Казакова Ірына Валер'еўна Доктар філалагічных навук Беларускі фальклор Курс лекцый



старонка6/14
Дата канвертавання15.05.2016
Памер2.66 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

Хаўтурныя галашэнні.

Хаўтурныя, або пахавальныя, галашэнні вылучаюцца з жанрава-відавой сістэмы сямейна-абрадавай паэзіі сваёй імправізацыйнай адметнасцю: стэрэатыпныя клішыраваныя вобразы выкарыстоўваюцца кожны раз у канкрэтным выпадку пахавання пэўнага нябожчыка; тэкст галашэння павінен быў адлюстроўваць смутак па бацьку, маці, дзеду, бабулі, сыну, дачцэ або блізкаму чалавеку для плакальшчыцы. Менавіта для жанчыны, якая галасіла, таму што мужчыны рэдка вымаўлялі хаўтурныя галашэнні, часцей за ўсё плакалі без слоў1.

Галашэнні гучалі таксама і пры наборы рэкрутаў, і на вяселлі пры развітанні нявесты з роднай сям'ёй. У іх, як і ў хаўтурных галашэннях, выкарыстоўваліся традыцыйныя фальклорныя прыёмы, стэрэатыпныя выразы, сродкі выяўленча-мастацкай вобразнасці, дастасаваныя да пэўнага выпадку.

Хаўтурныя галашэнні ўзніклі ў глыбокай старажытнасці, грунтаваліся на веры ў бессмяротнасць душы, на кульце продкаў, мелі дамінантную магічную функцыю, мэта якой задобрыць нябожчыка, каб ён не шкодзіў жывым, а дапамагаў ім з "таго свету". Паступова гэта функцыя страчвалася, узмацняліся эмацыянальная, валюнтатыўная (уздзеяння) і цырыманіяльная функцыі, якія сталі пераважаць і ў наш час у галашэннях і пахавальным рытуале наогул.

Пахавальны рытуал, звычаі і хаўтурныя абрады складваліся на працягу стагоддзяў, увабралі ў сябе міфалагічныя і рэлігійныя ўяўленні людзей, прымхі і забабоны. Змены ў рытуале і ўспрыняцці іх семантыкі не былі застыўшымі, яны абумоўліваліся развіццём грамадства, навукі і культуры, але шматлікія традыцыі засталіся ўстойлівымі, выконваюцца і зараз. Пры гэтым многае ў іх мае агульнаславянскую аснову і разам з тым нацыянальную і мясцовую адметнасць.

Галашэнні выконваліся каля труны нябожчыка, калі яго выносілі з хаты, калі везлі на могілкі, пры развітанні з ім на могілках і апусканні труны , а таксама ў час памінкаў праз 9, 40 дзён 1 праз год. Пачыналі галасіць па нябожчыку пасля таго, як патухне свечка, якую давалі паміраючаму ў рукі пры агоніі (часцей за ўсё грамнічную). Жанчыны прытульваліся да нябожчыка, галасілі, але імкнуліся плакаць так, каб слёзы не капалі, таму што баяліся пагоршыць яго становішча на "тым свеце", у жыццё на якім яны верылі. Гэта пацвярджалася і апрананнем памершага. Яго "апраналі ў чыстае, белае адзенне хатняга прыгатаўлення і новыя лапці, якія замяняліся ботамі або "чаравікамі" толькі ў больш заможных сем'яў", клалі прыналежнасці для курыва, калі нябожчык курыў, насавую хусцінку і інш. Цела падымалі і клалі ў труну, якую свяшчэннік акрапляў свянцонай вадой. Выносілі з дому і ставілі на воз, засцілалі палатном. На труну клалі хлеб і салянку з соллю. У некаторых месцах (напрыклад, у Селішкоўскай воласці Віцебскага павету) вярталіся ў хату "правіць стол" - на памінальны абед па нябожчыку, які, па словах М.Я. Нікіфароўскага, адбываўся ў некалькі змен і працягваўся дзве-чатыры гадзіны (з-за немагчымасці размясціцца ўсім адразу). Спачатку паміналі родныя і ганаровыя асобы, потым суседзі і іншыя прысутныя ("кто помельче"), апошнімі - старцы. На памінках кожны падымаў чарку са словамі: "Памяні, Госпадзі, яго душаньку, пашлі ёй царства нябеснае і рай прасветлы", успаміналі дабрачыннасць памершага. На "жалобным стале" "не было месца нясціплым размовам, абгаворам, спрэчкам, пярэчанням, лаянкам, "жартам" і наогул усяму, што суправаджала сялянскія зборышчы; мнагалюдны сход гаварыў стрымана, без павышэння голасу, і ў сваёй гутарцы, то агульнай, то прыватнай, не адыходзіў ад нябожчыка, яго спраў і дэтальных падрабязнасцяў пагаснуўшага жыцця"2, - адзначаў М.Я.Нікіфароўскі.

Памінальны жалобны стол у большасці месц Беларусі адбываўся пасля пахавання нябожчыка. Працэсія ішла ў пэўным парадку: "Уперадзе хто-небудзь з "крыжом" у адной руцэ і званком у другой; ён званіў амаль няспынна ад дома да могілак. За ім неслі "прочесу", непасрэдна за якою следавала труна; замыкалі процэсію ўсе прысутныя. Само сабой зразумела, што "галасяшчыя" жанчыны ішлі бліжэй да труны, прычым часам яны трымалі рукі на труне. Кончыўшы "галашэнне" ўступалі месца новым плакальшчыцам"3.

М.Я. Нікіфароўскі заўважыў яшчэ адну асаблівасць пахавальнага рытуалу: "Калі нябожчыка заносілі ў царкву для адпявання, то, як паведаміла жыхарка Гарадокскага павета, усе родныя жанчыны і жонка нябожчыка, трымаючы адна другую за рукі, вераніцаю праходзілі пад труною ў той час, калі ён знаходзіўся на шляху ад катафалка да дзвярэй"4.

Пасля вяртання з могілак быў звычай падыйсці да печы, пагладзіць тры разы рукамі і сказаць: "Няхай паміраюць прусакі да тыраканы, а не людзі", а потым памыць рукі5.

Магічны сэнс гэтага звычаю несумненны, як і абрад, які выконваўся ў Бродзецкай воласці Ігуменскага павета. Калі выносілі труну з хаты: сваячка нябожчыка кідала жытнія зёрны ўслед памершаму, "каб ён і пасля смерці сваёй не пазбаўляў жывых радных, якія засталіся, надзённага хлеба". У некаторых вёсках таго ж павета пасля вынасу нябожчыка ставілі васковую свечку. Гаспадар прыходзіў з могілак і гэтай свячой удараў крыжападобна ў верхні касяк дзвярэй і кідаў ад сябе. Насыпаны на месце авёс, дзе ляжаў памершы, збіралі і высыпалі туды, куды ніхто не хадзіў. Старэйшая жанчына брала акраец хлеба, паварочвалася да дзвярэй і звярталася да раней памершых дзядоў, бабулек і іншых, каб прынялі нябожчыка і жылі з ім у згодзе на "тым свеце"6. Гэта сведчыць не толькі аб перакананні сялян у замагільным жыцці, але і шанаванні імі продкаў, веры ў залежнасць ад іх жывых.

Паводле апісання М.Я. Нікіфароўскага, цікава ўшаноўваўся конь, які адвозіў нябожчыка на могілкі ў некаторых паветах Віцебскай губерні: гэтаму каню кланяліся да зямлі, месцамі цалавалі яго капыты, вялі яго не за павады, а за ручнік, або пояс, якімі замяняліся павады. У в.Ратуцічы Станіслаўскай воласці Барысаўскага павета Мінскай губерні старшая дачка нябожчыка, труну з якім выносілі і ставілі ў воз, кланялася да зямлі каню, цалавала яго ў капыты і прыгаворвала нараспеў:

Мой конек варанюсенькі,

Вязі татку памалюсенькі;

Яго костачкі балючыя,

Штоб яны не здрыгануліся,

Штоб яны не скалыхнуліся!7

У галашэннях адлюстраваліся ўяўленні аб "тым свеце", жыцці ў ім памершых, глыбокім смутку па нябожчыку, яго лепшых якасцях, ролі сям'і і ўзаемаадносін з ім, умовах жыцця і побыту і інш.

У галашэнні ўдавы па мужу гучыць папрок Богу, які разлучыў яе з мужам, і нябожчыку - навошта ён пакідае яе з дробнымі дзеткамі. У шэрагу рытарычных пытанняў жонка пытаецца, куды ён "прыбраўся? У якую дарогу?" Адкуль яго ждаць, калі ён у госці прыдзе, ці зімовай парой, ці летняй... з роспаччу бедная ўдава галосіць:

А мой гаспадарок! Куды ты пойдзеш...

Ці ты касіць пойдзеш, ці араць пагонісься?

Куды мне табе несці абедаць, а на якую паласу?

А мой гаспадарчык! Ці ты ня чуеш,

Што твае конікі ірзуць і волікі рыкаюць?..

Нібы і хатнія жывёлы чуюць смерць гаспадара, а "дзеткі плачуць", удава прадракае здзекі над імі чужых людзей і яшчэ больш жаласліва звяртаецца да нябожчыка і называе яго ласкавымі словамі:

А мой гаспадарочык, а мой яварочык!

А мае ножачкі! Дзе ж вы хадзіць будзеце?

А мае ручачкі! Што ж вы рабіць будзеце?

Смерць мужа яна абумоўлівае прыроднымі стыхіямі:

Отчаго ты от мене отваліўся?

А ці цябе ветры подвалілі?

Ці цябе дожджы падмылі?

А мой гаспадарочык, а мой яварочык!

Збудовалі табе свяцёлачку цёмною. Нявідною –

Німа ні дзвярэй, ні вакошачык...8

Народ надаваў сур'ёзнае значэнне галашэнням. Па словах настаўніка народнага вучылішчы М.Нікалаевіча, "вераць, што пасля рыданняў нябожчык атрымлівае адпушчэнне грахоў... Плач старых больш паважаецца, чым плач маладых жанчын, плач дарослай дачкі па бацьку мае большую вагу, чым плач жонкі па мужу, плач жа малалетніх лічыцца яшчэ больш важкім"9.

Няўцешная ўдава ў іншых галашэннях шчыра выказвае свой балючы смутак у сувязі са смерцю мужа і пачуцці любові да яго:

"А мой родненькі, а мой мілюсенькі", "А мой ты галубчык!", "Мой жа ты сакалочэк", "Сакалочык жа ты мой ясьненькій!", "Мой мілы салавеічка", "Мой галубчык сізінькі", "Мой шчымялечык"... Галашэнні розняцца па зместу. У залежнасці ад таго, калі напаткала смерць - зімой, вясной, летам; ад таго, колькі засталося дзетак-сіротак; ад таго, наколькі яны забяспечаны матэрыяльна, і г.д.

Горкі смутак па бацьку гучаў у галашэннях дзяцей-сірот: "А мой ты татулечка, а мой ты родненькі". Задчаем яны звяртаюцца да памершага: "А як ты нас пакідаеш, няшчасных і бедных сіротачак?.." Яны баяцца, што не будзе каму за іх заступіцца, магчыма, толькі ён абароніць іхна тым свеце10.

Асабліва душэўна і пранікнёна аплаквала смерць бацькі дачка:

Татулечка мой родненькі!

Нашто ты нас пакідаеш?

Як нам цяпер жыць?..

Як нам цяпер прабыць?..11

Як і ў галашэннях па мужу, у галашэннях дзяцей пачуцці да бацькі выяўляюцца ў памяншальна-ласкальных словах: "А мой татачка", "А мой татулечка, мой кукулечка", "Мой татачка, мой залаценькі", "Татачка мой любенькі, татачка мой дарагенькі", "А мой жа ты татачка, а мой жа ты зязюлёк, а мой жа ты галубок, а мой жа ты родненькі, а мой жа ты лябедзіку, а мой жа ты салавейку, а мой жа ты кроліку" і да т.п.

Такімі ж задушэўнымі пачуццямі і прачулымі былі традыцыйныя галашэнні дзяцей па маці. Дачка называе нябожчыцу: "мамулечка мая, галубачка мая залатая" і выказвае свае пачуцці да яе: "ручачкі міленькія", "ручачкі любенькія", "ножачкі дарагія", і г.д.12

Шчыры адчай, горкія перажыванні адчуваюцца ў эмацыянальных воклічах дачкі да памершай маці: "Мамулечка ж мая родненькая... Галовачка ж мая буйная... А ручанькі ж мае белыя!.. А пчолачка мая дарагая!" Характэрна, што ў тым жа галашэнні выяўляюцца міфалагічныя ўяўленні плакальшчыцы:

Откуль жа мне цябе дажыдаці?

Откуль жа мне цябе пазіраці?

Ці ты ранняю зарей ускінешся, ці ты позднею?

А мамулечка ж ты мая родная!

Ці ты ко мне жаркім солненьком ускоцішся?

Ці ты ка мне ясным месяцэм?

Ці ты, мая мамулечка, дробнымі звёздамі?

Ці мне ж цябе по гаворунцэ спазнаваці,

Ці мне ж цябе по походушке узнаваці?..13

У гэтым галашэнні выкарыстаны не мастацкі прыём, а выказана старадаўняе міфалагічнае ўяўленне аб метамарфозах, якія грунтуюцца на анімістычным успрыняцці свету і прыроды.

Надзвычайнае ўражанне пакідаюць галашэнні маці по дзіцяці, эмацыянальнае ўзрушанне ад якіх не можа пакінуць без суперажыванняў нікога з прысутных. Такое ўздзеянне дасягаецца выказваннем бязмежнага гора маці, падборам эмацыянальна насычаных звароткаў, эпітэтаў:

Яблочко мое недоспелое,

Ягодка моя недозрелая!

Детунько мое міленькое!

Детунько мое любенькое!

Лісточек мой зелененькій,

Цветочек мой чырвоненькій!

Без поры ты отпадаеш,

А мне печаль покідаеш.

Пташэчка моя любенькая!

Соловеінька шырэнькій, шчэбецяннічэк мой!

Ты ж гаворыш, як соловейко шчэбечэш.

Ты ж хоцев быть татку перэменочка,

А цяпер проці лецічка цеплаго,

Сделав нам перэломуньку вялікую.

Усе пташэчкі заспеваюць,

Усе казявочкі поотжываюць,

Усе мурашэчкі павыповзуць.

Усе рэбяткі на вулку павыбегаюць,

А цябе нідзе не будзець:

У пясочэк закопаюць...14

У гэтым урыўку з галашэння, запісанага ў Высокагарадзецкай воласці Сенненского павета, выразна адлюстроўваецца душэўнае перажыванне маці, страціўшай свайго малалетняга сына, на якога сям'я ўскладала надзеі ў будучым. Галашэнне ўяўляе сабой яркі ўзор таленавітага выкарыстання традыцыйнай паэтыкі, што дазваляе адчуць трагізм маці, у якой смерць адняла самае дарагое для яе - роднае дзіця.

Мы не можам разгледзець усе ўзоры асноўных груп галашэнняў з-за абмежаванасці аб'ёму, але і прыведзеных прыкладаў дастаткова для таго, каб пазнаць жанравыя своеасаблівасці беларускіх галашэнняў, тэматычную разнастайнасць іх зместу і мастацкую дасканаласць паэтыкі.


  1. М.Я.Нікіфараўскі. які зрабіў шмат апісанняў хаўтур, прызнаваўся, што "сведкам "галашэння мужчын" ён не быў ні разу". Але аднойчы: "як на нешта "выдаюшееся" указвалі мне, што такой-то "галасіў акурат, як выюць жонкі -дужа доўго галасіў" (Шейн П.В. МатериалыТ.1.Ч.2.С.637).

  2. Шейн П.В. Матерналы. Т.1.Ч.2.С.514.

  3. Тамсама. С.515.

  4. Тамсама.

  5. Тамсама. С.521.

  6. Тамсама. С.533 - 535.

  7. Тамсама. С.523.

  8. Тамсама. С.638 - 639.

  9. Тамсама. С.637.

  10. Тамсама. С.684 - 685.

  11. Пахаванні. Памінкі. Галашэнні/Уклад. У.А.Васілевіча, Т.Б. Варфаламее-вай. Мн., 1986. С.210.

  12. Шейн П.В. Матерналы. Т.1. Ч.2. С.670 - 671.

  13. Тамсама. С.675.

  14. Тамсама. С.654.


Пазаабрадавыя лірычныя песні.

Песні пра каханне.

У пазаабрадавых песнях даследчыкі вылучаюць песні пра ка-ханне, сямейна-бытавыя і сацыяльна-бытавыя. Асаблівай змястоўнасцю і лірызмам характарызуюцца беларускія народныя песні пра каханне. Н.С.Гілевіч назваў лірыку кахання ў фальклоры адной "з самых прыгожых, самых светлых і самых пяшчотных старонак". І адной "з самых жыццяздольных".

"Мінаюць і аддаляюцца дзесяцігоддзі, мяняюцца эпохі, чала-вецтва выходзіць на ўсё больш высокія рубяжы навукова-тэхнічна-га прагрэсу, а складзеныя сто ці, можа і дзвесце гадоў назад гранічна простыя радкі пра каханне не старэюць, не трацяць ак-туальнасці і наўздзіў патрапляюць сваім эмацыянальным ладам і настроем адгукнуцца на самыя патаемныя зрухі ў душы сучаснага чалавека"1, - трапна адзначыў Н.С.Гілевіч.

Галоўныя героі любоўных песень - дзяўчына і хлопец. Вобраз дзяўчыны, увасоблены народам, паўстае ў надзвьгаайным паэтыч-ным харастве: яна надзяляецца здольнасцю на глыбокія пачуцці, вызначаецца вернасцю ў каханні, маральнай чысцінёй, высакароднасцю, сумленнасцю, працавітасцю. Даверлівая і справядлівая ва ўзаемаадносінахда каханага, яна часам сустракаецца з ашуканствам і здрадай, што выразна раскрываецца у шэрагу беларускіх песень.

Розныя гістарычныя эпохі адбіліся на змесце песень пра каханне: у іх адлюстравалася становішча дзяўчыны і хлопца, іх залежнасць ад волі паноў-прыгоннікаў і бацькоў у часы прыгоннага ладу, адносная свабода ў каханні і ў шлюбе ў наступныя гады.

Мастацкая чароўнасць вобразаў, чысціня пачуццяў закаханых абмалёўваецца яркімі фарбамі, супастаўленнямі з прыроднымі з'явамі, маляўнічымі карцінамі пейзажу, якія садзейнічаюць больш глыбокаму адлюстраванню перажыванняў герояў. Як і ў іншых народных песнях, тут шырока выкарыстоўваецца псіха-лагічны паралелізм, персаніфікацыя, напрыклад, у песні "Ой, рабіначка", з якой прывядзем урывак:

-Ой, рабіначка,

Ты зялёная,

Ой, калі ж ты ўзышла,

Калі вырасла?


-Я вясной ўзышла,

Летам вырасла,

На высокі цярэм

Пахілілася.


-Ой, дзяўчыначка,

Ты прыгожая,

Дзе ты, красна, расла,

Гадавалася?


-Я у мамкі расла,

Гадавалася,

Як вішэнька ў саду

Красавалася...2

Даследчык беларускіх народных песень пра каханне І.К.Цішчанка слушна заўважыў адлюстраванне ў іх многіх жыццёвых праблем.

"Песні пра каханне - цэлы комплекс узаемаадносін, у іх, як у фальклоры, скрыжаваліся самыя розныя сямейна-бытавыя і грамадскія праблемы - звычаёва-прававыя, сацыяльныя, маральныя, філасофскія, этычныя і эстэтычныя. Аднак самым вышэйшым прынцыпам, які рэгуляваў узаемаадносіны паміж маладымі зака-ханымі людзьмі, заставалася народная мараль, якая ўвабрала ў сябе ўсё лепшае, што выхоўвала ў чалавеку ідэалы дабра, высакародства і справядлівасці."3

Менавіта паводле народных ідэалаў лірычная гераіня характарызуе свайго мілага ў песні "Няма цвету сільнейшага"4, у якой прыгажосць хлопца сімвалізуе "сіньвасілёчак". У сінтаксічным паралелізме супастаўляецца сінь васілёчак, як "сільнейшая" (больш лагічна - "сінейшая") кветка з мілым дружочкам дзяўчыны, у вернасці якога яна ўпэўнена ("Няма друга вярнейшаго //Як мілы дру-жочэк"). Яго воблік абмалёўваеццца пяшчотным параўнаннем ("Сядзіць сабе за столікам, //Як сін галубочэк") і апісаннем адзення ("На ём світа шоўкам шыта, //Боцікі казловы"... і г.д.), што значна павышае прывабнасць вобраза.

Сярод разнастайных па тэматыцы песень, галоўнай лірычнай гераіняй у якіх паўстае дзяўчына, прыцягваюць увагу песні з міфа-лагічнымі ўяўленнямі аб долі, красе як антрапаморфных або анімістычных істотах. Характэрнай у гэтых адносінах з'яўляецца песня "Кругла-мала балоцечка":

Кругла-мала балоцечка,

Там хадзіла малодзечка.

Да хадзіла, напявала,

Сваю красу засявала.


-Расці, расці, краса мая,

Тонкая, высокая,

Каранём глыбокая,

Лісцейкам шырокая.


А калі ты не вырасцеш,

Дык я цябе з каранём вырву,

Дык я цябе з каранём вырву

Ды праз плот перакіну.


Няхай цябе валы з'ядуць,

Няхай цябе коні стопчуць.

Валы з'ядуць палавыя,

Коні стопчуцьвараныя...5

Асаблівай эмацыянальнай узрушанасцю вылучаецца лірычная гераіняў песняхпра няшчасную долю, недабраную пару. Дзяўчын-ка з адчаю гатова ахвяраваць жыццём. У песні "Ой, пайду я каля рэчак" яна зайздросціць усяму жывому ў свеце, хто мае пару ("Ка-чар качку паганяе, //Кожна сабе пару мае") і з горыччу і крыўдай бядуе: "А я ў Бога адна ў кары, //Што не маю сабе пары. //Ой, я на іхпадзіўлюся //Ды й аб каменьразаб'юся". Яе будуць "спамінаці":

Тую дзеўку спамінаці,

Што з кахання ўміраці.6

У блізкай па зместу да гэтай песні "Па садочку пахаджаю" прычынай адсутнасці ў дзяўчыны пары называецца божая кара: не даў Бог долі. Яна таксама ў роспачы гатова разбіцца аб камень, "драбней маку" рассыпацца:

Няхай людзі тое знаюць,

Што без долі паміраюць.7

Доля дзяўчыны ў песнях пра каханне часцей за ўсё неш-часлівая. У некаторых выпадках лірычная гераіня імкнецца адшукаць сваю долю і ўздзейнічаць на яе, але ўсе намаганні марныя. У песні "А у садзе каліначка" маці пасылае дачку "каліну ламаці". Характэрна, што каліна спагадліва схіляецца да дзяўчыны. Яна ж звяртаецца да долі як да антрапалагічнай істоты:

"Дзе доля падзелася?

А дзе я радзілася -

Там долл ўтапілася,

А дзе я купалася -

Там доля засталася".

Адгукніся ты, доля,

Пасярэдзіне мора,

Адгукніся ты,друга,

Пасярэдзіне луга.8

Менавіта сваё няшчасце дзяўчына абумоўлівае ліхой доляй. Напрыклад, у песні "Ці свет, ці світае" гераіня папракае любіма-га, які яе пакідае: "Ці ж я не такая //Ды як тая другая? //Я й харошая, я й прыгожая - //Толькі доля ліхая"...9 Шукае сваёй долі і маладая казачка ў песні "Зялёны дубочак, чаго пахіліўся?", але не знаходзіць яе ў чыстым полі, не здолелі злавіць яе і рыбалоўцы ("Не злавілі долю, злавілі шчуку-рыбку. //Шчука-рыба йграе, са-бе пару мае, //Да й я маладзенькі доленькі не маю"...)10.

Шчаслівая доля ў песнях пра каханне - узаемнае каханне, якое за-вяршаецца шлюбам. Аб гэтым і марацьдзяўчына і хлопец - галоўныя героі песень, багаты унутраны свет якіх, душэўныя перажыванні і пачуцці з мастацкім майстэрствам дасканала раскрываюцца ў народных песнях.

Нярэдка ў песнях дзяўчына не скрывае ўсёй глыбіні сваіх па-чуццяў да хлопца і прызнаецца яму. У песні "Сядзіць голуб на дубку"11 дзяўчына просіць любімага параіць ёй "зелля, каб скарэй забыці яго". Яна пагаджаецца піць зелле, якое раіць хлопец, але ўпэўнена, што тады забудзе яго, як вочы заплюшчыць, г.зн., як памрэ. У песні выкарыстаны сінтаксічны паралелізм, у якім незвычайна супастаўляюцца малюнкі: голуб і галубка; хлопец і дзяўчына. Часцей за ўсё ў песнях супастаўляецца каханне адной і другой пары, тут жа іх узаемаадносіны не асацыіруюцца.

Многія песні пра каханне будуюцца не на паралелізме, а на іншых традыцыйных прынцыпах народнай паэтыкі. У песні "Па бару хаджу"12, напрыклад, апавядальная частка аб збіранні гераіняй ягад, у выніку чаго яна "памачылася, урасілася ... пазябла дужа", змяняецца эмацыянальнымі зваротамі да сонейка "жаркага" абагрэць яе, да ветрычка "буйненькага" абсушыць яе, да міленькага - "пажалець" яе, пакуль будзе жыва, не забудзе, а калі памрэ - будзе плакаць...

Любы разгляд народных песень не можа перадаць усёй паэ-тычнай прыгажосці адлюстравання ў іх вобразаў закаханых, іх па-чуццяў. Любоўныя песні вызначаюцца надзвычайнай мастацкас-цю, мілагучнасцю. Не выпадкова беларускія і рускія кампазітары шырока выкарысталі іх у сваіх апрацоўках (Тэраўскі, М.Анцаў, М.Аладаў, М.Чуркін, А.Багатыроў, В.Залатароў, І.Кузняцоў, І.Любан, П.Падкавыраў, Г.Пукст, В.Яфімаў, Я.Цікоцкі, А.Ко-пасаў, А.Сапожнікаў, Г.Лабачоў, А.Свешнікаў і многія іншыя). "Цеплыня, сардэчнасць, задушэўны лірызм беларускіх народных песень пра каханне з даўніх часоў звярнулі на сябе ўвагу пра-фесіянальныхмузыкантаў"13, - слушна заўважыла даследчыца беларускага народнага меласу С.Г.Нісневіч.

Другаснае жыццё песень у апрацоўках кампазітараў, іх вялікая папулярнасць у беларускага, рускага і іншых народаў - яркае сведчанне іх змястоўнасці і высокага паэтычнага хараства.




  1. Лірычныя песні. /Уклад. 1 рэдакцыя Н.С.Гілевіч. - Мн., 1976. С.91.

  2. Песні пра каханне /Склад. І.К-Цішчанкі, музычнай часткі С.Г.Нісневіч. Мн.. 1978. С.47.

  3. Цішчанка І.К. Песні пра каханне //Беларуская вусна-паэтычная творчасць. - Мн.. 2000. С.431.

  4. Federowski M. Lud bialoruski. Warszawa, 1958. S.20, №21.

  5. Песні пра каханне. С. 135 - 136.

  6. Тамсама. С.137.

  7. Тамсама. С.137 -138.

  8. Лірычныя песні. С. 142 - 143.

  9. Тамсама. С. 130 - 131.

  10. Тамсама. С. 161.

  11. Песні пра каханне. С.402.

  12. Тамсама. С.402 -403.

  13. Нісневіч С.Г.Аб напевах беларускай народнай песні пра каханне //Песні пра каханне. С.37 -44.


Сямейна-бытавыя песні.

У пазаабрадавай народнай лірыцы значнае месца займаюць сямейна-бытавыя песні, якія, як лічаць даследчыкі, узніклі паз-ней за абрадавыя і песні пра каханне. Разам з тым многія сямей-на-бытавыя песні генетычна ўзыходзяць да каляндарна- і сямейна-абрадавых як па зместу, так і па мелодыі. Яны страцілі сувязь з абрадамі і пачалі выконвацца ў любы час.

Некаторыя тэмы песень пра каханне развіваюцца ў сямейна-бытавой лірыцы. Асабліва шырокае адлюстраванне атрымала тэма долі-шчасця, бяздолля, нядолі - няшчасця, гора, бяды. У сямейна-бытавых песнях пераважае паказ ліхой, няшчаснай долі жанчыны ў замужжы: у чужой сям'і, дзе да яе варожа ставяцца свякруха, свёкар, дзевер, муж. У песні "Як пайду я ў крыніцу" няшчасную долю сімвалізуе палын - "горкая трава, //Хто ідзець - палын ірвець, //Палын горкая трава"1. У другой песні: "Ой, па-лын, палын, трава горкая, //Долечка мая яшчэ горшая"2.

Паэтычна вобразна раскрываецца становішча жанчыны ў чу-жой сям'і з дапамогай дасціпнага параўнання ў песні "Ой ты, мілы мой, дружына мая":

А маё жыццё, як у полі трава,

Як у полі трава, на траве раса:

Сонейко ўзыдзе - раса адпадзе,

Так маё жыццё марно прападзе.3

Выразна характарызуецца доля маляўнічымі эпітэтамі ў розных песнях пра жыццё дзяўчыны (жанчыны) у шлюбе: доля добрая, ліхая, худая, горкая, нешчаслівая. У некаторых песнях доля паўстае ў выглядзе персаніфікаванай міфалагічнай істоты. У песні "Парадзіла мяне мама ў правадную нядзелю" лірычная гераіня папракае маці, што дала ёй ліхую долю. Яна хоча пазбавіцца ад яе і вядзе прадаваць, але "людзі знаюць, што ліхая (доля), не хочуць купляць". Цікава, што доля паводзіць сябе, як чалавек: кладзецца спаць, патрабуе есці. Адзінае выйсце для жанчыны: утапіць долю. Але намаганні жанчыны марныя, доля яе папярэджвае:

-Ой, хоць жа ты мяне ўтопіш, я не ўтаплюся,

Як ты прыйдзеш хусты мыці - за рукаў я ўхаплюся.4

Становішча ў чужой сям'і найбольш выразна раскрываецца пры супастаўленні з ранейшым жыццём у родных бацькоў.

Таленавіта выкарыстоўваюцца пры гэтым антытэза, параўнанні: "...Расла я ў мамкі; //Як сад на пагодзе... //Як сад на пагодзе, //Як вішанька ў гародзе... //Аддала мяне мамка //За сіняе мора... //За сіняе мора, //У вялікае гора..."5

Ва ўзаемаадносінах з нявесткай выразна раскрываюцца харак-тэрныя рысы свякрухі і свёкра, якія ў большасці песень неўзлюбілі яе. Свякруха жорстка здзекуецца з нявесткі, прымушае працаваць ад цямна да цямна, груба звяртаецца да яе: " - Уставай, нявест-ка, //Бадай ты не ўстала!.. //Ой, маўчы, нявестка, //Не раздзімай губы: //Як вазьму палена, //То павыб'ю зубы..."6 Не лепш адносіцца да нявесткі і свёкар: ён не дае ёй адпачыць, іранічна "гаворачы":

-Спі, шэльма, спі,

Спі, не рабі:

І цяляткі не поены,

І кароўкі не доены,

Спі, шэльма, спі,

Спі, не рабі!7

Нярэдка ў песнях свякруха патрабуе ад сына біць жонку, і ніхто яе не ратуе. У песні "Мужык жонку катуе", напрыклад, свякроўка дае сыну качалку, каб ён біў жонку, і ён паслухмяна выконвае загад. Не выратоўвае яе і свёкар, які падаў сыну палку; не паспачуваў і дзевер - не дайшла да яго сумлення і сэрца просьба: "Дзевярочак-браточак, паратуй ты мяне, маладу", - ён падаў бра-ту рэмень з такім жа прыгаворам, як і яго папярэднікі: "-Бі, бра-ток, бі, бі, навучай"... І толькі залувіца кінулася брату ў ногі з заклікам:

Кінь, браток, біць, кінь навучаць

-Мне самой гэтага не мінаваць.8

Жорсткія здзекі мужа з жонкі паказваюцца ў многіх песнях у розных сітуацыях. Жанчына скардзіцца на несправядлівыя адносіны да яе мужа: "...Я ж яму кашыцу з маслам, //А ён мяне паломнікам ляснуў... //Я ж яму ды кашуліцу шыю, //А ён мяне кулаком у шыю. //Я ж яму рэчы ні паўрэчы, //А ён мяне кулаком у плечы..."9

3 вялікім паэтычным майстэрствам адлюстроўваецца ў песнях жыццё жанчыны з мужам-п'яніцай. Некаторыя з гэтых песень узніклі ў той час, калі існаваў рэкруцкі набор, што вынікае са зме-сту твора: жанчына "не раз, не два праз акенца ўцякала //Да й не раз, не два пад страхою начавала...", таму і запісала "п'яніцу ў сал-даты". Забралі "п'янічаньку ў набор", але жонка баіцца, каб не ўцёк:

Ой, не жаль жа мне, што п'яніцу ўзялі, Ой, жаль жа мне, што нямоцна звязалі. Баронь, Божа, развяжацца, уцячэ, Ён жа маё бела ліцо пасячэ...10

У шматлікіх сатырычна-гумарыстычных песнях п'яніца-муж трапляе ў камічнае становішча: ён прапівае "каня варанога", "ідзе дамоў па другога", "прапівае коніка з аброткаю, прыходзіць дамоў за намёткаю" і г.д. У песні "Захацела мяне маці за харошага аддаці" бацька аддаў дачку за п'яніцу, ён п'е "нядзелю. П'е п'яніца друіую"... Знаходзіць яго жонка ў карчме: даведваецца, што ён: "Прапіў каня і сядло, //Прапіў усё сваё дабро, //Прапіў хату і святліцу, //Ссушыў мяне, маладзіцу. //Прапіў каня і карову, //Прыбіў мяне, чарнаброву, //Прапіў грошы, серабро, //Прапіў усё маё дабро. //Прапіў штаны і сарочку, //А сам стаіць у куточ-ку"... Пашкадавала п'яніцу кума:

Абабралася кума

-Штаны й сарочку дала,
Штаны й сарочку дала,

Вывела із сорама.


-Ідзі, кумок, дадому,

Не хваліся нікому.11

Значна менш бытавала песень, у якіх муж кахае, шкадуе жонку і заступаецца за яе, абараняе ад ліхой свякрухі, жорсткага свёкра: "...-Не журыся, жоначка //Мая маладзенькая: //Я коніка напасу, //Я вадзіцы прынясу, //Я свайму бацьку //Я ўсё угаджу"12, - суцяшае муж жонку, якой свёкар дае непасільныя для яе за-данні.

Часам на загады маці біць жонку муж імітуе расправу з ею, хаця на самой справе шкадуе і кахае яе. У гэтых адносінах характэрна песня "А шумела, гудзела сасоначка ў бару". На папрокі маці, чаму ён не б'е жонку, муж "павёў жонку ў клеці, //Як стаў жану біці, //Як стаў навучаці. //А не біў жа па плечыках, //А па голых сценачках, //А не біў жа па жонушцы, //А па белай падуш-цы. //-А крычы, жана, душа, //Кабы маці пачула, //А хвала та-бе, Божа, //Што жаны не калечыў, //Сваю мамку пацешыў".13

Яшчэ менш песень, у якіхмуж прама адмаўляецца выконваць загад маці біць жонку. Ён катэгарычна пярэчыць ёй:

-За што мне сваю жынку біці?

Яна ўмее ўсё дзела рабіці,

Яна ўмее шыці да бяліці,

Яна ўмее прасці і ткаці,

Яна ўмее свёкру наравіці.14

Востра крытыкуецца ў народных песнях здрада мужа або жонкі (часцей за ўсё у сямейна-бытавых песнях здраджвае муж). На папрокі жонкі муж нярэдка прызнаецца, што пакахаў другую жанчыну, напрыклад, у песні "А на гары соўнейка": " -Адступ, адступ, мілая, //Не нада ты мне: //Ёсць у мяне мілая, //Лепш за цябе. //А звара вячэрачку - //Смачней за цябе, //Пасцеле пасце-лечку -//Мягчэй за цябе, //Скажа яна словачка - //Вярней за ця-бе. //Ляжа яна спатачкі -//Бліжэй за цябе"15. Падобнае прызнанне робіць муж і ў песні "Выйду за вароты - махі ды балоты"16; а ў песні "А ў бары сасна тонка вырасла" жонка з усёй душой ставіцца да мужа, на світанку, калі ён вяртаецца ад другой, яна выходзе, за ручаньку "ўводзе", а яе "мілы не дбае, ён друтую мае". Ён груба адказвае ў пасцелі, калі жонка просіць павярнуцца да яе. Каб сем раз пацалаваць яго:

-А бадай ты, міла, таго не даждала.

Каб ты маё ліцо сем раз цалавала.17

Зрэдку ў песнях і нявестка мяняе адносіны да свякрухі з не-навісных да спагадлівых. Але гэта здараецца тады, калі свякруха памірае пасля праклёну яе нявесткай, якая прагла стаць гаспадынькай ў хаце. Але "пасыпаліся ...дзеткі дробныя. Няма часу ў карчомку хадзіці, //Няма за што гарэлачку піці..." Стала нявестка на магільніку "свякровачку будзіць":

-Устань, устань, мужыкова маці,

Памажы мне гора гараваці.

Памажы мне гора гараваці,

Памажы мне дзетак гадаваці.


-Ой, не ўстану я, мужыкова маці,

Ой, не памагу гора гараваці,

Ой, не памагу дзетак гадаваці,

Бо не ўмела мяне шанаваці.18

Сярод разнастайных па зместу сямейна-бытавых песень вылучаюцца творы аб благім мужу, за якога часцей за ўсё выдавалі замуж без згоды дзяўчыны. Нярэдка здаралася, што дзяўчына не толькі не адчувала да яго пачуццяў любові, але і раней не бачыла. Тэма шэрагу песень - шлюб маладой жанчыны са старым мужам. Да таго ж у песні "Ох, ізвіўся палын і з травою" апавядаецца не толькі пра шлюб старога з маладою, але і пра яго п'янку ("Ідуць людзі з поля з гарання, //А мой мілы з карчмы з гуляння"). У роспачы жанчына просіць бацьку прадаць паўбочкі пшаніцы і выкупіць яе ад п'яніцы.Аднак бацька не можа выкупіць яе ад ліхога мужа-п'яніцы нават калі прадасць "коніка, другога"19. Наадварот паводзяць сябе стары муж і маладая жонка ў песні "Ой, звіўся баркун і з травою": муж прадуе ў полі, а жонка гуляе ў карчме.20 Здзе-куецца жанчына з мужа "недаростка": звязвае яму ручкі-ножкі, каб не мог "наругацца"21, прывязвае яго "да сасны ачыма, да сябе плячыма"22, адносіць яго звязанага ў чыста поле, а праз тры тыдні пераконваецца, што яе "недаростка ваўкі з'елі"23. Драматызм узае-маадносін такой пары раскрываецца па-рознаму яшчэ ў многіх песнях. Увогуле тэматычная разнастайнасць сямейна-бытавых пе-сень такая ж бязмежная, як само жыццё ў сям'і. Ахарактарызаваныя намі песенныя сюжэты - толькі частка багатых зместам беларускіх народных песень, але і з гэтых прыкладаў відаць шырыня адлюстравання ў песняхсямейнага жыцця і побыту беларускага народа.


  1. Сямейна-бытавыя песні /Склад.І.К.Цішчанка, Г.В.Таўлай. - Мн., 1984. С.31.

  2. Тамсама. С.225.

  3. Тамсама. С.43 - 44.

  4. Тамсама. С.45.

  5. Тамсама. С.96.

  6. Тамсама. С.100.

  7. Тамсама. С. 119.

  8. Тамсама. С. 169 - 170.

  9. Тамсама. С. 170-171.

  10. Тамсама. С.174 - 175.

  11. Тамсама. С. 214 - 215.

  12. Тамсама. С. 122.

  13. Тамсама. С. 115.

  14. Тамсама. С. 113.

  15. Тамсама. С. 228.

  16. Тамсама. С. 226.

  17. Тамсама. С. 228.

  18. Сацыяльна-бытавыя песні. С. 118.

  19. Тамсама. С. 134 - 135.

  20. Тамсама. С. 135 - 136.

  21. Тамсама. С. 138 -139.

  22. Тамсама. С. 139.

  23. Тамсама. С. 140.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка