Контрольная работа по курсу История Беларуси Вариант №7 Студент-заочник I курса Группы №080223 фио



Дата канвертавання15.05.2016
Памер299.66 Kb.
ТыпКонтрольная работа
Министерство образования республики Беларусь

Учреждение образования

«БЕЛОРУССКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ ИНФОРМАТИКИ И РАДИОЭЛЕКТРОНИКИ»

Институт информационных технологий

Специальность МиКПРЭС



КОНТРОЛЬНАЯ РАБОТА

По курсу История Беларуси

Вариант № 7

Студент-заочник I курса

Группы № 080223

ФИО Гринько Олег Геннадьевич

Адрес Гродненская обл. г. Новогрудок ул. Некрасова 7

Тел. 8029 8818937

Минск. 2010

Тэма: Асаблівасці дзяржаўнага ладу ВКЛ. Тры статуты ВКЛ.
План:


  1. Адрознене дзяржаунага ладу ВКЛ ад дзяржаунага ладу Вялікага княства Маскоўскага.

  2. Рада паноў і вальны сейм (сойм) іх склад і функцыі. Органы мясцовага кіравання.

  3. Судзебнік Казіміра 1468г. і Статуты ВКЛ 1529, 1566 і 1588 гадоу –збор.




  1. Адрозненне дзяржаўнага ладу ВКЛ ад дзяржаўнага ладу Вялікага Княства Маскоўскага.

Калі ў Маскоўскім княстве на канец XV - пачатак XVI ст. склалася "строга цэнтралізаваная дзяржава з манапольнаю ўладай вялікага князя, які ў 1547 г. прыняў тытул цара, то палітычны лад у ВКЛ прадоужыў палітычную традыцыю Полацкай зямлі. Уладу і сістэму дзяржаўнага кіравання ў Вялікім княстве Літоўскім узначальваў вялікі князь (гаспадар). Але ён быў абмежаваны з аднаго боку, панамі-радай, а з другога боку - у адносінах да асобньгх тэрыторый мясцовымі прывілегіямі.

Найгалоўнейшым абавязкам вялікага князя бьла абарона ідэлаагасці тэрыторыі дзяржары. Ён стаяў на чале войска, ад яго імя выдаваліся заканадаўчыя акты і вяршыўся суд. Ён вёу дыпламатычныя перамовы, абвяшчаў вайну і згоду, назначаў на дзяржаўныя пасады, кіраваў дзяржаўнымі маёнткамі, выдаваў прывілегіі на атрыманне гарадамі магдзбургскага права.

Пры князі знаходзілася гаспадарская Рада - паны-рада. Першапачаткова яе склад вызначаўся вялікім князем і яна не была пастаянным органам. 3 цягам часу звычай устанавіў склад паноў-рады. У яе ўваходзілі магнаты, якія займалі вьштэйшьія дзяржаўныя пасады - канцлера, гетмана, маршалка падскарбія, а таксама намеснікі старосты, ваяводы, кашталяны. Важную ролю ў Радзе адыгрывалі вьшэйшыя прадстаўнікі каталіцкай царквы. Сярод членаў паноў-рады былі Радзівілы, Сапегі, Астрожскія, Хадкевічы, Валовічы, Дрункія, Тышкевічы і іншыя вядомыя магнаты. Калі да сярэдэіны XV ст. у гэтым органе вядучая роля належала католікам, то з сярэдзіны XV ст. становішча выраўнялася, а з XVI ст. большую ролю адыгралі праваслаўныя, прадстаўнікі славянскіх феадалаў.

Паступова прававы статус паноў-рады эвалюцыяніраваў, і яна з дарадчага органа пры вялікім князі пераўтварылася (пры Казіміры) у вышэйшы дзяржаўны орган, а пры вялікім князі Аляксандры фактычна і юрыдычна пачала абмяжоўваць вялікакняжацкую ўладу. Без згоды Рады вялікі князь ужо не мог аднаасобна вырашаць праблемы знешняй палітыкі, выдаваць і адмяняць законы, распараджацца фінансамі і т. д.

3 цягам часу з ліку членаў Рады выдзелілася невялікая частка найбольш уплывовых феадалаў дзяржавы, з якіх была ўтворана Вышэйшая і тайная рада. Яна парышала паўсядзённыя праблемы жыццядзейнасці і гаспадарства ўадрозненне ад паноў-рады, якая збіралася толькі некалькі разоў у год і вырашала найважнейшыя дзяржаўныя пытанні.

У працэсе далейшага развіцця грамадскіх адносін, павышэння ролі шляхты ў жьшці дзяржавы з пачатку XV ст. (1410) побач з панамі-радаю начаў дзейнічаць новы дзяржаўны орган вальны сейм. Першапачаткова ў яго ўваходзілі ўсе магнаты і шляхціцы. Аднак цяжкасці сабраць усіх разам у канкрэтны тэрмін прывялі да неабходнасці зрабіць яго прадстаўнічым органам. Ужо ў 1512 г. быў выдадзсны прывілей вяліка князя, згодна з якім перад пасяджэннем вальнага сейма навінны былі прайсці пасяджэнні павятовых сеймікаў з усіх магнатаў і шляхты. На іх выбіраліся па два прадстаўнікі ад кожнага павета ў вальны сейм. Канчаткова яго склад вызначыўся ў пачатку другой паловы XVI ст. Ён складаўся з паноў-рады, якую называлі Сенатам, і павятовых паслоў-дэпутатаў, складалі Пасольскую ізбу. Адпаведна былі нашыраны правы сейма, што сведчыла аб узрастанні значэння сярэдняга і дробнага землеўладальніка ў асобе шляхціца, які пачаў змагацца за ўладу з магнатамі.

Вышэйшьші прадстаўнікамі цэнтральнай адміністрацыі з'яўляліся канцлер, гетман найвышзйшы, падскарбій і інш. Канцлер загадваў дзяржаўнай канцьшярыяй, адказваў за дзяржаўную пячатку. Гетман найвышэйшы ў час вайны камандаваў арміяй, калі гэтага нерабіў сам князь. Падскарбій адказваў за дзяржаўны скарб. Да прыдворпых урадні належалі маршалак дворны, чашнік, праўчы, стольнік, мечнік і інш.

У Вялікім княстве Літоўскім існавала даволі складаная сістэма дзяржаўнага кіравання. Гэта тлумачылася перш за ўсё тым, што былі розныя палітычна-прававыя ўмовы ўваходжання ў склад дзяржав асобных рэгіёнаў. Уся краіна складалася з наступных аўтаномных, і сугнасці, зямель: удзельных княстваў, аўтаномных абласцей, уласна Літвы з прылеглымі да яе беларускімі часткамі, а таксама Кіеўска Валынскай і Падольскай зямель, якія мелі асаблівы аўтаномны лад; для уваходжання іх усклад Кароны Польскай.

Удзельныя княствы былі раскіданы ў розных частках дзяржавы. Гэта Гародзенскае, Новагародскае. Менскае, якія ўвайшлі ўсклад уласна Літвы ў другой чвэрці XIV ст., Падляшша, Мсціслаўскае, Турава-Пінска Слуцкае, Капыльскае княствы. Адзін час шмат такіх княстваў было на ўсходзе дзяржавы: Вяземскае, Таранецкае, Бельскае, Трубчэўск Ноўгарад-Северскае, Старадубскае і інш. Удзельны князь прыносіў «пакору» вялікаму князю, плаціў яму даніну і дапамагаў дружынаю у час вайны. Ва ўсім астатнім парадкі былі ранейшымі. На правах аўтаномных абласцей знаходзіліся Полацкая, Новагародская, Віцебская і Смаленская землі. Яны кіраваліся на аснове ўстаўных грамат, якія рэгулявалі і жыццё паводле прынцыпу, што «мы (г. зн. гаспадар) даўніны не рушымы і навіны не ўводзім». Характэрна, што ў ранні перыяд агульнадзяржаўнага жыцця мясцовыя вечы, кожнае паасобна, вырашалі пытанні вайны і міру і не заўсёды ў адпаведнасці з тым, як вырашаў іх вялікі князь. Да ўласна Літвы адносіліся Трокскае і Віленскае княствы.

Такая складаная сістэма дзяржаўната кіравання, з аднаго боку, сведчыла пра пэўныя дэмакратызм, а з другога - перашкаджала эфектыўнаму вядаенню дзяржаўных спраў, адмоўна ўплывала на гаспадарку ўсёй дзяржавы. Таму ў сярэдаіне XVI ст. былі прыняты меры па ўпарадкаванню, адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу. Замест розныхзямель, княстваў уваходзілі ваяводствы, якія падзяяляліся на паветы, а яны, у сваю чаргу, - на воласці, У час рэформы 1565-1566 гг. былі і вызначаны межы паветаў і ваяводстваў. Беларускія землі ўваходзілі ў Брэсцкае, Віцебскае, Менскае, Мсціслаўскае, Новагародскае, Віленскае і ; Трокскае ваяводствы. Пасля рэформы ваяводсгвы сталі і ваеннымі акругамі. Агульнае камандаванне войскам захоўвалася за ваяводам, войскам ваяводскага цэнтра - за кашталянам, войскам павета - за маршалкам.



ВКЛ мела беспярэчнае вяршэнства над Маскоуским княствам ва ўсіх адносінах: па колькасці насельніцтва; узроўню эканамічнага развіця: плошчы; багаццю гаспадарчых угоддзяў,што дазваляла павялічваць разрыў з Масковіяй у развіцці вытворчых сіл; па міжнароднаму становішчу: за мпіною ВКЛ была саюзная Польшча, а за спіною Масковй - Залатая Арда.

Важнай для Маскоўскага княсгва ў гэты час была перамога пад татара-мангламі 8 верасня 1380г. на куліковым полі.

Другі этап (ХVст.) характарызаваўся раўнавагай ва ўзаемаадносінах. Выдзеліўшыся з Уладчіміра-Сучдальекай зямлі. Маскоўскае княства дзякуючы хітрай палітыцы сваіх князёў, якія ліслівасцю, стратай асабістага гонару дзеля сваёй вотчыны змаглі атрымаць ад Залатой Арды ясык на права збору даніны з рускіх зямель, а таксама свайму адметнаму геаграфічнаму становішчу пастуйова пачало набіраць моці прэтэндаваць на суседнія землі, агнём і мячом далучаючы многія з іх да сябе. Паводле даных В. Ключэўскага, вялікаруская народнаець у час свайго фарміраваняя на працягу 234 гадоў (1228-1462) вынесла 160 знешніх войнаў.

У 1480 г. Маскоўскае княства канчаткова вызвалілася з-пад апекі Залатой Арды. Аднак правы тыя даследчыкі, якія зазначалі, што Русь атрымала ў спадчыуу татара-мангольскі тып дзяржаўнаац і ардынскія парадкі. Гэты тып у Лады выцякаў з канфлікту і ўстанавіўся не ў выніку згоды, а ў выніку знішчэння аднаго з супрацьборствуючых бакоў. Калі ў Заходняй Еўропе яшчэ з ХШ ст. рашэнне праблемы ўлады станавілася вынікам кампрамісаў, уступак, пагадненцяў пад пачаткам заканадаўства (напрыклад, Вялікая хартыя вольнасцей у Англіі), то ў Рускай дзяржаве такіх падыходаў не існавала. У ёй быў заўсёды толькі адзін суб'ект гісторыі гэта дзяржаўная ўлада. Іншых суб'ектаў улады ў асобе гарадоў, саслоўяў не мелася. Калі, напрыклад, баяры, пазней – дваране набіралі сілу, то вярхоўная ўлада іх ароста знішчала. I таму ўлада ў Рускай дзяржаве заўсёды была аўтарытарнай. У выніку на канец XV - пачатак XVI ст. утварылася і ўмацавалася Руская цэнтралізаваная дзяржава, якая мела цэнтралізаванае кіраванне, агульныя законы, адзіны суд, а таксама феадальнае войска. Ужо Іван III называў сябе гаспадаром усея Русі.

Маскоўская дзяржава складвалася марудна, цяжка, своеасабліва. Нельга не пагадзіцца з В. Ключэўскім, які вызначыў тры галоўныя адметнасці гэтага працэсу. Першая - баявы лад дзяржавы. Маскоўская дзяржава была ўзброенай Вялкарасіяй, якая змагалася на два франты: на захадзе за нацыянальнае адзінства, на паўднёвым усходзе за хрысціянскую цывілізацыю, там і тут - за сваё існаванне.

Другую адметнасць складаў цяглавы, неправавы характар унутранага кіравання і грамадскага складу з рэзка адасобленымі саслоўямі. Саслоўя адрозніваліся не правамі, а павіннасцямі, паміж імі размеркаванымі. Кожны абавязаны быў ці абараняць дзяржаву, ці працаваць на яе, г. зн. карміць тых, хто яго абараняў. Былі камандзіры, салдаты і работнікі, не было грамадзян. Грамадзянін ператвараўся ў салдата ці работніка, каб пад кіраўніцтвам камандзіра абараняць айчыну ці на яго працаваць.

Трэцяй адметнасцю маскоўскага дзяржаўнага парадку была вярхоўная ўлада з нявызначанай, г. зн. і неабмежаванай, прасторая дзеяння із нявырашаным пытаннем аб адносінах да уласных органаў, менавіта да галоўнага з іх -баярекай арыстакратыі.


  1. Рада паноў і Вальны сейм (сойм), іх склад і функціі. Органы мясцовага кіравання.

Схема 1.

Органы ўлады і кіравання рускай дзяржавы XVI – XVIIст.

Форма кіравання: саслоўна-прадстаўнічая манархія

Схема 2.

Першым прававым і рэальным крокам па абмежаванні ўлады вялікага князя стала княжацкая рада. Як кола набліжаных да ўладара дзяржаўных людзей-дарадцаў яна была з'явай агульнаеўрапейскага характару. Крыніцамі засведчана існаванне такога інстытута ўжо для эпохі Кіеўскай Русі. 3 летапісаў вядома, што полацкі князь Таўцівіл, напрыклад, у 1268 г. раіўся са сваімі полацкімі баярамі. У другой палове ХШ ст. у Полацку функцыяніравала рада баяр з 30 чалавек. Інстытут дараднікаў мелі пры сабе і першыя літоўскія князі. Пры іх рада выконвала і палітычную ролю. Міндоўг, а таксама Гедымін важныя палітычнын пытанні абмяркоўвалі ў коле асоб з бліжэйшай арыстакратыі. Вітаўт змяніў склад дарадцаў і акружыў сябе новымі людзьмі — баярамі, супрацьпаставіўшы іх удзельным князям. Пры ім гэту групу ўтварылі тыя баяры, якія дапамагалі Вітаўту здабываць уладу і атрымалі за гэта зямельныя ўладанні. Часам у нарадах удзельнічалі і праваслаўныя князі. Прынамсі, пытанне аб выдзяленні ўласнай мітраполіі Вітаўт вырашаў, параіўшыся з «нашею братьею, с князьми рускими наших руских земель». 3 радай Вітаўт абмяркоўваў і свой намер каранавацца.

Да сярэдзіны XV ст. склад рады дакладна не вызначаўся, як і яе кампетэнцыя. Становішча змянілася, калі буйная зямельная арыстакратыя, выкарыстоўваючы ўласную грамадска-палітычную вагу, пачада дамагацца ад манарха юрыдыч нага замацавання свайго дамінуючага становішча. Ужо акты Гарадзельскай уніі далі ёй шырокія палітычныя правы і нас тавілі вялікага князя ў залежнасць ад паноў і баяр. Наступным крокам стала нрызнанне акрэсленай дзяржаўнай ролі княжат і панят прывілеем 1447 г., у якім Казімір Ягелончык пацвердзіў права апошніх выбіраць новага манарха пасля яго смерці. Вядомы Судзебнік 1468 г. ён уклаў «с князьми я с паны-радою нашою Велікого Княства Літовского». У тыя дзесяцігоддзі з прычыны частых ад'ездаў вялікага князя ў Польшчу рада пачала выконваць функцыі вярхоўнай улады. Яна ажыццяўляла дьшламатычныя зносіны, кірамала ўзброенымі сіламі, разбірала канфлікты, раздааала землі слу жылым людзям і г.д. Тады ж больш ныразна акрэсліўся і склад рады. У другой палове XV ст. у яе ўваходзілі вышэйшыя духоўныя і свецкія вяльможы, нелікакняжацкія намеснікі, а таксама ўдзельныя князі, якім гарантавалася месца іх паходжаннем і асабістым правам.

Поўнае юрыдычнае замацаванне ролі гаспадарскай рады як дзяржаўнага органа зафіксавалі прывілеі Аляксандра Казіміравіча ад 1492 г. і Жыгімонта Старога ад 1506 г. Князі, паны і зямяне ўсіх зямель разам з гаспадарскай радай, абіраючы манархам Аляксандра, дамагліся ад яго не толькі пацвярджэння сваіх ранейшых правоў і вольнасцей, але і абмежавання

велікакняжацкай улады на карысць рады: гаспадар абавязваўся і далей кіраваць дзяржавай не самастойна, а толькі супольна з радаю, не мяняючы без яе згоды нічога ва ўнутраных справах, не раздаючы без яе ведама дзяржанняў, не размяркоўваючы фівансавых сродкаў і г.д. Аднак "прывілей Аляксандра" яшчэ не сведчыў пра абавязковасць удзелу рады ў выданні пастаноў, таму пасля 1492 г. былі прыклады і асабістых распараджэнняў гаспадара. Права на гэта яго канчаткова пазбавіў толькі прывілей 1506 г., згодна з якім усе дзяржаўныя пастановы маглі выдавацца вялікім князем толькі пасля іх абавязковага абмеркавання з гаспадарскай радай.

У актавых дакументах новы орган улады звычайна называўся «паны рада». 3 канца XV ст. да сярэдзіны XVI ст. канчаткова вызначыўся склад рады. У яе пастаянна ўваходзілі каталіцкія біскупы — віленскі, луцкі, жамойцкі і кіеўскі, ваяводы (ці старасты) — віленскі, троцкі, жамойцкі, кіеўскі, полацкі, смаленскі (да 1514 г.), новагародскі, віцебскі, падляшскі, луцкі і валынскі, кашталяны (займалі месцы ў той жа паслядоўнасці, што і ваяводы), а таксама цэнтральныя земскія і дворныя ўраднікі — канцлер і падканцлер, гетман, маршалак земскі і дворны, падскарбій. 3 агульнага складу гэтага органа вылучылася так званая пярэдняя, або старэйшая, рада, якая праводзіла закрытыя пасяджэнні і абмяркоўвала найбольш важныя дзяржаўныя пытанні. У яе ўваходзілі пяць асоб, якія сядзелі на першай лавіцы: біскуп, ваявода і кашталян віленскія і ваявода і кашталян троцкія. Неабходнасць прысутнасці іншых вырашаў манарх.



Шлях у раду адкрываўся для кожнага, хто належаў да вольнага шляхецкага ставіў і быў падданым Вялікага княства Літоўскага. Рэальна ж у ёй пастаянна засядалі прадстаўнікі найвышэйшай эліты — князі і паны, якія займалі звычайна не адзін, а некалькі ўрадаў. Напрыклад, урады канцлера і гетмана найчасцей спалучаліся з віленскай і троцкай ваяводскімі пасадамі. Іх уладальнікі былі буйнымі латыфундыстамі, у чыіх руках цэнтравалася ваенная і эканамічная ўлада.

У пачатку XVI ст. ясна вызначыліся і паўнамоцтвы рады. Яна ведаладыпламатычнымі дачыненнямі дзяржавы, абаронай і фінансавымі пытаннямі, а таксама займалася справамі шляхецтва, кантралявала раздачу зямель і выконвала шэраг судовых функцый. Толькі з ведама паноў радных займаліся дзяржаўныя пасады. Ім жа належала і права выбару вялікага князя, які запрашаўся з дынастыі Ягелонаў. Так былі абраны Аляксандр Казіміравіч, Жыгімонт I Стары і яго сын Жыгшонт II Аўгуст.

Палітычная вага паноў-рады пачала змяншацца ў сярэдзіне XVI ст., калі ўтварыўся новы, таксама надзелены вярхоўнай уладай дзяржаўны орган — шляхецкі сейм.

Вялікі сейм. Інстытут сейма як органа прадстаўніцтва быў тыповай з'явай дзяржаўнага жыцця тагачаснай Еўропы. У Англіі з 1265 г. існаваў парламент, у Іспаніі з канца XIII ст. — картэсы, у Францыі з 1302 г. — генеральныя штаты, у Швецыі з 1435 г. — рыгсдаг, у тым жа XV ст. з'явілісн райхстаг у Нямеччыне, снэм — у Чэхіі, сейм — у Полыпчы і інш. Польскі прадстаўнічы орган узнік на аснове шляхецкіх з'ездаў і сваім прыкладам мог уплываць на фарміраванне адпаведнага інстытута ў Вялікім Княстве, які таксама ўтварыўся ў выніку эвалюцыі тэрытарыяльных з'ездаў.

Свой мясцовы сход, паходжанне якога ў гістарыяграфіі прынята звязваць з вечам, існаваў у кожнай зямлі. У актах XV ст. захавалася шмат сведчанняў пра дзейнасць сеймаў (земскіх сеймікаў) у Полацку, Віцебску, Смаленску, іншых землях абласцях. Удзел у іх спачатку бралі прадстаўнікі самых розных сацыяльных груп — баяр, шляхты і мяшчан. На абласных сеймах размяркоўваліся дзяржаўныя падаткі, ваенныя павіннасці, прызначаліся кандыдаты на мясцовыя ўрады, разглядаліся судовыя справы, а таксама абіраліся дэлегаты на агульнадзяржаўныя з'езды. Фактычна ў кампетанцыі агульнага сходу вобласці было вырашэнне ўсіх важных пытанняў земскага жыцця — ад выпрацоўкі лакальных прававых нормаў да пабудовы новых умацаванняў і вызначання "помачы вялікаму квязю". Аднака органа шырокага прадстаўніцтва ён паступова трансфармаваўся ў алігархічны інстытут. Барацьба інтарэсаў, якая з другой паловы XV ст. вялася паміж баярамі-шляхтай, з аднаго боку, і мяшчанамі — з другога, скончылася перамогай першых, так што ўжо ў першай трэці XVI ст. абласны сеймік ператварыўся ў орган шляхецкага стану. Цяпер ён адстойваў інтарэсы заможных родаў. У Віцебску, напрыклад, з мясцовых эліт у сеймавых пасаджэннях звычайна ўдзельнічалі князі Палубінскія, Сакалінскія, Жылінскія, Горокія, паны Сапегі, Зяноўевічы, прадстаўнікі некаторых іншых родаў, а ў Полацку — князі Лукамскія, павы Глябовічы, Зяноўевічы, шляхціцы Корсакі.

Пад канец XV ст. на аснове абласных сеймікаў узнік агульны сейм усіх зямель Вялікага княства Літоўскага. Як і ў іншых краінах Цэнтральна-Усходняй Еўропы, найважнейшым фактарам з'яўлення новага інстытута было наданне шляхецкаму стану такіх прывілеяў, пасля якіх кожная надзвычайная павінвасць вымагала яго згоды. У выніку манарх мусіў склікаць на агульны з'езд ужо не толькі вышэйшую эліту (раду), але і прадстаўнікоў баярства-шляхты. Далучэнне да гаспадарскай рады на з'ездах няўрадавай шляхты, якая рэпрэзентавала розныя землі, ператварыла іх у агульныя прадстаўніцтвы, у вальныя сеймы (вальнымі ў тагачаснай мове называлі агульнадзяржаўныя форумы). Прынцыповым адрозненвем сейма ад веча ці алігархічнага э'езда была шляхецкая прадстаўнічасць. На вальным сейме прысутнічалі не толькі паны, якія займалі важвыя дзяржаўныя пасады, але і няўрадавая шляхта зямель і паветаў — усе, хто валодаў зямлёю па рыцарскім праве.

Падобныя форумы сталі звычайнымі тады, калі для рашэння дзяржаўных пытанняў першаступеннай важвасці цэнтральнай уладзе было важна атрымаць згоду зямель-абласцей. Шукаючы апоры на мясцовыя грамадска-палітычныя сілы, вялікія князі склікалі агульны сейм, як толькі з'яўлялася патрэба зацвердзіць новыя падаткі або паўставала праблема адносін з іншымі дзяржавамі. Ужо Казімір Ягелончык меў за правіла для разгляду самых адказных палітычных пытанняў склікаць на з'езд апрача паноўрады шырокае кола князёў і баярства з розных зямель сваёй дзяржавы. Гэтак жа зрабілі паны-рада, калі спатрэбілася абраць новага манарха без узгаднення з Польшчай. У 1492 г. на віленокі з'езд яны склікалі як арыстакратыю з уеіх зямель, так і землеўладальвікаў, якія не займалі дзяржаўных пасад. Упершыню разам з радай новага гаспадара абіралі князі, паны і зямяне э тэрыторыі цэлай дзяржавы, незалежна ад веравызвання. Гэта акалічнасць надавала ўладзе манарха аднолькавую легітымнасць у межах усёй дзяржавы. Віленскі з'езд 1492 г. і можна лічыць першым сапраўдным вальным сеймам. Пастаянна ж склікацца сеймы пачалі ў часы княжання Жыгімонта I Старога.

У XVI ст. Вялікае княства Літоўскае ўваходзіла з новым палітычным органам, новай формай дзяржаўнай кансалідацыі. Цяпер палітычнае адзінства дзяржавы забяспечвалася не толькі прызнаннем аднаго манарха, але і ўдзелам прадстаўнікоў розных тэрытарыяльных частак у цэятральным органе ўлады. Аднак да поўнага вызначэння яго функцый і складу справа дайшла толькі ў другой палове XVI ст., у выніку дзяржаўных рэформаў напярэдадні Люблінскай уніі. Першапачаткова кампетэнцыі вальнага сейма былі абмежаваныя праблемамі ўнутранага жыцця, пытаннямі уніі і абрання новага манарха. Удзел баярства- шляхты ў ім спачатку быў вельмі нязначны і зводзіўся да ўхыалення прынятых па намі рашэнняў, аднак на абозных сеймах, скліканых падчас паспалітага рушання, рыцарскі стан дамагаўся ўсё большага ўплыву. Узрастанне ваеннай небяспекі збоку Маскоўскага княства і Крымскага ханства з канца XV ст. прымусіла манарха і яго раду паставіць у цэнтр увагі праблемы арганізацыі абароны. У гады княжання Жыгімонта Старога гэта праблема стала наогул галоўнай задачай вальных сеймаў. Практычна ўсе яны разглядалі пытанні, звязаныя з вайной. Так на сойме 1510 г. абмяркоўвалася справа арганізацыі абароны Нраіны, у 1514 г. прымалася ўхвала працягу вайны з Масквой, у 1615 г. прызначалі падаткі на тую ж вайну, у 1516 г. мабілізацыю паспалітага рушавня і збор сярэбшчыны, у 1682 г. выпрацоўваліся ўмовы замірэння з Масквой і інш.

Цяжар земскай абароны клаўся найперш на плечы землеўладальнікаў, таму, каб узгодвена шукаць «способ к обороне слушный» — прызначаць новыя падаткі (сярэбшчыну), новыя нормы земскай службы, гаспадар мусіў склікаць на соймы ўсю шляхту пагалоўна. Але ў час вайны ад'езд шляхты на сейм мог абярнуцца цяжкімі вынікамі. Таму ў 1512 г. была прынята норма прадстаўніцтва ўпаўнаважавых паслоў — па два шляхціцы ад зямлі ці павета. Пры гатым і асабістая прысутнасць іншых не забаранялася. Князі, паны і ўраднікі паранейшаму запрашаліся пайменна. Усе яны разам з пасламі ад шляхты аб'ядноўваліся на сейме ў «рыцарскае кола», тады як паны-рада ўтваралі сваё асобнае кола.

Так узнік новы, пастаянна дзеючы палітычны інстытут — вальны сейм, які замкнуў сістэму органаў вархоўвай улады ў дзяржаве. У адрозненне ад сеймаў Швецыі ці Нарвегіі, якія прадстаўлялі і сялян, або снэму Чэхіі, у якім абараняліся інтарэсы і мяшчанства, сейм Вялікага княства Літоўскага быў органам чыста шляхецкага прадстаўніцтва. Утварэнве агульнадзяржаўнага сейма азначала абмежаванне ўлады манарха станамі, аднак шляхта супрацьстаяла тут не столькі манарху, колькі панскай алігархіі, якая цалкам дамінавала ў сейме. За «шляхецкую дэмакратыю» належала яшчэ доўга змагацца.


Органы мясцовага кіравання

Саслоўна-прадвстаўнічымі органамі мясцовай улады выступалі павятовыя і ваяводскія соймікі. У іх удзельнічалі ўсе землеўласнікі павета ці ваяводства.

Мясцовыя срганы ўдады мелі шырокія паўнамоцтвы і мала залежалі ад Цэнтральных органаў. Ў сваёй дзейнасці яны кіраваліся агўльнадзяржаўнымі нарматыўнымі актамі і мясцовым звычаёвым правам, а таксама актамі мясцовай адміністрацыі.

На тэрыторыі ваяводства прадстаўніком вышай улады быў ваявода. Ен узначальваў адміністрацыйныя, гаспадарчыя, ваенныя і ў значнай ступені судовыя органы. Ваявода – буйны феадал з ураджэнцаў ВКЛ — пажыццева прызначаўся вялікім князем і Радай. Бліжэйшым памочнікам ваяводы быў кашталян, які ўзначальваў войска галонага замка і апалчэнне.

Ключнік адказваў за спагнанне падаткаў і чыншу, гараднічы быў камендантам замка, лоўчы і ляснічы аглядалі за ляснымі і паляўнічымі ўгоддзямі.

Кіраўніком адміністрацыі ў павеце быў стараста які таксама прызначаўся вялікім князем і Радай ліку буйных феадалаў. Намеснікам яго быў падстараста. Паўнамоцтвы старасты былі блізкія да паўнамоцтваў ваяводы, у тым ліку і ў галіне правасуддзя; Памочнікам старасты па ваенных справах быў павятовый маршалак, які камандаваў павятовым апалчэнем шляхты. Ён жа, як правіла, старшынстваваў пасяджэннях павятовага сойміка.

Ніжэйшым звяном у сістэме мясцовага кіравання (на ўзроўні воласці) былі дзяржаўцы — кіраунікі дзяржаўных і вялікакняжацкіх маёнткаў. Да XV дзяржаўцы называліся цівунамі. Яны мелі права вяршыць суд над усімі простымі людзьмі, якія жылі падначаленай ім тэрыторыі. Гэтак жа, як ваяводы старасты, дзяржаўцы неслі адказнасць за сваю дзейнасць перад урадам. Памочнікамі дзяржаўцаў былі сельскія войты, якія сачылі за падтрыманнем парадку ў сёлах і выкананяем феадальных павіннасцей сялянамі. У мясцовасцях, дзе жылі дзяржаўныя сяляне і не было замкаў ці маёнткаў, дзейнічалі органы сялянскага самакіравання і выбранныя імі старцы. Органы мясцовага кіравання і самакіраяання ў гарадах Беларусі, якія рагулявалі жыццядзейнасць карпарацый мяшчан, значна адрозніваліся ад другіх мясцовых органаў улады на месцах. Па арганізацыі кіравання і характары залежнасці ад вышэйшых органаў улады беларускія гарады падзяляліся на тыя, якія мелі спецыяльныя граматы (прывілегіі) на магдэбурскане права , якія іх не мелі. Гарады якія атрымалі прывілеі выключаліся з адміністраыыі ваявод старастаў, у іх утвараліся органы гарадскога кіравання (магістрат) у спалучавві з некаторымі элементамі самакіравання.

У магістрат (Раду) уваходзілі войт, бурмістры, радцы і лаўнікі. Войт стаяў на чале гарадской адміністрацыі і суда прызначаўся на гэтую пасаду ўрадам з ліку феадалаў або гараджая і ажыццяўляў правасудзе сумесна а сябрамі гарадокой Рады і лаўнікані (засядацелямі). Войт мог прызвачыць сабе намеснікі – лент-войта. Памочнікам войта па кіраванню соправамі ў гораде былі бурмістры, якія прызначаліся войтам з ліку сяброў гарадской Рады.

У большасці беларускіх гарадоў Рада складалася прыкладна з 6-20 чалавек. Як правіла, у яе ўваходзілі найбольш багатыя купцы, кіраўнікі рамесных цэхаў, багатыя майстры-рамесліннікі. У адных гарадах Рады выбіралася мяшчанамі, у другіх яе фарміраваў войт. Рада вызначала асноўны напрамак развіцця гарадской гаспадаркі і кіравала пытаннемі добраўпарадкавання і ўтрымання ў баявой гатоўнаці абарончых збудаванняў, займалася зборам сродкаў на гарадскіе патрэбы, ажыцяўляла кантроль за іх расходаваннем і гд.

Прыватнаўласніцкія гарады былі ўласнасцю асобных князей і паноў. Таму кіраванне у іх залежала ад волі уладальніка, які мог дазволіць утварэнне мясцовых органаў у апаведнаці з магдэбурскім правам або прызначыць у горад свайго намесніка – кіраўніка.




  1. Судзебнік Казіміра 1468 г. і статуты ВКЛ 1529, 1566 і 1588 гадоў – збор.

Ускладненне характару дзяржаўнага жыцця патрабавала забяспечыць адзiнства права для ўсёй дзяржавы. Першая спроба ўсталяваць адзiнства прававых нормаў на ўсёй тэрыторыi, абмежаваць самавольства суддзяў, а таксама ўзмацнiць прававую ахову феадальнай маёмасцi i ўвесцi жорсткiя меры пакарання злачынцаў была зроблена ў Судзебнiку 1468 г.

Арыгiнал Судзебнiка не захаваўся да нашых дзён, маюцца толькi тры яго спiсы, датаваныя 70 – 80-мi гг. XVI ст. Упершыню гэты заканадаўчы дакумент быў апублiкаваны I. Данiловiчам у 1826 г. у 1-м томе «Актов, относящихся к истории Западной России» (Спб., 1846). Побач з назвай «судзебнiк» ужывалiся яшчэ «лiст», «статут», «закон». Магчыма, тэрмiн зацвердзiўся ў гiстарычнай лiтаратуры пад уздзеяннем таго факта, што «судзебнiкамi» называлiся шырокавядомыя дакументы заканадаўства Маскоўскай дзяржавы 1497 i 1550 гг.

Фармуляр Судзебнiка маладаследаваны, паколькi арыгiнал яго не захаваўся, а рэканструкцыя ўскладняецца адсутнасцю аналогii з сучаснымi яму помнiкамi права Вялiкага княства Лiтоўскага. Агульнапрызнаным лiчыцца зроблены М. Ф. Уладзiмiрскiм-Буданавым падзел Судзебнiка на 25 артыкулаў. У яго структуры вызначаюцца тры часткi, якiя найперш датычацца сферы крымiнальнага права:

1) вызначэнне адказнага за здзейснены крымiнальны ўчынак (7 – 8);

2) парадак звароту ў суд (9 – 11);

3) вызначэнне пакаранняў за розныя крымiнальныя ўчынкi.

Сярод iх: крадзеж з доказамі злачынства i без, наезды, зямельныя справы, утойванне ўкрадзеных рэчаў, крадзеж людзей i чэлядзi, невыкананне маставой павiннасцi i г. д.

Судзебнiк Казiмiра IV 1468 г. у сiстэме развiцця заканадаўства Вялiкага княства Лiтоўскага дазваляе прасачыць, як на аснове мясцовага звычаёвага права з улiкам агульнаеўрапейскiх прававых традыцый i судова-адмiнi-страцыйнай практыкi фармiравалiся агульнадзяржаўныя заканадаўчыя нормы. Па звычаёваму праву агульнай мэтай пакарання была кампенсацыя пацярпеўшаму прычыненай шкоды i спыненне злачыннай дзейнасцi. Пры гэтым цяжар гэтай кампенсацыi часам ускладаўся не толькi на сям'ю, але i на вёску, горад. У Судзебнiку 1468 г. ужо прысутнiчае iндывiдуалiзацыя пакарання: злачынец павiнен быў несцi адказнасць перад законам i нiякi выкуп не пазбаўляў яго ад пакарання. Заўважана ўзмацненне пакарання за парушэнне маёмасных правоў, што адлюстроўвала высокi этап грамадскага развiцця, для якога характэрна ўзмацненне карных функцый дзяржавы i рост феадальнай залежнасцi сялянства. Разам з тым Судзебнiк Казiмiра IV не з'яўляўся яшчэ агульнадзяржаўным кодэксам, ён толькi дапаўняў нормы агульназемскiх прывiлеяў. Гэта быў першы крок да кадыфiкацыi i сiстэматызацыi феадальнага права, завершаны выданнем трох статутаў Вялiкага княства Лiтоўскага – у 1529, 1566 i 1588 гг.

Першая кадыфікацыя заканадаўства вялася на працягу некалькіх гадоў. Праект Статута ВКЛ доўга дапрацоўваўся і быў уведзены ў дзеянне толькі 29 верасня 1529 г. Асноўнымі крыніцамі першага ў Еўропе збора законаў такога ўзроўню было эвычаёвае права беларускіх эямель і пісанае заканадаўства ВКЛ. Акрамя таго, пры падрыхтоўцы Статута ўлічваліся агульнаеўрапейскі прававы вопыт і судова-адміністрацыйная практыка дзяржавы.

Сістэма статутавага права грунтавалася на схаластычным (інстытуцыйным) метадзе і адначасова адлюстроўвала ўплыў новага сістэматычнага (пандэктнага) метаду, які прадугледжваў падзел права на агульную і асобную часткі. Высокаадукаваныя кадыфікатары змаглі распрацаваць сваю сістэму, што якасна адрознівалася ад традыцыйнай сістэмы рымскага права, якую ў большасці выкарыстоўвалі еўрапейскія краіны. Статут адрозніваўся ад папярэдніх законаў дзяржавы перш за ўсё шырынёй рэгламентацыі праваадносін. У 13 яго раздзелах змяшчаліся нормы канстытуцыйнага, грамадзянскага, шпюбна-сямейнага, адміністрацыйнага, крымінальнага, працэсуальнага і іншых галін права.

Пёршы Статут стаў выдатнай падзеяй у жыцці дзяржавы, аднак новы'я сацыяльна-эканамічныя і палітычныя ўмовы запатрабавалі яго перапрацоўкі.

У другой палове ХУІ ст. праводзіцца новая кадыфікацыя заканадаўства, якая завяршаецца выданнем Статута 1566 г., а затым Статута 1588 г. Сістэматызацыя права, якая была пакла-дзена ў аснову трэцяга Статута ВКЛ, рабілася на новых прынцы-пах, уласцівых для пераходнай эпохі ад сярэднявечча да новага часу.

Змест Статута 1588 г., выкладзены ў 14 раздзелах і 487 артыкулах, сведчыць аб арганічнай уключанасці і залежнасці права ВКЛ ад найвышэйшых сацыяльна-палітычных прэцэсаў, характэрных для ўсёй еўрапейскай супольнасці народаў. Гума-ністычная ідэалогія, характэрная для еўрапейскай юрыспрудэнцыі, жывіла прававую культуру Беларусі. Філасофска-прававыя ідэі высока адукаваных правазнаўцаў аб маральна-гуманістычным прызначэнні права, аб выкарыстанні пісанага права, аб нарматыўна-прававым уладкаванні грамадскага жыцця і інш. спрыялі павышэнню правасвядомасці грамадства, удасканаленню заканадаўства.

Гуманістычная накіраванасць Статута, якая грунтавалася на рэнесансным гуманізме, цесна эвязана з хрысціянскімі ідэямі ўсведамлення свабоды як сутнаснай якасці чалавека і яго самога як вышэйшай каштоўнасці зямнога быцця і прасочваецца ў многіх статутавых нормах. Так, Статут адмоўна ставіцца да паняцця "няволя" і таму забараняе аддаваць у няволю свабодных людзей і нават замяняе назву "чэлядзь нявольная" на новую — "чэлядзь дваровая". Ён абвяшчае ўсеагульнасць закону для ўсіх людзей "от вышьшого стану аж до ннжшого", дэкларуе адка-знасць усіх толькі ў судовым парадку і ў адпаведнасці з законам (раэдэел I, арт. 2). Адна з новых норм, якая значна пазней была ўведзена ў польскае заканадаўства, гаворыць пра смяротнае па-каранне для шляхціца, які забіў простага чалавека (раэдзел XII, арт. 1). Гуманізм Статута яскрава прасочваецца ў артыкулах, якія прадугледжваюць вызваленне ад крымінальнага пакарання непаўналетніх і псіхічна хворых злачынцаў, павялічваюць узрост крымінальнай адказнасці з 14 да 16 гадоў, вызначаюць невялікія тэрміны турэмнага зняволення (да 1 года і 6 тыдняў).

Статут дэкларуе права жанчыны свабодна выходзіць замуж ("смлою замуж не выдаватм"), валодаць маёмасцю, забараняе прысуджаць цяжарную жанчыну за здзейсненае злачынства да смяротнага пакарання і нават умешваецца ў юрысдыкцыю цар-квы адносна разводу мужа і жонкі (раздзел У).

Статутавыя нормы сведчаць пра духоўны пералом феадальнага грамадства, пра зараджэнне новай, буржуазнай правасвядомасці. Найбольш яскрава гэта праявілася ў абвешчаных Статутам прагрэсіўных ідэях і прынцыпах права. Я.Юхо адзначае, што ўвесь Статут прасякнуты ідэяй усталявання прававой дзяржавы. Пра гэта гавораць артыкулы, якія замацоўваюць прынцып выбарнасці вялікага князя ўсім "паспольствам" і абмяжоўваюць яго ўладу соймам.

Ідэя вяршэнства закону на той час гаварыла аб зараджэнні новай дзяржаўна-прававой тэорыі, пра імкненне заканадаўцаў стварыць спрыяльныя, уладкаваныя законам умовы існавання чалавека ў грамадстве. Найбольш поўна гэта праявілася ў нормах канстытуцыйнага права. Першыя тры раздзелы Статута 1588 г.

Змяшчаюць прававыя нормы, што тычацца суверэнітэту ВКЛ, дзейнасці органаў улады і кіравання, прававога статуса саслб-ўяў, найбольш важных прынцыпаў асобных галін права і інш. Усё гэта дае падставы лічыць Статут і канстытуцыяй дзяржавы. Пра гэта сведчыць і прадмова да Статута (фактычна прэамбула канстытуцыйнага закона) і змяшчэнне заканадаўцам выявы дзяр-жаўнага герба.

Нягледзячы на Люблінскую унію 1569 г.( феадалы ВКЛ не жа-далі поўнага зліцця з Польшчай і падпарадкоўвання палякам. Статут рэгламентуе тэрытарыяльную цэласнасць і недатыкальнасць меж дзяржавы (раздэел III, арт. 1) і абавязвае вялікага князя клапаціцца пра суверэнітэт ВКЛ і вяртанне тых зямель, што раней былі "разобраны", пра захоўванне правапарадку на яго тэрыторыі, пра правы і вольнасці "всех подданых" (вядома, што мелася на ўвазе перш за ўсё шляхта), пра тое, каб "чужземцам і загранічнікам" не даваліся землі і пасады (раэдзел III, арт. 2, 3, 4, 10, 12). Пра тое гавораць і іншыя артыкулы Статута. Напрыклад, артыкул 13 гэтага ж раздзела гарантаваў дэейнасць асобнага дзяржаўнага і адміністрацыйнага апарату ВКЛ.

Шмат норм Статута эмяшчае зварот вялікага князя да ўсіх жыхароў дзяржавы неэалежна ад іх маёмаснага і саслоўнага становішча. Менавіта ў гэты перыяд часу не толькі звяртаецца асаблівая ўвага на адзінства і незалежнасць дзяржавы, але і пачынае акрэслівацца ўяўленне пра адзінае грамадства, бо пад тэрмінам "Літва" разумелася ўся дзяржава, а пад назвай "ліцвін" — яе грамадзянін.

Разуменне адзінага грамадзянства (падданства) пачынае дамініраваць над рэлігійнымі кірункамі і плынямі, а ва ўмовах суіснавання самых розных вераванняў, якія гістарычна склаліся сярод насельніцтва дэяржавы, у гэтым была неабходнасць. Дэклараваная ім справядлівасць па сваёй сутнасці была феадальнай і таму ў крымінальным праве, напрыклад, пра-дугледжаныя Статутам меры пакарання эа здзяйсненне злачынства залежалі не толькі эд цяжару злачынства, але і ад саслоўнага становішча злачынцы, пацярпеўшага і іншых абставін. Адначасова прасочваліся і агульныя прагрэсіўныя тэндэнцыі развіцця. Гуманістычныя тэндэнцыі ў крымінальным праве праяўляліся ў індывідуалізацыі пакарання (раздзел I, арт. 18), у прызнанні абвінавачанай асобы злачынцам толькі ў судовым парадку, у прымяненні прадугледжанай законам меры пакарання, у вызначэнні меры пакарання суразмерна зробленаму злачынству, у замацаванні прынцыпу прэзумпцыі невінаватасці і інш.

У працэсуальнае права ўводзяцца гарантыі справядлівага разгляду судовых спраў. Напрыклад, тут 1588 г. ужо дастаткова поўна рэгламентуе правы і абавязкі адваката ў судовым працэсе, вызначае меры пакарання за парушэнне прававога статуса адваката.

Новыя тэндэнцыі яскрава праяўляліся і ў сферы грамадзянскіх праваадносін. Аграрныя пераўтварэнні ХУІ ст., эканамічнае развіццё дзяржавы (павелічэнне ролі гандлю, асабліва замежнага, развіццё рамеснай вытворчасці) паскаралі грашовае абарачэнне, спрыялі фарміраванню адзінага ўнутранага рынку. Феадальна-зямельнае землеўладанне паступова набывае аднолькавы прававы статус для большасці феадалаў, што ў сваю чаргу садзейнічае пашырэнню грамадзянскіх праваадносін. Уключэнне зямлі ў тавараабарот спрыяе развіццю такіх галін права, як рэчавае, залогавае, абавязацельственнае, спадчыннае і інш.

Феадальнае права актыўна прыстасоўваецца да больш інтэнсіўнага тавараабароту. Нормы грамадзянскага права Статута 1588 г., у параўнанні з Статутамі 1529, 1566 гг., сведчаць аб большай рэгламентацыі праваадносін ва ўмовах патрэб феадальнага грамадства, якія ўзрасталі. У Статуце атрымалі развіццё ў першую чаргу дагаворы куплі-продажу, мены, падаравання, займу, арэнды, маёмаснага і асабістага найму і інш. Працэс развіцця грамадзянскіх праваадносін адлюстроўваў у сагбе агульныя рысы прававога развіцця: пашырэнне індывідуальных правамоцтваў суб'ектаў права, уніфікацыю парадку распараджэння маёмасцю, удакладненне норм працэсуальнага права адносна здзелак э маёмасцю. У гэты перыяд дагаворныя адносіны пачынаюць патрабаваць пісьмовага афармлення, а здзелкі — натарыяльнага сведчання ў судовых установах (земскім судзе, Галоўным Літоўскім Трыбунале і інш.). Асаблівай формы і парадку афармлення патрабуюць завяшчальныя запісы. У сувязі з развіццём грашова-крэдытных адносін асаблівую і падрабязную рэгламентацыю атрымліваюць пазыковыя абавязацельствы.

Статутавае заканадаўства сведчыць пра высокі ўзровень юрыдычнай тэхнікі, распрацаванасць юрыдычнай тэрміналогіі. Статут 1566 г. нават змяшчае ўзоры юрыдычных дакументаў. Высокаадукаваны заканадаўца эмясціў у Статуце 1588 г. шэраг артыкулаў, прысвечаных ахове прыроды і падтрыманню яе рэ-сурсаў.

Усё гэта і вызначыла даўгавечнасць Статута, які быў дзеючым амаль да сярэдзіны XIX ст. і служыў прыкладам кадыфікацыі заканадаўства для іншых краін.
Юрыдычнай асновай новага зводу служылі ранейшыя Статуты ВКЛ 1529 і 1566 гадоў, а таксама пастановы соймаў і вялікакняскія прывілеі. На яго змест значна паўплывалі дасягненні еўрапейскай юрыдычнай думкі і традыцыйнае беларускае права, вытокі якога трэба шукаць у часы ўзнікнення Полацкага княства — нашай першай дзяржавы.

У адрозненне ад краінаў Заходняй Еўропы, дзе законы друкаваліся на незразумелай простаму люду лаціне, Статут быў створаны і выдадзены на тагачаснай беларускай мове, а значыць — яго раздзелы і артыкулы добра разумела пераважная большасць жыхароў нашай дзяржавы. Пра гэта з гонарам абвяшчалася ў прадмове: «Не обчим яким языком, але своим власным права списаные маем и каждого часу чого нам потреба к отпору всякое крывды ведати можем».

Статут быў прыняты пасля Люблінскай уніі 1569 года, паводле якой адбылося аб’яднанне Вялікага Княства з Польскім каралеўствам, але, баронячы незалежнасць Бацькаўшчыны, укладальнікі кодэкса не змясцілі ў ім ні акта уніі, ні іншых нявыгадных Княству ўмоваў.

Звод законаў Вялікага Княства Літоўскага замацоўваў ягоны суверэнітэт, дзяржаўны і грамадскі лад, правы і абавязкі жыхароў. Сцвярджаючы ідэю рэлігійнай талерантнасці, Статут забяспечваў правы людзей незалежна ад іх веравызнання. Іншаземцам забаранялася набываць у нашай краіне зямлю, займаць дзяржаўныя пасады і атрымліваць ганаровыя званні. 3 увагі на Люблінскую унію гэтыя забароны датычылі найперш палякаў.

Грунтоўна былі распрацаваныя ў Статуце 1588 года прынцыпы дзейнасці судоў, грамадзянскае і крымінальнае права. Кодэкс законаў нашай дзяржавы ўводзіў прэзумпцыю невінаватасці, у адпаведнасці з якой чалавек не можа лічыцца злачынцам, пакуль ягоную віну не давядзе суд.

Паводле закона, вольныя людзі ні за якое злачынства не маглі быць аддадзеныя ў вечную няволю. Кожны вольны чалавек (пры ўмове, што гэта не прынясе шкоды дзяржаве) меў права выехаць за мяжу. Разам з тым, як гэта было на той час ва ўсёй Еўропе, Статут адлюстроўваў няроўнасць асабіста свабодных жыхароў краіны. Напрыклад, грашовая кара за забойства войта, бурмістра або лаўніка (члена суда які разглядаў крымінальныя справы) складала 50 коп грошай; за звычайнага месціча, што жыў у горадзе з Магдэбургскім правам, — 30 коп, а за шляхціча — 100 (капа = 60). Мяшчане не мелі права ўдзельнічаць не толькі ў агульнадзяржаўных соймах, але нават і ў павятовых сойміках.

Закон усталёўваў адказнасць шляхціча за забойства простага чалавека, вызваляў ад смяротнай кары цяжарных кабет і прадугледжваў больш суровае пакаранне за злачынствы супраць жанчын. Смерць чакала гвалтаўнікоў. Той, хто напалохаў цяжарную, мусіў тры месяцы прабавіць у турме і, апрача таго, прынесці каля царкоўных дзвя-рэй публічнае пакаячне.

Падробка дзяржаўных пяча-так (дарэчы, на пячатцы кожна-га павета быў герб ВКЛ «Пагоня») каралася — у духу часу — спаленнем на вогнішчы. Смерць вельмі часта была прысудам і чужаложцам, якія зводзілі чужых жонак і якіх заспелі на гарачым. Аднак мы памыліліся б, палічыўшы сістэму пакаранняў у Вялікім Княстве занадта жорсткай. Наадварот: у параўнанні з іншымі еўрапейскімі краінамі яна была больш гуманная. Ад крымінальнай адказнасці, да прыкладу, вызваляліся дзеці і падлеткі да васемнаццаці гадоў, асобы з псіхічнымі захворвання і тыя, што ўчынілі злачынства «по глупстве».

Уражвае тое, што Статут 1588 года быў ці не першым у Еўропе (а магчыма, і ў свеце) прававым кодэксам, які паслядоўна і рашуча абараняў прыроду. Калі б, жывучы ў Вялікім Княстве, вы рызыкнулі разбурыць лебядзінае ці сакалінае гняздо, вас чакаў бы штраф ад трох да шасці коп грошай, калі б застрэлілі ці злавілі бабра — ад дзвюх да чатырох. Каб уявіць памер пакарання, параўнайце: добры жарабец альбо рабочы вол тады каштавалі дзве капы.

Статут 1588 года і надалей замацоўваў нашую мову ў якасці дзяржаўнай. На ёй працавала канцылярыя вялікага князя, на ёй манарх і ўсе галоўныя асобы Княства звярталіся — пісьмова ці вусна — да насельніцтва_краіны. Дзяўляючыся выдатным творам прававой культуры, Статут 1588 года вельмі істотна ўплываў на заканадаўствы Польшчы, Украіны, Латвіі, Эстоніі, Расіі. Масква падрыхтавала першы ўласны звод законаў - толькі ў 1649 годзе, прычым (гэта неаднаразова адзначалі расійскія даследчыкі) значная частка ягоных раздзелаў і параграфаў была перакладзеная са Статута ВКЛ і цалкам спісаная, а частка — «творча» дапасаваная да патрэбаў маскоўскага самаўладдзя. Заўважым, што нават словы, якімі пачынаецца амаль кожны параграф «Уложення»: «А будет кто» — гэта не што іншае, як пераклад звычайнай формулы нашага зводу: «Гдыбы хто».

Праз два з лішнім стагоддзі пасля зацверджання кодэкс старабеларускіх законаў працягвалі лічыць бліскучым еўрапейскім зводам юрыдычных актаў. У 1791 годзе на паседжанні сойма Рэчы Паспалітай адзін з яго дэпутатаў казаў у сваёй прамове, што «Статут робіць гонар чалавечаму розуму. Ён складзены так разумна, асабліва ў дачыненні да відаў пакарання, што яго можна назваць найбольш дасканалай кнігай законаў ва ўсёй Еўропе».

Застаецца дадаць, што на нашых землях Статут 1588 года дзейнічаў нават пасля захопу Беларусі Расійскай імперыяй: у Магілёўскай і Віцебскай губер-нях — да 1831 года, а ў Гара-дзенскай, Менскай і Віленскай да 1840 года.


Літаратура:




  1. М.В. Доўнар –Запольскі “Гісторыя Беларусі”

  2. М. Ермаловіч Беларуская дзяржава, Вялікае Княства Літоўскае

  3. Вишенвский А.Ф. “Гісторыя дзяржавы і права Беларусі “

  4. Саракавік І.А. “Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай гісторыі

  5. Гісторыя Беларусі ў кантэксце сусветнай цывілізацыі мн. 2005

: sites -> default -> files -> 2012
files -> 1 Перыядызацыя гісторыі Гісторыя
files -> Закон рэспублікі беларусь 3 ліпеня 2008 г. №420-з аб Правілах беларускай арфаграфіі І пунктуацыі Прыняты Палатай прадстаўнікоў 24 чэрвеня 2008 года Адобраны Саветам Рэспублікі 28 чэрвеня 2008 года
2012 -> 1. Засяленне беларускіх зямель. Характарыстыка даіндаеўрапейскага перыяду этнічнай гісторыі Беларусі
files -> Арганізацыя дзейнасці Лятучага ўніверсітэта як рэалізацыя місіі
files -> Пытанні да экзамену па гісторыі Беларусі
files -> Установа адукацыі «Брэсцкі дзяржаўны ўніверсітэт імя А. С. Пушкіна»
files -> Гарадская палітыка ў беларусі: case-study рэканструкцыі гістарычнага цэнтра гродна
files -> Удой на карову (кг) Сярэднясутачнае прыбаўленне ў вазе (гр.)
2012 -> Размяркуйце словы па групах. Агульнаўжывальныя




База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка