Казакова Ірына Валер'еўна Доктар філалагічных навук Беларускі фальклор Курс лекцый



старонка2/14
Дата канвертавання15.05.2016
Памер2.66 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

Веснавы цыкл

Веснавы цыкл аграрнага календара яшчэ больш цікавы і раз-настайны сваімі абрадамі і мноствам відаў паэзіі. функцянальна звязанай з земляробчымі, гаспадарчымі. сямейнымі клопатамі сяляніна, яго перажываннямі, уяўленнямі і ўспрыняццям навакольнага свету. Сяляне чакалі вясну, гукалі, каб паскорыць яе прыход, радаваліся, што яна "адмыкае зямліцу, выпускае травіцу на ранняе лета, на буйнае жыта"1.

Да веснавога цыкла адносяцца песні: вяснянкі, валачобныя, вялікодныя, юраўскія, траецкія, або сяміцкія, куставыя, русаль-ныя. Да іх можна дабавіць карагодныя і талочныя песні, якія вы-конваліся ў рознью часы веснавога цыкла. Паўсюдна, пачынаючы часцей за ўсё з Дабравешчання, дзяўчаты залазілі на горкі, стрэхі будынкаў і гукалі вясну:

Благаславі, Божа,

На ўзгорачку сесці

Вясну гукаці,

Лецечка адмыкаці,

Зіму замыкаці:

Лецечка цяпленька,

Зіма сцюдзёная,

Лецечка ў каточку,

Зіма ў палазочку.2

Гуканне вясны спалучалася ў многіх вяснянках з заклінаннем карысці ад яе прыходу людзям: "Дай, Божа, на жытачка род, //На статак прыплод, //Людзям на здароўе".3 У шматлікіх весна-выхпесняхадлюстроўваецца, што карыснае прынесла людзям вяс-на. У адных песнях у адказ на гэта пытанне сцвярджаецца:

"-Шаўковую траву на вясну, //Буйнае жыта на лета. //Малым дзеткам па яечку, //Старым дзедам па кіёчку, //Маладым малод-кам па бёрдзечку..."4. У другіх -персаніфікаваная вясна адказвае, што яна прынесла: "Тры карысці ў радасці: //Першая карысць бортнічкам, //А другая й аратаму, //А трэцяя пастушкам.."5 У трэціх: "-Прынесла хлопцам па лясачцы, //А малым дзецям па кружочку, //Маладанькам па чэпчыку, //А дзевачкам па кветач-цы..."6 і г.д.

Але вясна прынесла не толькі радасць, а і нястачу:

- Зпунькі сянцо

Вынесла, вынесла,

Зтоку саломку

Вытрасла, вытрасла,

Зклеці зярно

Вымела, вымела.7

3 веснавых песень асаблівай мастацкай дасканаласцю і адметнасцю вылучаюцца валачобныя песні.

Валачобныя песні, як і восеньскія, а таксама хрэсьбінныя песні, вызначаюць жанрава-бытавую спецыфіку беларускага фальклору.8 Па словах А.С. Ліса, які прысвяціў даследаванню валачоб-ных песень асобную манаграфію, валачобныя песні адносяцца да "вяршыні беларускай мастацка-паэтычнай культуры", у іх "слова дасягае незвычайнай выяўленчай выразнасці, мастацкай прадуктыўнасці, пераліваецца ўсімі гранямі, адценнямі хараства... Тое, што беларускія валачобныя песні амаль не маюць у культурах суседніх народаў аналагаў, павышае цікавасцьда іху агульнакультурным інтэрнацыянальным маштабе. Як нацыянальную культурную спадчыну валачобныя песні цяжка пераацаніць. Яны маюць вялікае пазнавальнае, эстэтычнае значэнне, уяўляюць свое-асаблівую крыніцу для ўзнаўлення гістарычнага быту народа ў выяўленчым мастацтве, музыцы".

А.С. Ліс, як і многія іншыя даследчыкі, лічыць паходжанне на-звы гэтых песень ад слова "валачыцца" валачобнікаў, якія абходзілі вясковыя двары і спявалі гаспадарам песні, за што ім дарылі пра-дукты харчавання, грошы. Гурт валачобнікаў, у які ўваходзілі пачынальнік, падхопнікі, музыка, механоша - усяго 8-15 чалавек -спяваў песні пад вокнамі сялянскіх хат. Прыход валачобнікаў быў жаданым для вяскоўцаў: яны з цікавасцю слухалі майстэрскае выкананне песень мясцовымі спевакамі пад акампанемент скрыпкі або жалейкі (дудкі), бубна. Ім імпанавала паважлівае звяртанне пачы-нальніка да гаспадароў з просьбай дазволіць праспяваць песню і асабліва яе змест. Часам валачобнікі адразу ж пачыналі пець "ла-лым" (вясну). Вось як апісваў П.Шпілеўскі віншавальнае выступленне валачобнікаў на Віцебшчыне ў палавіне XIX ст.:

"Гурт валачобнікаў звычайна становіцца пад акном хаты паўкругам, усярэдзіне - пачынальнік; гэты апошні пад акампане-мент скрыпкі запявае перш верш "лалыма"; падхватнікі спяваюць прыпеў "Хрыстос васкрос, сын Божы!", за прыпевам спяваецца другі верш, за ім зноў прыпеў і так да канца. Запявала нярэдка суправаджае сваё сола адпаведнымі рухамі цела, а падхватнікі ў час прыпеву пляскаюць у далоні. Пасля заканчэння песні кім-не-будзь з гурту, а часам і змешанымі галасамі многіх гаворыцца кароткае імправізаванае вітанне. Затым звычайна гаспадар ці гаспа-дыня адчыняюць акно, дзякуюць валачобніка і падаюць ім, што Бог даў: пяток ці дзесятак яек, канец пірага, акраец хлеба, кава-лак сыру, варанага мяса або замест усяго грыўну грошай; у іншых дамах даюць асобна пачынальніку і падхватнікам. Атрыманае пе-радаецца механошу аж да дзяльбы".9

Сяляне чакалі валачобнікаў не толькі таму, што ім падабала-ся іх віншаванне і велічанне ў песнях, але і ў надзеі на здзяйснен-не пажаданняў, выказаных імі. У далёкім мінулым яны верылі ў магічную сілу слоў валачобных песень, пазней па традыцыі пры-малі валачобнікаў як таленавітых спевакоў, ад выступлення якіх сяляне атрымлівалі эстэтычную асалоду. Магічна-утылітарная функцыя страціла дамінантнае значэнне, але не знікла зусім. Структура велічальных валачобных песень падобная на структуру велічальных народных калядных песень. Гэта заўважылі А.А.Па-табня, Я.Ф.Карскі. Зімі не зусім згодзен А.С.Ліс, які прышоў да высновы: калі "разглядаць кожную структурную частку калядак і валачобных асобна, канкрэтна, то выяўляецца больш разыход-жанняў, чым збліжэнняў"10. Але гэтыя адрозненні выяўляюцца ім у дэталях. Да таго ж ён не вылучае жанравыя разнавіднасці вала-чобных песень па эстэтычнаму прынцыпу, а класіфікуе песні па іх функцыянальна-тэматычнаму прынцыпу і вылучае пяць груп "на падставе адрасата, да каго звернуты, каму прысвячаюцца, або ах-вяруюцца (у народнай тэрміналогіі)"11.

Калі ж класіфікаваць валачобныя песні па эстэтычнаму прынцыпу, то можна вылучыць не толькі велічальныя, але і закліналь-ныя. Аднак не ўсе яны поўнасцю адпавядаюць эстэтычным крытэрыям. Многія з іх маюць рысы і той і другой разнавіднасці або эпічна-апавядальную самабытную жанравую своеасаблівасць, а ў некаторых творах - элементы ліра-эпічнасці. М.М.Нікольскі дас-ледаваў міфалогію і абрадавасць валачобных песень і вылучаў песні жытняга цыклу. песні свят-святочнага цыклу і пазнейшыя вала-чобныя песні. У апошніх цыклах песень, у адрозненне ад старадаўніх, ён адзначаў наяўнасць шматлікіх паралеляў у веснавой паэзіі іншых народаў. Але ў чым выяўляюцца гэтыя паралелі, дас-ледчык не вызначае, пагаджаецца са сцвярджэннем Анічкава, "што заходне-еўрапейская веснавая абрадавая песня з'яўляецца толькі перажыткам старадаўняй веснавой абраднасці і песні, якія былі аднастайнымі з лепш захаванай валачобнай беларускай абра-давасцю. Давесці дакументамі справядлівасць гэтай надзвычайна каштоўнай і трапнай гіпотэзы, мы, на жаль, не можам; але затое характар позніх веснавых віншавальных песень, славянскіх і заходніх, сапраўды вельмі падобны да характару позніх валачобных песень. Якуапошніх, так іў першыхасяродакцяжару змяшчаецца ў віншавальных пажаданнях: у выпрашванні падарункаў; як тут, так і там пажаданні разрозніваюцца ў залежнасці ад таго, да каго зварочваецца віншавальная песня"12, - да такой высновы прыйшоў М.М.Нікольскі і ў якасці прыкладу прывёў сербскія "лазарскія" песні.

На наш погляд, калі пагадзіцца з класіфікацыяй М.М.Нікольскага і вылучаць песні жытняга цыклу і свят-святочнага цыклу, то пры іхразглядзе няцяжка заўважыць, што часцей за ўсё яны не выконваліся ў "чыстым" выглядзе, а ў спалучэнні песень абодвух цыклаў.

Адной з самых аб'ёмістых валачобных песеньз'яўляецца песня, запісаная П.П.Дземідовічам і апублікаваная ў "Віленскім весніку" (1895, №73-74), якую ён назваў "надзвычай цікавай", сваім зме-стам складае "царкоўна-сельскагаспадарчы каляндар і да гэтага ча-су выконваецца ў Дзісенскімі павеце Віцебскай і Барысаўскім Мінскай губерні." Песня сапраўды вылучаецца надзвычайнай змястоўнасцю. Структура яе характэрная для класічнай валачобнай песні ў гонар гаспадара, кожны святы з царкоўнага календара апякуе пэўную земляробчую працу селяніна, збожжавыя расліны, іншыя працоўныя і святочныя, гаспадарчыя клопаты. Хрысціянскія святыя замянілі старажытныя славянскія язычніцкія боствы і няблага спраўляюцца са сваімі абавязкамі. На чале іху "навюсенькім, бялюсенькім шатрэ" гаспадара на "залатым крэсле" сядзіць Бог, а перад ім "усе святыя шыкуюцца, рахуюцца: якому святу наперад пайсці". У такім эпічна-апавядальным стылі далей валачобнікі паведамлялі, што робяць святыя: "...Саракі наперад пайшлі, //Святы Аляксей сохі чэшаць, //Святое Благавешчанне заворваець, //Святы Вербіч вярбу пасвянцаець, //Чысты чацвер ячмень засяваець..." Юрай залатымі ключамі "адамкнуў зямлю", "Святы Барыс бабы сеець, //Святы Мікола па межах ходзіць, //Жыта родзіць, //Урасіўся, умачыўся, //Пад залаты пояс пада-пхнуўся. //Святы Ушэственнік жыта выплываець". Менавіта жыту, ад ураджаю якога залежаў дастатак у сям'і, у валачобных пес-нях надаецца найбольшая ўвага. У гэтай песні "Святы Дзевятнік жыта раўнуець, //Святая Дзесятуха жыта красуець... //Святы Пё-тра жыта спеліць... //Спас жыта пасвянцаець, //Святая Прачыс-тая папары мяшаець //I жыта засяваець, //А другая ёй памагаець, //Святое Узвіжанне з поля збіраець". Не выпадкова жыта ўзгадва-ецца і ў заключнай частцы валачобнай песні:

Дай, Божа, гаспадарам здароўя,

Дай, Божа, каб жыта радзіла

На ніве - капамі, а ў гумне скірдамі,

На таку - умалотна, а ў арудзе - спорам,

А ў арудзе - намолам,

У дзяжы - падходам, а ў печы - ростам,

На стале - сыццём!13

Фальклорны час у валачобных песнях часта не адпавядае рэаль-наму, таму ўжо вясной жыта паспявае і малюецца карціна яго жніва:

...Жнуцьжнейкі маладзенькія,

Іхсярпочкі залаценькія.

Густа-густа зор на небе,

Гусцей таго снапоў у яго (гаспадара)...14

У заключнай частцы, апрача пажаданняў, нярэдка выказва-лася просьба адарыць валачобнікаў:

...Песенька спета, напроці лета:

А будзь жа весел, як вясна красна,

А будзь жа ціхі, як ціха лета,

А будзь жа багаты, як багата восень.

А ты, гаспадынька, усё дагадайся:

Скавародку - ў печ, па яечкі - ў клець,

Кусок сала пакрышыці,

А каўбаскаю абгарадзіці,

Кварту гарэлкі і сыр на талеркі.15

У другой песні валачобнікі жадаюць гаспадару "Жыці-быці, а нас надарыці: //Капу яек нялічаных, //А сыр на талерку, //Чыр-вонцы ў паперку //І два літры нам запіці"16. Такая нясціплая просьба не задавальнялася нават заможным селянінам. Калі доб-ра падараць, валачобнікі выказвалі гаспадару пажаданні: "Бывай здароў, мей сто кароў, а жыві болей, мей сто коней, хадзі каля рэчак, мей сто авечак, хадзі каля лядак, мей сто цялятак, хадзі каля нівак, мей сто свінак..."17. Увыпадку, калі гаспадар за спевы нічога не даваў, яго клікалі ісці з валачобнікамі жабраваць і прадказвалі няшчасці.

У некаторых выпадках валачобнікі іранічна заяўляюць, што яны многа не просяць, "у гадочак адзін разочак", і пералічаюць, колькі патрабуюць і канкрэтна каму з гурту: "Пачынальніку - хоць сорак яец, //А падхватнічкам - па дзесятачку, //А механошу - жыта калошу, //Кварту гарэлкі, сыр на талерку, //Нашага музыкі горкая доля: //Жонка не любіць да й не галубіць, //Што й паца-луіць - назад адплюіць"18.

Не адмаўляючы прыкладнога значэння адлюстравання аграр-нага календара ў валачобных песнях, А.С.Ліс адзначыў, што не-льга ў іх паэтычным календары "бачыць прамы рэгулятар працоўнай дзейнасці колішняга селяніна...Паэтычны каляндар зама-цаваў суму земляробчых ведаў у мастацкіх вобразах. Як і ўсякая песня пры абрадзе, ён меў на мэце садзейнічаць глыбейшаму засваенню грамадой той інфармацыі, тыхўстановак, якія нёс абрад. Паэтычны каляндар даваў шырока абагульнены вобраз гаспадарча-га года. Яго практычнае значэнне заключалася ў своеасаблівым эмацьюнальным зарадзе, які ў форме песні даваў хор валачобнікаў земляробу вясной, на самым пачатку работ, мабілізаваў яго на бу-дучую цяжкую вялікую працу"19.

Сярод праяў "цуда", пра які спявалі валачобнікі, апрача ўдзелу ў земляробстве міфічных істот, незвычайнай прыгажосці двара і шатра, дзе на залатым крэсле сядзіць сам Бог, яны прапаноўвалі гаспадару ўзяць ліхтарык і схадзіць у хлявок паглядзець, што там дзеецца: там адбылося яшчэ вялікае дзіва: "Трыста каровак ацялілася, //А ўсе кароўкі, усе драмушачкі, //А ўрадзіліся ўсе ця-лушачкі. //Сто кабылачак ажарабілася, //Жарабілі яны па жара-бочку, //Па жарабочку па вараненькім..."20. Колькасць кароў, якія ацяліліся, і кабылачак, што ажарабіліся, у розных валачобных песнях называецца не аднолькава: чатыры, восем, дзевяць, капа (шэсцьдзесят). Найчасцей згадваецца лічба сорак (не толькі ка-роў, кабылак, а таксама авец, свіней). Такая гіпербалізацыя праявы мела магічнае значэнне: спадзяваліся такім чынам сад-зейнічаць павелічэнню плоднасці скаціны. Лічбы (дзевяць, сорак і інш.) таксама павінны былі адыгрываць магічную ролю.

У валачобных песнях паэтычным хараством вылучаецца вобраз гаспадыні; яна "роду харошага", "бацькі багатага", "маткі ра-зумнае"; яна "раненька ўстаець і тоненька прадзець, часценька тчэць і бяленька беліць. ... хораша ходзіць, хазяйства водзіць"21. Як вобразы сімвалізуюцца часам пава-маці, паўлёначкі, сакалочкі - сімвалы яе сыноў22.

У песнях дзяўчыне - краснай паненцы - вар'іруецца сюжэт шлюбу: красна дзяўчына звяртаецца да злотнікаў выліць "залаты персцень", "парловы вянок", "шаўковы каберац" або: залаты кубак, залаты персцень, звянчальнічак (у другой песні руцяны вяночак). Часам гэтыя "надобачкі" тлумачацца;

Златы персцень - на ўпадабанне,

Парловы вянок - на заручэнне,

А шаўковы каберац на шлюбаванне.

Або:

А залаты кубак - дзеля запівання,



А залаты персцень - дзеля абручання,

Руцяны вяночак - то дзеля вянчання.23

Вобраз дзяўчыны ў валачобных песнях паэтычна ідэалізуецца: яна прыгожая і працавітая, "на ўсё добра вывучана; шыці - мыці, вышываці, і чытаці, і пісаці"; яна "ясней- красней" за "ясен-кра-сен мак у гародзе"; "па двару ідзець, як пава плывець. //У сені ідзець, саяны лушчаць, //У хату ідзець, баяры сядзяць, //Баяры ўсталі, шапачкі знялі, //Слічну паненку пад рукі ўзялі"24.

У песні "А ў лясочку на верасочку" дзяўчына звіла вянок з пер'яў павы і "на галоўку клала",

Ў цэркаўку пайшла - цэркаўка сіяець.

Вокала яе людзі да дзівілісь,

Адчаго ж гэта цэркаўка сіяець.

Аль ад месяца, аль ад сонца,

Аль ад маладой нашай Марыйкі?

А не ад месяца, не ад сонца,

Ад маладой нашай Марыйкі.25

У валачобных песнях, адрасаваных хлопцу, значна распаўсюдзіліся міфалагічна-казачныя сюжэты пра слічнага панІчыка, які хоча застрэліць змяю на камені, чорнага арла на дубу, сізага арла на дрэве, арла-пціцу, жоўту лісіцу, сакала на явары (сакала яснюсенькага ў чыстым полі), галубка на дубку, вутачку шэрую, куну і інш., але яны ўсе гавораць чалавечым голасам і просяць не забіваць іх, за што абяцаюць выратаваць у бядзе, дапамагчы з пе-равозам або пералётам, прынесці вялікую карысць і г.д.26

Як і дзяўчыны, прыгажосць хлопца ідэалізуецца: цераз поле ён едзе - "усё поле зіяе", цераз места - "усё места дзівуе", цераз вёску - "уся вёска шапкуе". Падобна вясельным песням прысутныя захапляюцца яго красе: "Бог таму дае, чый сын едзе, //Яш-чэ таму лепей, чый зяць будзе".27

Тэматыка валачобных песень разнастайная. Яны характарызуюцца таксама ўстойлівай страфічнай і метрарытмічнай структурай, з якой даследчык музычных асаблівасцей гэтых песень В.І.Ялатаў вылучыў адзін асноўны і тры прыватных тыпы і падрабязна прааналізаваў іх.28

Такім чынам, валачобныя песні як спецыфічная нацыянальная з'ява ў беларускім фальклоры вызначаюцца багатым зместам, паэтычнай і музычнай дасканаласцю, выразнай функцыянальнасцю.

Да веснавога цыкла адносяцца юраўскія песні, выкананне якіх прымеркавана да свята Юр'я (Георгія) - апекуна жывёлы і земляробства. Хрысціянскі святы замяніў язычніцкага Велеса, які быў адным з важнейшых багоў у славянскай міфалогіі. Свя-та Юр'я адзначаецца вясной 6 мая. Звычайна ў гэты час першы раз выганялі на пашу кароў, таму што хоць сяляне і назапашвалі корм ("На Юр'я павінна быць сена і ў дурня"), але яго заставалася мала нават у добрага гаспадара. Змагічнай мэтай, каб абараніць статак ад драпежных звяроў і розных хвароб, перад першым выганам кароў, валоў, коней у многіх месцах запальвалі грамнічую свячу і з ёю тройчы абходзілі статак. Частавалі пастуха, які павінен быў таксама выканаць магічныя дзеянні. Але ўжо на пашы.

У юраўскіх песнях (таксама ў многіх валачобных) Юрай выконвае ролю своеасаблівага божага ключніка, які "адмыкае зямлю, выпускае расу", на яе і заклікаюць песні выпускаць хатнюю жывёлу:

Юр'я, Юр'я

Прыпеў: Божа мой.

Падай ключы

Зямлю адмыкаць,

Бычка напасаць

На Юр'еву расу.

Бычка напасу:

-Бычок, трацячок,

Ці повен бачок?

-Яшчэ не повен,

Злевым не ровен.29

Юрый - персанаж многіх валачобных песень, у якіх ён або сам апякуе сялянскую ніву, або паведамляе аб такой жа ролі Бо-га: Юрай гаворыць гаспадару: "-Каля твайго жыта сам Бог ходзіць, //Сам Бог ходзіць, ключом звоніць, //Ключом звоніць, зямлю адмыкае, //Зямлю адмыкае - расу выпускае..."30.

Паводле запісу Ю.Крачкоўскага, Юрай у Навагрудскім паве-це лічыўся ў сялян "заступнікам жывёлы і асабліва коней". Ён жа прыводзіць песню:

Святы Юрай, Божы ключнік,

Вазьмі ключы, ідзі ў стайню,

Вазьмі каня варанога,

Ідзі ў поле ў чыстае

Адамкні зямлю, пусці расу.31

Цікавым, насычаным рознымі абрадамі, было свята Тройцы, або Сёмухі, якое адзначалася праз сем тыдняў пасля Вялікадня. На гэта свята ўшаноўвалі продкаў (ім прысвячаліся Стаўроўскія дзяды), расквітнеўшую прыроду (двары і хату ўпрыгожвалі галінкамі бярозы, клёна). Для Тройцы характэрны абрады кума-вання дзяўчат, завівання і развівання бярозы, завіванне вянкоў і варажбы на іх аб шлюбе і будучыні наогул. Гэтыя абрады адлюст-раваны ў траецкіх песнях, напрыклад, у песні "За рэчкаю, за бы-страю", адбіліся абрады кумавання дзяўчат, завівання вянкоў і ва-ражбы: дзяўчына з слабодкі звяртаецца да аднасяльчан: "Вы ку-мушкі-галубушкі, //Падружкі мае. //Куміцеся, любіцеся, //Любіце й мяне. //Як будзеце ў зялён сад ісці, //Гукайце й мяне, //Як будзеце красачкі рваць, //Нарвіце і мне, //Як будзеце вяночкі віць, //Савіце і мне, //Як будзеце на галоўкі класць. /'/Кладзіце і мне, //Як будзеце на Дунай пускаць, //Пусціце і мой. //А ўсе вянкі паверх пайшлі, //А мой на дно паў, //А ўсе дружкі з вайны прышлі, //А мой запрапаў."32

Як і ў іншых абрадавых песнях, у траецкіхвыразна выяўляецца магічная функцыя святочных абрадаў, накіраваная на павы-шэнне ўрадлівасці поля. У песні "Пойдзем, дзевачкі, ва лугі, лужочкі" раскрываецца семантыка абраду завівання вянкоў: "Мы заўём вяночкі //На годы добрыя, //На жыта густое, //На ячмень каласісты, //На авёс расісты, //На грэчку чорную, //На капусту белую"33. Пра семантыку гэтага абраду слушна напісаў А.С.Ліс - даследчык паэзіі беларускага календара:

"Завіванне вянкоў на Сёмуху ў старажытнасці мела працоўнамагічны сэнс: паводле думкі выканаўцаў абраду, павінна было садзейнічаць плоднасці поля, ураджайнасці збажыны і гародніны"34.

У траецкіхпесняхз надзвычайным паэтычным хараством ушаноўваецца культ расліннасці, дрэў. У гэтыхпесняхадлюстраваліся анімістычныя погляды продкаў. Бяроза, клён, дуб песаніфікуюцца, да іх спявачкі звяртаюцца як да жывых істот. У песні "Выхва-лялася бяроза"35 у першай частцы псіхалагічнага паралелізму перадаецца дыялог бярозы з дубам, якія спрачаюцца падобна таму, як у другой частцы паралелізму дзяўчына з хлопцам. У песні адчуваецца незадавальненне пахвальбой бярозы. У іншых жа песнях менавіта бярозе аддаецца перавага ў параўнанні з другімі дрэвамі, напрыклад:

Не радуйся, клён да ясення,

Не к табе ідуць дзеўкі красныя.

Не табе нясуць яешні смашныя,

Гарэлку горкую, скрыпку звонкую.

Ай, люлі, ай, люлі!

Ай, люлі, ай, люлі!

Ты радуйся, белая бяроза,

К табе ідуць дзеўкі красныя,

Табе нясуць яешні смашныя,

Гарэлку горкую, скрыпку звонкую...36

Падобны матыў гучыць і ў песні "Не радуйся ты, дубняк, кленнік". у якой побач з гэтымі дрэвамі называюцца "ель кудравая. зелена сасна". Недаіхідуцьдзяўчаты, "стары бабушкі" і "стары старыкі":

Толькі радуйся, бела бяроза,

Што ты белая да кудравая.

Ну, кудравая, малажавая,

Што к табе ідуць красны дзевіцы,

Ну нясуцьтабе ўсе гасціночкі...37

Адухаўлёная бяроза клікала дзяўчат і ў песні "Гукала дзевачак бяроза вянкі развіваць", якую спявалі праз тыдзень, калі ішлі развіваць бярозкі. Па выгляду вянкоў гадалі аб будучыні.

Сёмушныя абрады, асабліва завіванне вянкоў і варажба на іх, добра захаваліся да канца XX ст. на Магілёшчыне. Выканаўцы іх, зразумела, не надавалі ім магічнага значэння.

На другі дзень Тройцы на Піншчыне вадзілі "Куста". Выбіра-лася самая прыгожая ў вёсцы дзяўчына, якую ўбіралі ў зелень, сплеценую з галінак клёну, і на галаву надзявалі вянок. Гурт дзяўчат вадзіў "куст" па вёсцы пад песні, якія атрымалі назву ку-ставых. Упершыню вялікую калекцыю куставых песень апубліка-ваў Р.Зянькевіч у зборніку "Народныя песні пінскага люду" (1851). У пасляваенныя гады абрад і куставыя песні прыцяглі ўвагу многіх даследчыкаў. Найбольш грунтоўна даследавалі куставыя песні Р.М.Кавалёва і В.М. Шарая.

Гурт дзяўчат заходзіў у двор, і спявалі песні гаспадару, сыну, дачцэ, танцавалі. Спачатку пелі:

Ой, дзень добры, да наш пане, да хаты,

Ой, ці ж вяліш нашаму кусту стаці,

Бочку мядочку прыпявалначкам даці,

Нам, маладзенькім, на ганачку пагуляці.38

Як калядоўшчыкі і валачобнікі, гурт дзяўчат прасіў у гаспадароў за свае спевы "тры барылкі гарэлкі" або "хоць па залатому" і інш. У далёкім мінулым ваджэнне "куста" і спевы мелі галоўнай магічную функцыю: садзейнічаць ураджайнасці нівы і шчаслівай долі тым, каму адрасаваліся песні.

Завяршаўся веснавы цыкл русальнымі песнямі якія выкон-валіся на Граным, або Русальным, тыдні. Міфалагічныя істо-ты русалкі, паводле народных уяўленняў, паходзілі з дзяўчат-тапельніц і нехрышчоных нябожчыкаў дзяцей і знаходзіліся ў рэчках, азёрах, з якіх яны выходзілі ў Русальны тыдзень, гу-лялі па жытнёвых нівах, у лесе, прываблівалі хлопцаў, казы-талі іх.

Важнейшы абрад тыдня - провады русалкі. Ею апраналі дзяўчыну, спляталі вянок з кветак васількоў, хмелю, надзявалі яго на яе і вялі ў жыта ў суправаджэнні спеваў русальных песень, пакідалі там дзяўчыну. Перад тым, як вялі русалку-дзяўчыну, тройчы спявалі песню "Ой, ты Васіль, ты мой Васілёчак"39. Вярталіся ў вёску, вадзілі карагоды.

Плялі вянкі для сябе і ўсе дзяўчаты, якія яны кідалі ўслед за русалкай у жыта, рабілі з саломы чучала русалкі, якое неслі ў по-ле або ў лес і пелі:

Правяду русалку, правяду

Да й асінкаю заламлю,

Каб тая русалка па жыце не хадзіла,

Майго жыта не ламіла.

Маё жыцейка дробнае

Да ў каласку буйнае.

Правяду русалку, правяду

Да й асінкаю заламлю.40

Асінавы кол звычайна ўбівалі ў магілу злога чарадзея, нячысціка. Русалку, варожы чалавеку пачатак якой увасабляўся ў чучале, спальвалі на вогнішчы. В.Д.Ліцьвінка адзначае. што "сарваная з яе [русалкі-дзяўчыны] зеляніна, прынесеная дадому, прыносіцьдабрабыт хатняй гаспадыні" (Менавіта з апранутай у ру-салку дзяўчыны). Ён жа апісвае, як рабілі чучала русалкі.

"...Чучала русалкі рабілі з куля саломы - уніз калоссем, а ўверх камлём, перавязвалі чырвоным поясам, выразалі шыю, га-лаву, на якую надзявалі чапец, спадніцу, з дзвюхжменей саломы рабілі рукі, якія абкручвалі хусткамі. На шыю завязвалі чырвоную хустку; спераду падвязвалі чырвоны хвартух, малявалі фарбамі твар і надзявалі вянок"41.

"Галоўнай песняй усяго русальнага тыдня" В.Дз.Ліцьвінка лічыць наступную:

На гряной нядзелі русалкі сядзелі,

Рана-ранюсенька, русалкі сядзелі.

Русалкі сядзелі, на дзевак глядзелі,

Рана-ранюсенька, на дзевак глядзелі.

-Дзевачкі-сястрыцы, падайце вадзіцы,

Падайце вадзіцы з глыбокай крыніцы,

Рана-ранюсенька, з глыбокай крыніцы.

3 глыбокай крыніцы ды з-пад той вярбіцы,

Рана-ранюсенька, ды з-пад той вярбіцы.

Падайце вадзіцы душу прыгасціці,

Рана-ранюсенька, душу прыгасціці.

Душа прыгасціцца - жыццё вараціцца,

Рана-ранюсенька - жыццё вараціцца.

Тады будзем з вамі краскі сабіраці,

Рана-ранюсенька, краскі сабіраці.

Краскі сабіраці, песенькі спяваці,

Рана-ранюсенька, песенькі спяваці.

В.Дз. Ліцьвінку ўдалося запісаць провады русалкі ў в.Дзімалоркі Лоеўскага раёна. Адбываліся яны інакш, чым прыведзеныя вышэй, але з убраннем зелянню русалкай дзяўчыны. Вянок для яе рабілі з жывых кветак, вянкі дзяўчат вешалі на крыжы магіл. "Русалка" спрабавала ўцячы, але яе лавілі, вялі на ўзгорак, дзе вадзілі карагоды, а потым праводзілі ў жыта. Зноў вадзілі карагод вакол "русалкі", потым з песнямі і танцамі ішлі праз усю вёску да рэчкі, дзе "русалку" абмываюць, вядуць у жыта. Яна здымае зя-лёнае адзенне, якое сяляне хапаюць і кідаюць на градкі агародаў.

Зразумела, што і раней не было адзінага сцэнарыя провадаў русалкі, існавалі рэгіянальныя і лакальныя мясцовыя традыцыі.Магчыма, што з гэтых былых традыцый моладзь в.Дзімалоркі і вы-карыстала найбольш цікавае ў провадах русалкі.

Святкаванне Русальнага тыдня, паэтычная народная твор-часць, семантыка абрадаў, генезіс, функцыянальнасць, нацыя-нальная і рэлігіянальная адметнасць вывучаны яшчэ недастаткова, у тым ліку і міфалагічны аспект (напрыклад, месца русалкі ў дэ-маналагічнай сістэме беларусаў).

У веснавых песнях ярка адлюстроўваецца ўспрыняцце сяля-намі прыроды, яе адраджэнне пасля зімы. Асабліва пранікнёна паказана гэта у шматлікіх варыянтах песні "Вол бушуе, вясну чуе", урывак якой прыводзім:

Вол бушуе, вясну чуе,

Дзеўка плача, замуж хоча.

-Не бушуй, воле, наарэшся,

Не плач, дзеўка, нажывешся.

Воран грача, сыра хоча.

Дзеўка плача, сына хоча.

Воран грача, сыра з'еўшы,

Дзеўка плача, сына меўшы…42

Змест некаторых вяснянак пераклікаецца з валачобнымі песнямі, у якіх валачобнікі спяваюць пра незвычайны ураджай на ніве гаспадара. Параўнаем вяснянку з урыўкам валачобнай песні:



Вяснянка:

Благаславі, Божа,

Вясну красную пеці

На ціхае лета,

На буйнае жыта.

Каб наша жыта

У трубы павілося.

У трубы павілося,

Набок схілілося.

На полі снапамі,

А ў гумне тарпамі,

У агародзе прысыпна,

А у млыне прымолна,

А у дзяжы падходна,

А у пячы пячыста,

А на стале краіста.44


Урывак з валачобнай песні:

…Во дай, Божа, умалоціста,

А ў арудзе во насыпіста,

А з аруда невыборыста,

А у мельніцы намеліста,

А у дзежцы падыходіста,

А у століку укроіста…43

Я шчэ адзін урывак з валачобнай песні:

-Вярніся ж дамоў, пане гаспадару,

Ужо твоё поле абгледжана,

На адной ніўцы ў трубу завілося.

А на другой там жнейкі жнуць…

…Дай жа, Божа, пане гаспадару.

З поля звезці і ў торпы злажыці.

У торпы укладна, на таку умалотна,

У арудак прысыпна, у пячы прысушна,

А ў млыне прымольна, а ў дзяжы падходна,

А ў печы румяна, на стале сытна,

А ў сям'і мірна.45


Растлумачыць гэту з'яву можна некалькімі прычынамі. Па-першае, і вяснянкі і вачобныя песні адносяцца да аднаго і таго ж цыкла земляробчага каляндара. Па-другое, веснянкі спявалі і ў карагодах і нават, як сведчыць В.Дз. Ліцьвінка, пры абыходзе хат:

"На Міншчыне зафіксаваны абход хат са спевамі, гуканнем вясны і заскокваннем-затанцоўваннем яе. Гурт моладзі ішоў у канец вёскі і па чарзе ля кожнага двара вадзіў карагод "Дзе карагод ходзіць, там жыта родзіць".46



Нарэшце трэццяя прычына: агульнасць магічнай функцыянальнасці і ў прыведзенай вяснянцы, і ў валачобнай песні.


  1. Шейн П.В.Материалы Т.1.Ч.1.С.127.

  2. Паэзія беларускага земляробчага календара. С.173.

  3. Тамсама. С.173.

  4. Тамсама. С.178.

  5. Тамсама. С.179.

  6. Тамсама. С.179.

  7. Тамсама. С.179.

  8. Па сведчанню С.Карскага, "валачобнікі захаваліся толькі на Беларусі. таму што гэты велікодны звычай даўно ўжо прапаўумаларасійскай вёсцы. а v Велікарасііяго,здаецца, ніколі не існавала, таму што апошняегэта свята праслаўляецца і апяваецца толькідухоўнымі асобамі" (Виленскнй вестник.1891.№86. Цыт. Па кн.:3емляробчыкаляндар:Адрады і звычаі. /Уклад,А.І.Гурскага.Мн.1990.С.157.).

  9. Шпилевскнй П.Волочебники в Витебской губернии //Русский дневник, 1859.№101. Цыт. Па кн.:3емляробчы каляндарАбрады і звычаі/Уклад А.І.Гурскага. Мн.,1990. С. 172-17.

  10. Ліс А.С.Валачобныя песні. С.55.

  11. Тамсама. С.67.

  12. Нікольскі М.М. Міфалогія і абрадавасць валачобных песень. Мн., 1931. С.276.

  13. Земляробчы каляндар. С.165.

  14. Валачобныя песні/Склад. Г.А.Барташэвіч, Л.М.Салавей, В.І.Ялатаў. Мн., 1980. С.93.

  15. Тамсама. С.92.

  16. Тамсама. С.107.

  17. Валачобныя песні/Склад. Г.А.Барташэвіч, Л.М.Салавей, В.І.Ялатаў. Мн., 1980. С. 236.

  18. Тамсама. С.214 - 215.

  19. Ліс А.С. Валачобныя песні. С.83.

  20. Валачобныя песні/Склад. Г.А.Барташэвіч, Л.М.Салавей, В.І.Ялатаў. Мн., 1980. С.214.

  21. Тамсама. С.228, 234.

  22. Тамсама. С.232-233.

  23. Тамсама. С.250 – 251.

  24. Тамсама. С.344, 343.

  25. Тамсама. С.346.

  26. Валачобныя песні/Склад. ГАБарташэвіч, Л.М.Салавей, В.І-Ялатаў. Мн. 1980. С.365-385.

  27. Тамсама. С. 393.

  28. Ялатаў В.І.Музычны змест валачобныхпесень. //Валачобныя песні С39-47.

  29. Бессонов П. Белорусские песни. С. 23.

  30. Валачобныя песні. С.93.

  31. Земляробчы каляндар: Абрады і звычаі /Уклад. А.1. Гурскага. - Мн., 1990. С.174- 175.

  32. Паэзія беларускага земляробчага календара. С.282 – 283.

  33. Тамсама. С.278

  34. Тамсама. С.56

  35. Тамсама. С. 280

  36. Тамсама. С. 279 – 280

  37. Тамсама. С.280.

  38. Тамсама. С.286.

  39. Ліцьвінка В. Свята і абрады беларусаў. С.112.

  40. Паэзія беларускага земляробчага календара. С.291.

  41. Ліцьвінка В. Святы і абрады беларусаў. С.111.

  42. Паэзія беларускага земляробчага календара. С.175.

  43. Бессонов П. Белорусские песни. С.5 – 7.

  44. Паэзія беларускага земляробчага календара. С.174.

  45. Валачобныя песні/Склад. ГАБарташэвіч, Л.М.Салавей, В.І-Ялатаў. Мн. 1980. С.93.

  46. Ліцьвінка В. Святы і абрады беларусаў. С.45.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка