, арганізаванага Цітовічам у 1939 г., і ў рэпертуары Дзяржаўнага народнага хору БССР, створанага ім у 1952г.

Г.І. Цітовіч збіраў вусна-паэтычныя творы ва ўсіхрэгіёнах Бе-ларусі, радаваўся кожнай новай находцы, лепшыя запісаныя ім песні ён уключаў у рэпертуар хору, адбіраў для сваіх анталагічных збораў. У 1959 г. ён выдаў "Песні беларускага народа", дзе змясціў 296 песень.

Лепшыя ўзоры песень для "Анталогіі беларускай народнай песні" (1968) ён адбіраў не толькі са сваіх шматмесячных запісаў, але і з запісаў Р.Р. Шырмы, А.С. Мухарынскай, З.Я. Мажэйкі, У.У. Алоўнікава і іншых . Ён імкнуўся да таго, каб у анталогію трапілі творы з усіх беларускіх абласцей, хоць і не ў роўнай прапорцыі. Матэрыялы сістэматызуюцца ў зборы па гістарычнаму і функцыянальна-жанраваму прнцыпу: у першай частцы змешчаны традыцыйныя песні (калядкі і шчадроўкі, вяснянкі, валачобныя, юраўскія, купальскія, жніўныя, дажынкавыя, восеньскія, піліпаўскія, вясельныя, радзінныя, хрэсьбінныя, дзіцячыя, любоўныя песні, балады, сацыяльна-бытавыя песні); у другой частцы - сучасныя песні.

Другое, значна дапоўненае выданне анталогіі выйшла ў 1975 г. (увайшло 430 песень).

Г.І. Цітовіч праявіў сябе сур'ёзным даследчыкам беларускай музычнай народнай песеннай творчасці. Ён надрукаваў шэраг артыкулаў, брашур, у якіхдаследаваў песенную творчасць Заходняй Беларусі, узаемасувязі беларускай і ўкраінскай народнай музычнай творчасці, беларускага і літоўскага песеннага фальклору і інш. У 1964 г. Цітовіч выступіў з дакладам на УІІ Міжнародным кангрэсе антрапалагічных і этнаграфічных навук у Маскве з дакладам "Новыя стылявыя рысы традыцыйнай беларускай народнай песні" (надрукавана асобным выданнем). У 1976 г. выйшлі у свет яго выбраныя нарысы "Аб беларускім песенным фальклоры".

Такім чынам, Г.І. Цітовіч пакінуў багатую фалькларыстыч-ную спадчыну і па праву ўвайшоў у гісторыю беларускай культуры як адзін з лепшых яе падзвіжнікаў.

Значнай выдавецкай і даследчыцкай фалькларыстычнай працай з нашых сучаснікаў вылучаецца народны паэт Беларусі прафесар Ніл Сямёнавіч Гілевіч. Здзіцячыхгадоў палюбіў ён матчыны песні, пачаў запісваць іх са студэнцкіх гадоў, а з сямідзесятыхгадоў пачаў выдаваць ёмістыя зборнікі вусныхнародныхтвораў: "Песні сямі вёсак. Традыцыйная народная лірыка" (1973), "Песні народныхсвят і абрадаў" (1974), "Лірычныя песні" (1976), "Ліры-ка беларускага вяселля" (1979), "Народныя казкі-байкі, апавя-данні і мудраслоўі" (1983) і іншыя. У гэтых кнігах апублікаваны тысячы традыцыйных народных песень усіх асноўных відаў і жан-раў, запісаных самім складальнікам, студэнтамі і выкладчыкамі Беларускага дзяржаўнага універсітэта, сотні народных празаічных твораў. Зборнікі даюць магчымасць даследаваць сучаснае бытаван-не традыцыйных фальклорных твораў, або ступень захавання іх у памяці народа.

Н.С. Гілевічу належаць чатыры кнігі, брашура і шмат арты-кулаў, у якіх даследуюцца складаныя праблемы фалькларыстыкі, паэтыка народных твораў. У нарысе "Наша родная песня" (1968) ён разглядае праблему класіфікацыі народных песень, жанравыя своеасаблівасці, змест і паэтыку. Глыбокае даследаванне аўтара раскрыла велізарнае багацце песеннай творчасці беларусаў, паэтычнае хараство, жанравую і тэматычную разнастайнасць народных песень.

У кнізе "3 клопатам пра песні народа" (1970) Н.С. Гілевіч даследаваў гісторыю збірання і вывучэння беларускіх песень з канца 18 стагоддзя да 60-х гадоў XX стагоддзя. Ён ахарактарызаваў важнейшыя публікацыі беларускага фальклору і яго даследаванні.

У 1975 г. Гілевіч выдаў манаграфію "Патыка беларускай лірыкі. Слова і вобраз. Паэтычны сінтаксіс. Гукапіс і рыфма", прысвечаную даследаванню вобразна-выяўленчых сродкаў, асаблівасцей інтанацыйна-сінтаксічнай сістэмы, гукапісу і рыфмы, эстэтычнага хараства народнай лірыкі.

Спецыяльная манаграфія "Паэтыка беларускіх загадак" (1976) упершыню раскрывае майстэрства народа як таленавітага мастака слова, працоўную аснову і сацыяльную прыроду загадак, іх сувязь з народным побытам. Грунтоўна даследуецца паходжанне загадак, мастацкія вобразы, змест, жанравыя асаблівасці.

Залугай Н.С. Гілевіча з'яўляецца раскрыццё паэтычнага генія беларускага народа, велізарнай ролі фальклору ў яго жыцці.

Адной з важнейшых прац фалькларыстаў Нацыянальнай ака-дэміі навук з'явілася шматтомнае выданне беларускай народнай творчасці, падрыхтаванае калектывам супрацоўнікаў Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору. Звод беларускай на-роднай творчасці (БНТ) распачалі друкавацьу 1970 годзе і да 2000 года выпусцілі 45 тамоў. Класіфікацыя фальклорных матэрыялаў у зводзе грунтавалася на жанрава-відавым, функцыянальным, эстэтычным і тэматычным прынцыпах з улікам музычных асаблівасцей песеннай творчасці. У кожным томе сістэматызацыя матэрыялаў мае свае асаблівасці, абумоўленыя жанрава-відавой спецыфікай. Да кожнага тома даецца грунтоўны ўступны артыкул (да песенных тамоў - два, з славеснай і музычнай характарысты-кай), у якім даецца гісторыя збірання і вывучэння твораў таго або іншага жанру, паходжанне, тэматычны змест і паэтыка твораў, абгрунтаванне сістэматызацыі матэрыялаў, лёс жанру ў сучаснасці. У песенных тамах змяшчаюцца націроўкі напеваў. У каментарыях, якія даюцца да кожнага тэкста, адзначаецца крыніца публікацыі, хто, калі і дзе запісаў твор, варыянты, тлумачэнні слоў. У казках указваецца нумар сюжэта па міжнародных паказальніках сюжэтных тыпаў. Усе тамы БНТ забяспечаны пака-зальнікамі: геаграфічнымі, імяннымі запісчыкаў і інфарматараў, у некаторых тамах - алфавітнымі.

Звод "Беларуская народная творчасць" атрымаў высокую ацэнку грамадскасці. 30 тамоў яго, выдадзеныя ў 1970 -1985 гадах, былі ўдастоены Дзяржаўнай прэміі БССР за 1986 год (А.С. Фядосік, М.Я. Грынблат, В.І. Ялатаў, К.П. Кабашнікаў, Г.А. Барташэвіч, А.І. Гурскі, А.С. Ліс, Л.А. Малаш, Л.М. Салавей, І.К. Цішчанка).

Значная частка твораў у зводзе БНТ друкуецца ўпершыню, з архіваў, новых запісаў. Звод раскрывае велізарнае багацце высо-камастацкай паэтычнай творчасці беларускага народа, славеснай, музычнай, тэатральнай. Матэрыялы звода даюць магчымасць глыбока даследаваць духоўную культуру беларусаў, выкарыстоўваць народныя творы ў культурна-асветнай, навуковай, педагагічнай рабоце, у літаратурнай творчасці, прафесіянальнай музыцы і інш.

Фалькларысты Беларускага і Гомельскага дзяржаўных універсітэтаў выдалі шэраг рэгіянальных фальклорных зборнікаў: "Беларускі фальклор у сучасных запісах. Брэсцкая вобласць. Тра-дыцыйныя жанры" (склад. В.А. Захарава, 1973); "Беларускі фальклор у сучасных запісах. Традыцыйныя жанры. Гомельская воб-ласць" (склад. В. А. Захарава, Р.М. Кавалёва, В.Дз. Ліцвінка, У.У. Раговіч, 1989); "Беларускі фальклор у сучасных запісах. Традыцыйныя запісы. Мінская вобласць" (уклад. В.Дз. Ліцьвінка, Г.Р. Кутырова, 1995); "Абрадавы фальклор Гомельскага Палесся" (склад. В.С. Новак, 1998); "Палесскае вяселле" (уклад. і рэд. В.А. Захарава, 1984) і інш.

З 60-х гадоў пачалося сістэматычнае тэарэтычнае даследа-ванне беларускага фальклору. Калектыў супрацоўнікаў ІМЭФ пад кіраўніцтвам І.В Гутарава выдаў у 1967 годзе гісторыка-тэарэтычнае даследаванне "Беларуская народная вусна-паэтычная творчасць" - першы пасля Я.Ф. Карскага сістэматычны разгляд асноўных відаў і жанраў фальклору беларусаў і некаторых праблем іх генезісу і асаблівасцей зместу.

Значная ўвага ўдзяляецца распрацоўцы важных праблем фаль-кларыстыкі ў работах асобных аўтараў. Некаторыя заканамернасці развіцця беларускай вусна-паэтычнай творчасці асвятляюцца ў ма-награфіі К.П. Кабашнікава "Ад традыцыйнага фальклору да рэва-люцыйнай паэзіі" (1969); даследаванню славянскіх узаемасувязей у вывучэнні беларускай народнай творчасці славістамі прысвечаны яго ж кнігі "Беларускі фальклор у параўнальным асвятленні" (1981), "Малыя жанры беларускага фальклору ў славянскім кантэксце" (1998).

Беларуская народная сатыра ўпершыню ў фалькларыстыцы грунтоўна даследавана ў манаграфіях А.С. Фядосіка "Беларуская народная сатырычная проза" (1969), "Трапным народным словам" (1971), "Праблемы беларускай народнай сатыры" (1978).

Паэтыку беларускіх народных твораў даследавалі М.А. Янкоўскі ў кнігах "Паэтыка беларускіх прыказак" (1971) і "Паэтыка беларускай народнай прозы", В.М. Коўтун - у манаграфіі "Святло народнага слова" (1984).

Шматлікія манаграфіі прысвечаны асобным жанрам або відам беларускага фальклору, што відавочна з іх назваў: І.К. Цішчанкі "Беларуская частушка" (1971), А.1. Гурскага "Зімовая паэзія беларусаў" (1980) і яго ж "Тайны народнай песні" (1994), "Беларускія загадкі" (2000), Г.А. Барташэвіч "Вершаваныя жанры дзіцячага фальклору" (1976), яе ж "Беларуская народная паэзія веснавога цыкла і славянская фальклорная традыцыя" (1985), "Магічнае слова" (1990, пра замовы), А.С. Ліса "Купальскія песні" (1974), яго ж "Валачобныя песні" (1989), "Жніўныя песні" (1993), "Каляндарна-абрадавая творчасць беларусаў. Сістэмажан-раў. Эстэтычны аспект" (1998), В.Дз. Ліцвінкі "Святы і абрады беларусаў" (1998), У.А. Васілевіча "Усходнеславянская гумарыс-тычная песня" (1979), Г.А. Пятроўскай "Беларускія сацыяльна-бытавыя песні" (1982), А.С. Фядосіка "Беларуская сацыяльна-бытавая казка" (1995), яго ж "Беларуская сямейна-абрадавая паэзія" (1997), Т.В. Валодзінай "Талака ў сістэме духоўнай культуры беларусаў" (1994), яе ж "Семантыка рэчаў у духоўнай спадчыне беларусаў" (1999), І.І. Крука "Усходнеславянскія казкі пра жывёл" (1997), У.М. Сысова "Беларуская пахавальная абраднасць (1995), яго ж "3 крыніц векавечных" (1997. Пра абрадавы фальклор), Л.М. Салавей "Беларуская балада" (1978) і інш.

З адных толькі назваў манаграфій відаць, што велізарная праца патрабавалася, каб ахапіць грунтоўным даследаваннем столькі жанраў і відаў беларускай народнай творчасці. Мы не маем маг-чымасці ахарактарызаваць гэтыя працы з-за абмежаванасці аб'ёму даследавання, хоць яны і заслугоўваюць больш дэталёвага разгляду. Нам жа неабходна назваць, а некаторыя з іх коратка ахарак-тарызаваць, і іншыя кнігі. Напрыклад, працы А.Ю. Лозкі "Беларускі народны каляндар" (1993), які ў гэтай кнізе ў храналагічнай паслядоўнасці разгледзеў народныя святы і абрады, некаторыя творы. У 2000 г. І.І. Крук апублікаваў кнігу "Сімволіка беларускай народнай культуры", у якой ён паспрабаваў абвергнуць некаторыя традыцыйныя нацыянальныя звычаі і ўстанавіць новыя.

У апошняе дзесяцігоддзе значна павысілася цікавасць па бе-ларускай міфалогіі. Выйшлі ў свет буйныя манаграфічныя даследаванні. Сярод іхкнігі А.М. Ненадаўца " Пакланіся дубу" (1993), "Святло таямнічага вогнішча" (1993), "Каму пакланяліся продкі" (1996), "За смугою міфа" (1999). Упершыню даследаваны важней-шыя міфалагемы ў манаграфіях "Міфалагемы і магія ў беларускім абрадавым фальклоры" (1997) і "Сімволіка і семантыка славянскіх міфалагем" (1999) І.В. Казаковай.

Вялікую ролю ў развіцці беларускай фалысларыстыкі адыгралі даследаванні этнамузыколагаў. Пачатак вывучэнню народнай музычнай культуры палажыў В.І. Ялатаў выданнем шэрагу манаграфій, у якіх ён даследаваў заканамернасці і спецыфіку развіцця беларускай музычнай песеннай творчасці: "Ладавыя асновы беларускай народнай музыкі" (1964), "Рытмічныя асновы беларускай народнай музыкі" (1966), "Меладычныя асновы беларускай народнай музыкі" (1970) і інш. Этнамузыколаг З.Я. Мажэйка паспяхова даследавала рэгіянальныя асаблівасці песеннай творчасці беларусаў у кнігах: "Песенная культура Беларускага Палесся" (1971), "Песні Беларускага Палесся" у двух выпусках (1983-1984, Масква), "Песні беларускага Паазер'я" (1981). Яна ўпершыню глыбока тэарэтычна асэнсавала і раскрыла сістэму каляндарнай песеннай творчасці, спецыфіку функцыянавання ў манаграфіі "Каляндарна-песенная культура Беларусі: Вопыт сістэмна-тыпалагічнага даследавання" (1985). Разам з Т.Б. Варфаламеевай яна надрукавала зборнік "Песні Беларускага Падняпроўя" (1999).

1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   14


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка