М. І. Крукоўскі Бляск і трагедыя ідэалу



старонка1/30
Дата канвертавання15.05.2016
Памер7.26 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30


М. І. Крукоўскі


Бляск і трагедыя

ідэалу

Філасофскія эцюды прa ідэалы, дэмакратыю і суверэнітэт.

(другое выданне, удакладнёнае і дапоўненае).




Мінск 2010



Светлай памяці незабыўнай

Жэні Сапінскай-Крукоўскай



Ад аўтара
У тваіх руках, дарагі Чытач, кніга па філасофіі, выдадзеная ў Мінску, сталіцы незалежнай пакуль што Рэспублікі Беларусь. Не так часта Табе, напэўна, даводзілася трымаць у руках, а тым болей купляць мясцовыя выданні ды яшчэ па гэткай занудлівай па сучаснаму меркаванню тэматыцы. Што й казаць, філасофія не ў модзе ў нашы цынічна-практычныя дні, хоць і шмат дарагіх фаліянтаў у шыкоўнай вокладцы бачым мы на прылаўках кнігарань.. І гэта зусім не выпадкова. Калісьці вялікі грэк Платон так высока ставіў яе аўтарытэт, што толькі філосафам лічыў магчымым дазваляць станавіцца ля дзяржаўнага стырна. Сёння ж нават абраныя народам прэзідэнты ўважаюць за лепшае пахваляцца сваімі поспехамі ў каратэ ці у хакеі больш, чым у тонкасцях філасофскага мыслення. Філасофіі ўвогуле на працягу амаль усёй яе гісторыі з гэтым, як кажуць, не шанцавала. Самога Платона тагачасны тыран Дыянісі адразу ж пажадаў прадаць у рабства, як толькі той насмеліўся даваць яму парады адносна кіравання дзяржавай. Сёння ж такое невязенне выступае проста як нейкі д’ябальскі праклён. Здавалася б, пераважна філасофія і павінна была б, не гаворачы ўжо аб агульным сэнсе жыцця чалавека і прыроды, займацца такімі важнымі і цікавымі пытаннямі, як, напрыклад, ідэалы, дэмакратыя і суверэнітэт. Пытаннямі, без пошуку адказу на якія не можа існаваць ні нармальны чалавек, ні нармальная дзяржава. Пытаннямі, асабліва пякучымі менавіта сёння, у нашы нешчаслівыя і трывожныя дні. А вось якраз тое дзіўным чынам і нецікава нашаму сённяшняму чытачу.

Аўтар, дарэчы, і на сабе вельмі даўно ўжо адчувае такія адносіны ў нас да філасофіі і да саміх філосафаў. Будучы, напрыклад, яшчэ змоладу востра зацікаўленым праблемамі эстэтычнага ідэалу ў жыцці і мастацтве, напісаў ён у свой час некалькі кніжак на гэтую тэму. Але, акрамя пагардлівых папрокаў у “вредной отсебятине” ці зусім ужо проста маўчання, нічога ў адказ не атрымаў. Кніжка пра эстэтыку чалавека, дзе ўжо больш чым трыццаць гадоў таму назад і фактычна ўпершыню ў савецкай эстэтыцы была зроблена спроба растлумачыць стан і дынаміку чалавека і ягонага мастацтва ў гісторыі грамадства, і дзе быў фактычна прадказаны з дапамогай усё той жа няшчаснай філасофскай логікі і непрыгожы стан чалавека сучаснага, - і тая кніжка ў нас да гэтага часу дэманстратыўна ігнаруецца нават блізкімі калегамі і таварышамі па службе. Кніжка, перакладзеная ажно ў далёкім Кітаі. Сапраўды, як тут не ўспомніць іранічныя словы святога Іаана: што можа быць добрага з Назарэту!

Так што немалая, мусіць, рызыка ёсць яшчэ раз звяртацца фактычна да той самай тэмы. Тым болей зноў з прэтэнзіяй на такую ж традыцыйна непрыймальную ў нас “отсебятину”. Але рызыкну і на гэты раз, паспрабаваўшы разгледзець тыя няўдзячлівыя праблемы і ў гэтым сціплым тэксце.

Тут, дарагі мой Чытач, перад табой паўстае, зрэшты, і яшчэ адна акалічнасць не без пэўнай цікавасці. Кніжка напісана, як бачыш, па-беларуску. Ці шмат ты ў нас зноў такі меў філасофскіх выданняў на нашай нацыянальнай мове? У нас, дзе з аўтарытэтнага цверджання філасофскага факультэта БДУ лічылася, ды і лічыцца, баюся, цяпер, што беларускай філасофіі як філасофіі нацыянальнай ўвогуле не існуе, а існуе толькі філасофія на Беларусі1? Ёсць, напрыклад, нямецкая, француская, амерыканская і нават руская філасофіі. А вось беларускай філасофіі няма. Ці не чуецца табе тут, дружа, чыясьці наўмысная непрыгожая каверза? Раз не існуе беларускай філасофіі, значыць, не існуе і беларускай нацыянальнай самасвядомасці ўвогуле, бо філасофія якраз і з’яўляецца найвышэйшай мерай гэткай самасвядомасці. А паколькі і самасвядомасць адсутнічае, то якая ўвогуле можа быць размова, напрыклад, аб дзяржаўным суверэнітэце? Тут жа, дарэчы, тая самая суадносіна паміж самасвядомасцю народу і яго суверэнітэтам, як і паміж свядомасцю асобы і яе юрыдычнай дзеяздольнасцю. Калі асоба не мае нармальнай, г. зн., дастаткова развітой і здаровай псіхічна свядомасці, то яна і не валодае правам быць самастойнай, напрыклад, у дзелавых адносінах. Як асоба яна ў такім выпадку проста не існуе, няхай мне даруюць такі крыху спрошчаны вывад строгія юрысты. А тады і мы, беларусы, калі адмовіць нам у наяўнасці філасофіі ў нашай культуры як аб’ектыўнай формы існавання нацыянальнай самасвядомасці, не толькі не маем права на дзяржаўны суверэнітэт, але і проста самі як самастойны народ не існуем.

Але ж мы існуем! Існую, напрыклад, дзякуй Богу, пакуль што я, хоць бы як аўтар гэтага тэксту. Існуеш і Ты, мой Чытач, усялякага Табе дабра. Існуе, нарэшце, сама гэта сціплая, хоць, можа, трохі й задзірыстая адначасова філасофская кніга. Кніга менавіта на беларускай мове, кніга, якую Ты, спадзяюся, уважліва прачытаеш, дараваўшы аўтару таўставаты яе памер (многае сказаць хацелася!) і крыху занудлівы часам стыль. Дзеля гэтага і сядзеў я над ёй доўгія гады. Ды яшчэ пару год вісела яна на маім камп’ютэры ў чаканні на спонсара і выдаўца.

Справа, дарэчы, і цягнулася так доўга таму, што не магчыма было знайсці ні таго ні другога. Гэта, зрэшты, трэцяе, пра што тут хацелася б Табе сказаць. Дзяржава? Ты, дружа, добра ведаеш дзяржаву, у якой мы з Табою жывем. Ведаеш яе адносіны не толькі да беларускай філасофіі, культуры і мовы, але і ўвогуле да самога беларускага народу з яго незалежнасцю і суверэнітэтам. Дзяржава, асабліва кіраўніцтва яе, хоць зараз гатовая адрачыся ад усяго гэтага, толькі б стаць звыклай губерніяй Расійскай імперыі. Нездарма ж прэзідэнт наш, каб прывыкнуць да гэткай ролі, ужо сёння пастаянна сядае за стол перагавораў на роўных з самымі нікудышлівымі расійскімі губернатарамі, не толькі парушаючы прыстойнасць дыпламатычнага пратаколу, але і зневажаючы тым чэсць і гонар уласнай дзяржавы -- суверэннай пакуль што Рэспублікі Беларусь. Якая ўжо тут філасофія! Беларускі Нацыянальны Навукова-асветніцкі Цэнтр імя Францішка Скарыны, назва якога была яшчэ некалі на тытуле кнігі? Дык ён сам аказаўся сёння задушаным той жа дзяржавай (асабліва непадабалася ёй слова “беларускі нацыянальны”). Багацеі-алігархі? Тыя і ў нас у большасці сваёй, баюся, гэткія ж хапугі, цынікі і эгаісты, што і ў суседняй Расіі. А там мы ведаем, што зрабілі і робяць з некалі вялікай рускай культурай ды і з народам тыя самыя алігархі тыпу Абрамовіча, Чубайса, Хадаркоўскага, і ім падобных. Заставалася адно – уласная кішэня і ўласны кошт, хоць тут тым болей ніяк не разгонішся, калі ўспомніць нашы з Табой жабрачыя зарплаты і пенсіі. У кнізе, павер мне, нямала новых ідэй і нават, упэўнены, ісцін, але булгакаўскі Воланд памыляўся, калі сцвярджаў, што рукапісы не гараць. Бываюць перыяды, калі імі нават могуць, прабач, падцерціся. І здаецца мне, што менавіта сёння мы ў гэткім перыядзе “сучаснасці і прагрэсу” і аказаліся. Парадокс? Але кніга ўсё такі, як бачыш, ёсць. Астатняе перажывем, перажывалі не гэткае. Адзінае толькі, што па-сапраўднаму трывожыць, - гэта, магчыма, ізноў такая ж тупароўнадушная, амаль што варожая агульная абыякавасць да выхаду кнігі і да таго, пра што ў ёй размова. Гэта, канечне, куды як горш, хоць так яно, упэўнены, і здарыцца (зрэшты, і гэта цяпер зразумела і аб прычынах і гэтага тут пагаворым2). Але будзем, як кажуць, спадзявацца на Госпада Бога!

Вось і ўсё, што хацелася мне сказаць Табе, дружа, у пачатку нашага знаёмства. Жадаю Табе прыемнага па магчымасці чытання, а я, як казалі старажытныя рымляне, dixi et animam meam salvavi (сказаў і душу сваю супакоіў).

Сацыяльны ідэал і беларуская ідэя.
(Замест уводзін).









І святло ў цемры свеціць,

І цемра не агарнула яго.



Іаан.

Беларусь у імгле... Некалі так было сказана Уэлсам пра ленінскую Расію. І вось журналісты адрасуюць тыя змрочныя словы ўжо і Беларусі. Словы, што асабліва трывожна гучаць цяпер, пасля завяршэння другога тысячагоддзя і ў самым пачатку новай, трэцяй ужо эры пасля нараджэння Хрыста. Што нам прынясе гэта новая эра заўтра? Пустымі былі некалі паліцы магазінаў і крам. Цяпер стала поўна на паліцах, ды і сам Мінск на знешні выгляд становіцца быццам бы больш шыкаватым. Але і гэтыя паліцы і тая не заўсёды густоўная шыкоўнасць выглядаюць фальшыва, бо ў нашых кішэнях, насуперак таўшчэзным кашалькам алігархаў, стала яшчэ больш пуста, а цэны растуць і растуць. І гэта на такім спакуслівым фоне перажываецца нашмат балючай. Сёння ўвогуле глыбокая цемра галечы і бездухоўнасці ахоплівае шматпакутную нашу краіну. Асабліва ж густыя цемра і пустата ўсталяваліся ў нашых галовах. Нават тыя, што шчыра жадаюць краіне і яе нешчасліваму народу дабра, змушаны дзейнічаць амаль што вобмацкам і ў сваіх пошуках выйсця акрамя эканомікі, і эканомікі пераважна з таннай каўбасой ды гарэлкай, нічога не бачаць. Усе мы ў гэтым сэнсе выйшлi з цеснага марксава шыняля. Але, як даўно ўжо было сказана,       , не хлебам адзіным жывы чалавек. І эканоміка таксама залежыць ад духу. Варта параўнаць хоць бы той жа пасляваенны, куды больш жахлівы эканамічны развал з цяперашнім, які, тым не меней, ветэранамі успамінаецца з пэўнай настальгіяй. Бо тады была яшчэ нейкая вера і надзея. Была хоць і ілюзорная, ілжывая ў знешне-фактычнай сваёй праяве, але духоўнасць. Хоць і прывідныя, але ідэалы, што і дапамагло тады неяк выйсцi з вайны і тагачаснай разрухi, а ў навуцы, мастацтве і тэхніцы дык і мець некаторыя дасягненні. Сёння ж, аднак, нягледзячы на пэўны, хоць і гэтак жа прывідны матэрыяльны дастатак, сапраўды амаль што беспрасветная імгла...

Адзін з замоўчваных саветамі прарокаў беларускай нацыянальнай ідэі, выдатны філосаф Ігнат Канчэўскі-Абдзіраловіч больш за семдзесят год таму назад пісаў: “Нашы часы - часы агульнай заблытанасці, часы паўстання праменных быццам ідэалаў і іх канечнага знікання праз нядоўгі час… Тое, што раней здавалася чыстым і светлым, штодзённа аплятаецца жыццёвым брудам і пылам. Так знікаюць праменныя ідэалы, пакідаючы роспач і безнадзейнасць. У такія часы адзінокая чалавечая душа шукае, пераглядаючы ўсё тое, што здавалася каштоўным, святым і жаданым” (71, 73). Словы тыя гучаць для нас з асаблівай вастрынёй і сёння, у дні найвялікшых расчараванняў і пакут. А тым болей востра ўзнікае пытанне, куды ж нам ісці і на якое святло арыентавацца, каб выбрацца з навакольнай злавеснай цемры? Дзе тое каштоўнае, святое і жаданае, дзе тыя новыя, як кажа Канчэўскі, праменныя ідэалы з іх бляскам і ззяннем, што павінны паказаць кірунак руху і асвятліць нам дарогу наперад? Ці, можа, увогуле адкінуць іх убок, замяніўшы толькі скурна-прыватнымі матэрыяльнымі інтарэсамі ды бяздумным хакеем, як, нажаль, думаюць сёння многія? Зразумела, што гэта вялікая праблема і адным, што называецца, махам яе не вырашыць. Ды яно і немагчыма без правільнага разумення не толькі сучаснасці, але і адносна далёкага мінулага. Карані сучаснасці, а з ёю і будучыні, як вядома, крыюцца заўсёды ў мінулым. Таму перш чым глядзець ўперад у пошуках жаданага святла ідэалу, азірнемся на момант назад, у гэтае мінулае, каб зразумець нашы сённяшнія няшчасныя часы.

Сучаснасць, як вядома, уяўляе сабой ўвогуле толькi пэўную фазу працэса гiстарычнага развiцця, кропку паміж мінулым і будучым, i зразумець яе сутнасць i сэнс, а тым болей ролю ў ёй ідэалу, можна толькi на фоне ўсяго працэсу ў цэлым. Вельмі памыляецца аўтар цяперашняй папулярнай расійскай песенькі3, сцвярджаючай, што “есть только миг между прошлым и будущим, именно он называется “жизнь”. Сучаснае чалавечае жыццё, падобна масту між двума берагамі, якраз і абапіраецца на мінуласць і будучыню. Адным жа імгненнем жывуць толькі неразумныя жывёлы. Таму гісторыя чалавецтва і яго культуры ў цэлым, асабліва законы, што рухалі ёю ў мінулым і тое ж будуць рабіць у будучым, ужо з антычных часоў прыцягвалі ўвагу не толькі філосафаў, але і проста людзей, жадаючых думаць над тым, што з намі сёння адбываецца і куды гэта ўсё заўтра нас прывядзе.

На працягу блізка трохтысячагадовага развіцця філасофскай думкі выразна бачацца ў асноўным тры такія канцэптуальныя версіі, цесна звязаныя паміж сабой. Згодна першай і, мабыць, самай старажытнай з іх, гісторыя ідзе па крузе, рэгулярна паўтараючыся праз пэўны адрэзак часу (індыйцы, піфагарэйцы, Эклезіяст). Згодна другой, ужо значна пазнейшай канцэпцыі гістарычны прагрэс здзяйсняецца па бесканечна ўзыходзячай простай лініі (філосаф-асветнік Кандарсэ). І, нарэшце, трэцяя з іх, як бы аб’ядноўваючы сабой дзве папярэднія, параўноўвае лінію гістарычнага прагрэса са спіраллю, ці, калі лепей спраектаваць спіраль на плоскасць, з нейкім падабенствам сінусоіды (дарэчы, спіраль тут адыгрывае ролю хутчэй метафары, а сiнусоiда дае магчымасць далейшага, амаль матэматычнага ўжо, хоць і спрошчанага, мадэлявання праблемы).

Гэтая апошняя канцэпцыя ў чыста лагічным аспекце найбольш адпавядае ісціне хоць бы ўжо таму, што ўяўляе сабой дыялектычнае адзінства, гегелеўскі сінтэз дзвюх папярэдніх канцэпцый, што выступаюць тут як тэзіс і антытэзіс, як крайнія пункты погляду. І вядома яна была таксама з часоў Эмпедокла і Платона, атрымаўшы глыбокае лагічнае абгрунтаванне ў філасофіі Гегеля і асабліва ў яго славутых “Лекцыях па эстэтыцы”. Канкрэтна ж эмпірычнае пацверджанне яна атрымала значна пазней у працах О. Шпенглера, А. Тойнбі і ў асаблівасці П. Сарокіна, прадэманстраваўшы здзіўляюча дакладнае супадзенне абстрактна-тэарэтычнай думкі з вынікамі канкрэтна-эмпірычнага, фактычнага назірання, хоць яшчэ і сёння аспрэчваецца некаторымі спецыялістамі Усходу і Захаду. Цікава, што канцэпцыя гэта выдатна пацвярджаецца і сучаснымі сістэмна-кібернетычнымі метадамі, як было паказана і паказана ўпершыню менавіта нашымі беларускімі распрацоўкамі 70-х гадоў у галіне эстэтыкі і мастацкай культуры, хоць ёсць у яе і не мала праціўнікаў. 4

Кіруючыся ў прынцыпе азначанай канцэпцыяй, хоць і не столькі ў лагічнай, колькі ў інтуіцыйна-эмпірычнай яе форме, Шпенглер і высунуў свой славуты тэзіс аб “закате Европы”, згодна якому еўрапейскае грамадства і яго культура ўжо з канца ХІХ стагоддзя развіваецца па нізыходзячай галіне адной з “хваль” тае сінусоіды (асабіста ён, праўда, прыпісваў тым хвалям цалкам самастойнае, узаемна не звязанае паміж сабой існаванне, так што ніякай суцэльнай сінусоіды ў літаральным сэнсе гэтага слова ў яго, па сутнасці, і не было). З гэтым пагаджаліся ў прынцыпе пазней і Тойнбі і Сарокін, а Бярдзяеў, напрыклад, як i Генон, увогуле лічыў, што азначаны “закат Европы” распачаўся ўжо ледзьве не ў познім Сярэднявеччы5. Асноўныя рысы гэтага “заката” характарызуюцца паралельна імкліваму матэрыяльна-тэхнічнаму прагрэсу гэтак жа імклівай секулярызацыяй царквы, агульным зніжэннем духоўнасці, ростам індывідуалізму, распадам маральных сувязей паміж людзьмі і расколам грамадства на актыўна процістаячыя сацыяльныя групы, што былі тэарэтычна акрэслены Марксам як класы, а Артэгай-і-Гасэтам пазней і прасцей – як эліта і натоўп.

Тое, што грамадства і яго культура могуць перажываць упадак i разлажэнне, было заўважана яшчэ ў антычныя часы, але дакладна ўсвядомілася ў перыяд Рэфармацыі. Тады ж пачаліся спробы актыўна процістаяць яму і практычна, у сацыяльна-палітычным плане, што выразілася ў шэрагу буржуазных рэвалюцый (тэрмін, прыняты не толькі ў марксізме). Характэрна, што тыя раннія буржуазныя рэвалюцыі, пачынаючы з вялікай сялянскай вайны ў Германіі і канчаючы рэвалюцыяй Амерыканскай, здзяйсняліся пад рэлігійнымі ідэаламі абноўленага першапачатковага хрысціянства з уласцівай яму арыентацыяй на высокую мараль і духоўнасць абсалютнага, Боскага тыпу. Рэвалюцыі гэтыя далі магутны штуршок для развіцця і ўзмацнення, уключаючы і эканоміку, такіх еўрапейскіх нацыянальных культур, як нямецкая, англійская і амерыканская. Водгулле тых грандыёзных сацыяльных працэсаў, дарэчы, дакацілася ў свой час і да Вялікага Княства Літоўскага, увасобіўшыся там у ідэалах Рэфармацыі і Адраджэння і абумовіўшы яго агульны росквіт скарынінскай эпохі. Усё гэта было пераканаўча паказана М. Вэберам у яго славутай кнізе “Пратэстанцкая этыка і дух капіталізму”. Пра тое ж не раз пісаў і В. Зомбарт, падкрэсліваючы, што і капіталізм таксама меў некалі свой дух. Cёння пра гэты дух як пра дух дэмакратычнага капіталізму і справядлівасць як сумленнасць цікава пішуць сучасныя заходнія філосафы і эканамісты М. Новак, Дж. Ролз і П. Казлоўскі.

Аднак у некаторых рэгіёнах Еўропы тыя адраджэнцкія працэсы аказаліся затарможанымі з прычыны пэўных асаблівасцей гістарычнага развіцця і сацыяльных, у прыватнасці, кампрамісаў, як, напрыклад, у Францыі часоў Людовіка ХІV. Чарговыя, спозненыя спробы пераходу на ўзыходзячую лінію прагрэсу рабіліся ў абставінах ужо распачатага спаду колiшняга духоўнага ўзлёту, што быў так характэрны для эпохі Рэфармацыі. У перыяд асветніцтва, напрыклад, рэзка інтэнсіфікуюцца працэсы секулярызацыі і “матэрыялізацыі” духоўнай культуры (Шпенглер увогуле называў гэта пераходам культуры ў стан цывілізацыі, падобным пераходу жывога арганізма ў мёртвы механізм). Напрыклад, у “Грамадскім дагаворы” Ж.-Ж. Русо, гэтым евангеллі Французскай рэвалюцыі, на месца Боскага суверэнітэту як вышэйшай інстанцыі ісціны і дабра ставіцца фактычна толькі безапеляцыйны суверэнітэт народа. Да чаго можа прывесці гэткі суверэнітэт, выразна паказала Французская рэвалюцыя. У руках такіх яе дзеячоў, як якабінцы, высока ўзнёслыя з пачатку па свайму сэнсу ідэалы Свабоды, Роўнасці і Братэрства сталі грунтавацца не на аўтарытэце Бога як найвышэйшай духоўнай інстанцыі, а на аўтарытэце гільятыны. І хоць Рабесп”ер, асабіста чалавек безумоўна сумленны, спрабаваў, быццам спахапіўшыся, утварыць спецыяльным рашэннем Канвента культ Вярхоўнай Істоты, каб неяк апраўдаць і адуховіць развязаны ім крывавы тэрор, гэта не магло ўжо дапамагчы. Грамадства імкліва пакацілася ўніз, як пакацiлася праз некаторы час пад нажом гiльятыны i галава самаго Рабесп”ера. Зрэшты і гэтая Вярхоўная Істота задуманая была як увасабленне толькі чалавечага, а не Боскага розуму, і іроніка-сімвалічным аказаўся факт, што ролю тае Істоты сыграла прадстаўленая ўзбуджанаму Канвенту Анахарсісам Клоотсам аголеная кафе-шантанная спявачка Тэрэза, толькі злёгку захінутая ў трохкаляровы рэспубліканскі сцяг. Павучальна трагiкамiчная гісторыя Францускай рэвалюцыі і яе наступстваў добра вядомая, і ўжо Напалеон, апярэджваючы Гегеля, выдатна ахарактарызаваў яе сваім славутым афарызмам: du sublime au ridicule il n’y a qu’un pas (ад вялікага да смешнага адзін толькі крок). Гэтых слоў, як вядома, не цураўся пазней і Маркс, не падазраючы, аднак, што i яго ўласнае вучэнне некалi спасцiгне гэтакі ж малавясёлы трагікамічны лёс.

На далейшым працягу гісторыі таксама неаднаразова з’яўляліся людзі, незадаволеныя такім яе ходам, якія адчувалі патрэбу неяк яго змяніць. Але і яны не змаглі фактычна ўзняцца ў сваім разуменні гісторыі вышэй паняцця суверэнітэту народа, абапіраючыся не столькі на абсалютную рэлігійную мараль, колькі на сацыяльна-абумоўленыя адносныя, сітуацыйныя па сваёй сутнасці, хоць i са спасылкамi на хрысцiянства, маральныя ўстаноўкi, як тое здарылася, напрыклад, з сацыялістамі-утапістамі Ламенэ, Сен-Сімонам, Оўэнам і Фур’е. А за імі цераз Фейербаха, як бы ілюструючы сабой гэту лінію шпенглераўскага пераходу ад жывога арганізма да мёртвага механізма, да матэрыялістычнага, па выражэнню Генона, “зацвярдзення” культуры, на гістарычную арэну выступаюць такія мысліцелі і дзеячы, як Маркс і крыху пазней яго – Ніцшэ. Будучы ўжо як ісцінныя сыны свайго часу цалкам бязбожнікамі і матэрыялістамі, яны стварылі светапоглядныя сістэмы, што даведзены былі іх куды менш таленавітымі і разумнымі паслядоўнікамі да вынікаў яшчэ жахлiвейшых, чым якабінскі тэрор. Да вынікаў, што ўвасобіліся ў такіх сацыяльных з’явах, як бальшавізм і нацыянал-сацыялізм, называны ў Італіі фашызмам. Нездарма ж Маркс называў рэлігію опіумам для народу, а Нiцшэ ўвогуле вуснамі хлёстка апісанага ім “антыхрысціяніна” ўрачыста аб’явіў, што і Бог памёр. Калі Русо надзяляў суверэнітэтам народ яшчэ як цэласны сацыяльны арганізм, грэбліва адкідаючы тое, што ён азначаў як populace, г. зн. чэрнь, то і Маркс і Ніцшэ грунтавалі свае сацыяльныя і палітычныя ідэалы фактычна на гэтай апошняй. Для Маркса такой асновай з’яўляўся пралетарыят, сама лацінская назва якога гаворыць за сябе. А для Ніцшэ – зусім ужо асацыяльны, хоць і апрануты ў квазіарыстакратычныя шаты, індывід, “светлавалосая шэльма”, надзеленая жывёльна-біялагічнымі якасцямі звышчалавека i адкiнуўшая ўжо не толькi хрысціянскую, але i любую мараль ўвогуле.6 І той і другі ў выніку арыентаваліся ўжо не на духоўныя прынцыпы, а на грубую матэрыяльную сілу, амаль што цалкам супадаючы ў форме палітычнай яе рэалізацыі – бязлітаснай дыктатуры. Палітычнае ўвасабленне ніцшэанства – нямецкі нацыянал-сацыялізм і італьянскі фашызм, імкліва ўспыхнуўшы злавесным фасфарычным бляскам у Германіі і Італіі 1920-30-тых гадоў і памкнуўшыся было распаўсюдзіцца па ўсім еўрапейскім кантыненце, быў, як вядома, спынены супольнымі высілкамі аб’яднаных народаў Еўропы, хоць і паспеў нарабіць велізарную колькасць пачварных злачынстваў. З Марксам і яго камуністычным вучэннем справа аказалася намнога складаней і, па сутнасці, горш.

Згодна прынятай тут трэцяй з азначаных вышэй канцэпцый кожная гістарычная эпоха, нагадваючы сабой чарговую хвалю на сінусаідальнай лініі развіцця чалавецтва, пачынаецца звычайна з ідэалу і перавагі духоўна-ідэальнага фактару над матэрыяльным ва ўсім сацыяльным і культурным жыцці грамадства (тую фазу Сарокін не вельмі ўдала называў ідэяцыянальнай). Заканамернасць мае усеагульны характар і знайшла сабе, дарэчы, своеасаблівае адлюстраванне ў вядомай, крыху песімістычнай народнай прымаўцы, згодна якой і дарога ў пекла заўсёды вымошчваецца добрымі намерамі. Нават Маркс, таксама прэтэндуючы на адкрыццё новай гістарычнай фармацыі – камунізму, часам насуперак свайму матэрыялiзму станавіўся на ідэалістычныя пазіцыі, пра што сведчаць хоць бы такія яго выказванні, як вядомае параўнанне архітэктара з пчалой або славуты 11-ты тэзіс аб Фейербаху, пра што некалі пісаў і М. Бярдзяеў. А Энгельс адзначаў нават прамое падабенства сацыялістычнага рабочага руху да дзейнасці ранніх хрысціян, што нямала бянтэжыла пазнейшых марксісцка-ленінскіх “навуковых атэістаў”. І сапраўды ў марксізме нярэдка сустракаюцца чыста хрысціянскія палажэнні, накшталт тэзіса “хто не працуе, той не есць”, прагалошаны не­калі апосталам Паўлам7. Усё гэта дало ў свой час падставу А. Тойнбі ахарактарызаваць марксізм наогул як адну з хрысціянскіх гэрасей, а С. Булгакаву аб’явіць нават самога Маркса, як тое ні дзіўна, рэлігійным мысліцелем.

Але сапраўднай рэлігіі тут не было, а было толькі пакланенне фальшывым ідалам і кумірам зусім не ідэальнай, не духоўнай прыроды. Супраць такой у прынцыпе магчымасці ужо ў даўнія часы энергічна пратэставалі як старазапаветныя прарокі, так і хрысціянскія апосталы і айцы царквы, заклікаючы не верыць новым ілжэпрарокам і не пакланяцца кумірам і ідалам, хоць пазней, нажаль, і тое збылося ў Расіі амаль што ў літаральным сэнсе слова. Варта ўспомніць толькі ўсё яшчэ існуючы там культ асобы Леніна і амаль што рэлігійнае пакланенне ягоным дагэтуль усё яшчэ непахаваным муміфікаваным мошчам8.

У сапраўднасці ўся тая квазідухоўнасць марксізму і яго ідэалаў мела ілюзорны, прывідны характар, аб чым і самі яго заснавальнікі міжвольна прагаварыліся ўжо ў першым радку славутага “Маніфеста камуністычнай партыі”: “Прывід блукае ў Еўропе, прывід камунізму”. Камунізм з усімі яго абяцанымі дабротамі аказаўся сапраўды толькі прывідам. Духоўныя яго ідэалы, заснаваныя на абсалютызавана і дагматычна разуметым калектывізме і прынцыпе ўсеагульнай роўнасці, былі чыстай утопіяй, і адзіным вынікам рэалізацыі гэтых ідэалаў стала ўстаноўка на матэрыяльную сілу дзяржавы і амаральны таталітарна-дыктатарскі з яе боку прымус аж да прамога зніштажэння цэлых грамадскіх класаў. Гэта выразна паказала марксісцка-ленінская яго версія ў расійскім бальшавізме, дзе тая прывіднасць вельмі хутка перарасла ў свядома-крывадушнае ілганнё, каб замаскіраваць жахлівую, далёка ўжо не прывідную праўду Курапатаў і архіпелага Гулаг.

Расійскі бальшавізм увогуле па сутнасці сваёй быў складанай з’явай, утварыўшыся на базе злавеснага спалучэння расійскай мэнтальнасці “бесов”, з такой пераканаўчай сілай апісанай Дастаеўскім і арыентаванай на насілле і тэрарызм (варта ўспомніць хоць бы такiх вядомых прадстаўнiкоў расiйскай iнтэлiгенцыi, як анархiст Бакунін з яго культам стыхійнага бунту або Чарнышэўскi, што заклікаў Расію “к топору”), і еўрапейскага марксізму, таксама лічыўшага насілле бабкай-павітухай гісторыі9. Трапіўшы на глебу адвечнай, існаваўшай яшчэ з часоў Івана Жахлівага халопскай псіхалогіі цёмных народных мас, якія баяліся сілы і таму паважалі яе, – усё гэта і дало ў выніку тое, што пазней было ахарактарызавана Рональдам Рэйганам як імперыя зла. Рамантычна-ўзнёслыя некалі лозунгі Свабоды, Роўнасці і Братэрства прынялі здзекліва адваротны сэнс. Свабода ператварылася ў рабства, роўнасць – у сацыяльную процістаўленасць партнаменклатуры насельніцтву і братэрства – у класавую па сваёй сутнасці, узаемную памiж iмi нянавісць. Выбрукаваная, здавалася б, такімі добрымі намерамі дарога сапраўды прывяла ў пекла. Мілаван Джылас, сам некалі шчыры і адданы камуніст, аналізуючы ўсе гэта з марксісцкага ж пункту гледжання, акрэсліў тую імперыю як форму дзяржаўнага капіталізму і саміх расійскіх камуністаў – як новы эксплуататарскі клас. Марксізм аказаўся, такім чынам, чымсьці падобным да сярэднявечнага цмока, што сам пажырае сябе з хваста.

Такое злавеснае пераўвасабленне камунізму з пераменай знакаў на адваротныя, амаль што зусiм у духу вядомай паэмы таго ж Дастаеўскага аб вялiкiм iнквiзiтары, мела далёкія і вельмі нядобрыя наступствы. Агульная лінія абездухоўлення і дэмаралізацыі грамадства заканамерна прывяла да ператварэння яго кіруючай вярхушкі, што некалі, можа, і верыла ў камуністычныя ідэалы, у амаральную, цынічную і карумпаваную наменклатуру, якая і сёння трывала сядзіць у сядле (дарэмна філосаф В. П. Оргіш чакае, што менавіта яна адратуе сёння наша беднае беларускае грамадства!), працоўнага люду – у гэтак жа амаральны і бездухоўны , здольны толькі да п’янства і крадзяжу, а інтэлігенцыі – у нейкую асацыяльную, бездухоўную і прадажную праслойку, гатовую служыць і халуйстваваць перад кім ні папала. Нездарма ж камуністы цынічна прысвоілі ёй анкетную назву “служащий”.

Зразумела, што ў падобных абставінах ніякія аднабаковыя і палавінчатыя рэформы ў кірунку толькі фармальна-палітычнай дэмакратызацыі і стварэння чыста рыначнай на заходні ўзор эканомікі, менавіта ў здагматызаваным сміта-фрыдманаўскім яе варыянце, арыентаваным выключна на асабісты, эгаістычны інтарэс, і не маглі даць нічога добрага. Марксісцка-ленінскае кіраўніцтва краіны, столькі слоў траціўшае на ўсхваленне ніколі добра не разуметай ім дыялектыкі, на справе працягвала дзейнічаць метадам усё той жа чорна-белай, вульгарна двузначнай логікі тыпу “або-або”. Гарбачоўская перабудова, якая была скіравана на нейкае аздараўленне і ўдасканаленне шляхам уроўнаважванне пакладзенага камуністамі на таталітарысцкі бок савецкага сацыялiзму i на паскарэнне эканамiчнага развiцця шляхам узмацнення матэрыяльнай зацікаўленасці, не толькі ўзламала застылую бюракратычна-таталітарную сістэму, але і жахліва паскорыла і інтэнсіфікавала той самы рух ўніз па нізыходзячай траекторыі, Савецкае грамадства гэтак жа імкліва завалілася на процілеглы анарха-індывідуалістычны бок, прывёўшы да сённяшняга кры­мiнальна-алігархічнага капіталізму, яшчэ горшага, чым еўрапейскі капіталізм ХІХ стагоддзя.. Калі там, у Еўропе, гэта лінія нагадвала плаўнае і нават па-свойму прыемнае планіраванне ўніз (яшчэ Герцэн пісаў, на­прыклад, што Парыж несумненна разлагаецца, але разлагаецца вельмі прыемна), то на тэрыторыі былога СССР тое планіраванне перайшло ў імклівае піке, асабліва страшнае ў сферы духоўнага жыцця. Джыласаўскі новы клас, канчаткова скiнуўшы крывадушныя марксісцка-ленінскія маскі, адкрыта стаў тым, чым мы бачым яго цяпер. У эканоміцы запанавалі крымінальна-мафіёзныя структуры з іх нечуваным цынізмам і крывавымі разборкамі, узначальваныя пераважна нашчадкамі ці выхаванцамі ўсё той жа былой партнаменклатуры. У галіне культуры сталі размывацца і знікаць духоўныя каштоўнасці і ідэалы, пачынаючы са знікнення маральнага аўтарытэту дзяржавы як ўлады ад Бога і канчаючы катастрафічным распадам сям’і. У палітычным жыцці на базе ахлакратыі павырасталі нахабна-бессаромныя дыктатуры, так што мімаволі стаў успамінацца Платон з яго хоць і панурым, але, на жаль, прарочым10 сцверджаннем, што дэмакратыя заўсёды прыводзіць да тыраніі.

Яшчэ больш нядобрыя наступствы мелі гэтыя працэсы ў сферы нацыянальнага жыцця. Савецкі Саюз, як вядома, быў своеасаблівым працягам Расійскай імперыі, што ўжо па азначэнню самога Леніна была турмой народаў, хоць тое і хавалася пад прапагандысцкімі шыльдамі “новых” сацыялістычных нацый, пралетарскага інтэрнацыяналізму і “новай” агульнасці людзей – савецкага народу. На справе ж усё гэта з’яўлялася сродкам актыўнай русіфікацыі і тлумлення нацыянальнай культуры народаў, што ўваходзілі ў склад імперскага СССР. А калі тыя шыльды і лозунгі канчаткова страцілі свой ілюзорны аўтарытэт і народы запатрабавалі рэальнай свабоды і незалежнасці, расійскі імперыялізм з яго традыцыйнай яшчэ з царскіх часоў устаноўкай на “единую и неделимую Россию” паказаў свае ісціннае крывавае аблічча, якое мы бачылі ўжо ў Тбілісі, Баку, Вільнюсе, Рызе і цяпер каторы ўжо год назіраем у маленькай гераічнай Чачні. Адначасова пачалася інтэнсіўная дзейнасць па расколу грамадскасці ў атрымаўшых фармальную незалежнасць былых саюзных рэспубліках, чаму вельмі садзейнічала прастытуіраваная мясцовая рускамоўная інтэлігенцыя і трыманае з савецкіх часоў у стане быдла насельніцтва, якое так і не паспела ўзняцца да стану дэмаса, стану нацыянальна свядомага народа.11 Гэта ў сваю чаргу прывяло да шэрагу рэгіянальных грамадзянскіх войнаў з устанаўленнем пракамуністычных, а то і яўна фашысцкага тыпу дыктатур, як тое здарылася, нажаль, і ў нас на Беларусі.

Не дзіва, што ў такіх абставінах міжвольна ўзнікла адчуванне цемры, якая ахапіла сабой i Беларускую зямлю. Не дзіва, што і ў галовах інтэлігенцыі як асноўнага выразніка свядомасці народа запанавала тая ж самая цемра і безвыходны песімізм, які з такою горкаю сілаю праявіўся, напрыклад, у цыкле апошніх апавяданняў Васіля Быкава. Выхаваная на марксісцкім і тым жа заходнім русаісцка-ліберальным разуменні дэмакратыі, калі голас народа, механічна выражаны лісткамі выбарчага бюлетэня, успрымаецца ледзьве не як сам глас Божы, яна разгубілася, як толькі ўбачыла, што гэты самы няшчасны, даведзены да крайняга духоўнага атупення народ, па-дурному, як гэта было ў нас, прагаласаваўшы на прэзідэнцкіх выбарах і вядомым рэферэндуме, гэтак жа бяздумна і лёгка можа прагаласаваць, напрыклад, і за далучэнне да Расіі ў якасці адной з яе занядбаных правінцыйных губерняў, прамяняўшы свае нацыянальнае першародства і суверэнітэт на сачавічную поліўку нішчымнай эканамічнай выгады. Аказалася страчанай апошняя апора, апошні, здавалася б, духоўны арыенцір, і ўсё агарнулася імглой...

Але не ўсё так беспрасветна. У гісторыі бывала ўжо нешта падобнае. Велізарная Рымская імперыя, напрыклад, часоў Месаліны і Нерона, што на сконе сваіх вякоў бязлітасна душыла малейшую праяву імкнення да свабоды і незалежнасці, трымаючы пад сваім абцасам амаль увесь тагачасны свет і труцячы яго смуродам свайго гніення, аказалася пераможанай хрысціянствам, якое супрацьпаставіла сіле – дух, колькасці – якасць, баязліва-асцярожнай разважлівасці – цвёрдую веру і цынічна-жывёльнаму індывідуалізму – любоў да бліжняга, узаемную згуртаванасць і абсалютны маральны ідэал, увасоблены ў паняцці Бога. Менавіта гэтыя дух, вера і любоў, гэты абсалютны маральны ідэал і далі магчымасць раннім хрысціянам выстаяць ва ўмовах жахлівых ганенняў, бездухоўнасцi i распусты (успомнiм хоць бы славуты заходнi фiльм “Калiгула”, у якiм і цяпер бачыцца нам нешта па-сённяшняму вельмi знаёмае). Менавіта яны адкрылі сабой новую эру, якую мы зараз ведаем як эпоху еўрапейскай цывілізацыі i ў якую нам сёння так хочацца вярнуцца назад. Як з маленькага гарчычнага зярнятка вырастае вялікая і моцная расліна, так і некалькі апосталаў начале з Хрыстом утварылі новае грамадства і новую культуру. Утварылi, нягледзячы на тое, што былi на пачатку амаль што ў поўнай адзiноце, калі, па ўласнаму выразу Іаана Прадцечы, голас яго быў марным лямантам ў пустэльні і калi нават адзінакроўцы Хрыста крычалi Пiлату “распні яго!”, што таксама вельмi нагадвае нам сучаснасць (нездарма ж у грэчаскiм арыгiнале Евангелля ўжываецца ў iх адрас не гордае слова  - народ, а , што значыць натоўп, чэрнь, адкуль, дарэчы, пайшло i слова “ахлакратыя,” - вельмi характэрная асаблівасць арыгiнала, чамусьці незаўважаная ў свой час Кiрылам i Мефодзiем12 і пакінутая таксама, як здаецца, без асаблівай увагі і сучаснымі перакладчыкамі). Утварылi, бо чалавека чалавекам робіць не цела, а дух, і менавіта дух, як гаварыў апостал Павел, жыватворыць усё. І куды б ні йшла пазнейшая гісторыя, дух, розум i маральная стойкасць заўсёды перамагалі, як бы нi душылі iх розныя новыя нэроны з месалiнамi i падмануты iмi бяздумна-даверлiвы охлас. Перамагалi, нават калi прыходзiлася пайсцi на крыж, на касцёр або з завязанымi вачыма стаць у апошнi раз ля цаглянай турэмнай сценкi...

Так і цяпер. Нам таксама трэба пачынаць не са страўніка і геніталій, як тое бяздумна і зачастую непрыгожа робіцца цяпер гэтым самым охласам, а з галавы і сэрца. Не столькі з эканамічнай перабудовы, колькі з рэарганізацыі нашага духоўнага жыцця. Сённяшнім распадным працэсам у грамадстве і чалавеку павінны быць супрацьпастаўлены новыя ідэалы, заснаваныя на абсалютных і вечных духоўных прынцыпах і, перш за ўсё, на прынцыпах рэлігіі, якія адны толькі і могуць распачаць уз’яднанне абездухоўленага, змізарнелага духоўна і фізічна насельніцтва, згуртаваўшы яго ў незалежны, моцны духам народ, як мы тое бачым, напрыклад, у Чачні, непарушна змацаванай ісламам, як і наогул у сучасным араба-ісламскім свеце. Нездарма ж само слова “рэлігія” паходзіць ад лацінскага “religare”, што значыць злучаць, аб’ядноўваць. Нездарма і славуты сучасны гісторык і філосаф А. Тойнбі параўноўваў яе з біялагічнай кукалкай, з якой пачынаецца новае жыццё. І высакародную ролю носьбіта гэтых ідэалаў павінна ўзяць на сябе нацыянальная інтэлігенцыя, папярэдне правёўшы ў сабе самой карэнную ўнутраную перабудову і аднавіўшы Бога ў сваёй душы, знявечанай матэрыялістычным светапоглядам і разбэшчанай спакусамі бяздумна-стыхійнага тэхнічнага прагрэсу. Прагрэсу, што цягне нас ужо і ў бездань катастрофы экалагічнай і мае, як убачым далей, увогуле нядобры энтрапійны характар13.

Толькі рэлігія i пабудаваная на яе аснове сiстэма грамадскiх iдэалаў у стане аднавіць у народзе цвёрдую веру ў дабро, у чалавека і ў самога сябе. Веру, якая, падобна безумоўнаму рэфлексу ў біялагічным індывідзе, змацоўвае сабой і стабілізуе грамадскi арганізм, ператвараючы яго з тупога, статкава-эгаістычнага охласа ў самасвядомы Дэмас, Народ, i ўсцерагаючы яго ад злаякасных сацыяльных збачэнняў у форме нізкапаклонства перад фальшывымі кумірамі і ілжэпрарокамі. Пранізваючы ўсе цела грамадства сваімі маральна-духоўнымі ўстаноўкамі, рэлігія ўздзейнічае не толькі на палітыку і духоўную культуру – мараль, філасофію, навуку і мастацтва, але і на матэрыяльны яе падмурак – эканоміку, натхняючы яе кіравацца акрамя чыста эгаістычнай выгады і вышэйшымі інтарэсамі Бога, чалавецтва і нацыі. Тым, што, напрыклад, у часы Рэфармацыі пад уплывам пратэстанцкай этыкі называлася Прызваннем, захаваўшыся ў шырока распаўсюджаным сучасным нямецкім слове Beruf і ператварыўшыся ў звыклае сёння значэнне прафесіі, і чым, згодна Максу Вэберу, створана было, напрыклад, сучаснае матэрыяльнае багацце Захаду. Тое самае багацце, на якое мы так зайздросна і сквапліва касавурымся сёння. Без рэлігійнае веры адзін толькі розум сам пачынае хутка служыць не дабру, а злу, што выразна дэманструе нам сучасная навука, стварыўшая хітрамудрую ваенную тэхніку дзеля смерці чалавека, якая намнога пераўзыходзіць па жахлівай сваёй эфектыўнасці трактары і камбайны, што служаць вытворчасці, напрыклад, хлеба як асноўнай умовы і сімвала жыцця.

Побач з рэлігіяй тут мае вялікае значэнне таксама і філасофія, якая мусіць запоўніць сабой тую бяздонную прорву паміж рэлігіяй і навукай, духам і целам, верай i розумам, прорву, што была вырытая марксісцкім светапоглядам і якая ўсё яшчэ цяжка перажываецца зараз нашай мыслячай інтэлігенцыяй. Менавіта новая, нацыянальная беларуская філасофія, а не прастытуіраваны марксiсцка-ленiнскi гістмат і не гнаёвая, згодна справядліваму салжанiцынскаму выразу, жыжа заходняга дэструктыўна-абсурдысцкага постмадэрнізму, які з лёгкай рукі некаторых выхавацеляў і выхаванцаў філасофскага факультэта нашага абрусапечанага БДУ актыўна распаўсюджваецца зараз на Беларусі, разлагаючы не толькі духоўную, але і мастацкую яе культуру. Менавіта беларуская нацыянальная філасофія павінна выпрацаваць і сістэматызаваць іерархічную сукупнасць ідэалаў, пачынаючы ад Бога і канчаючы законамі канкрэтнай эканомікі, абапёртай на глыбінную спецыфіку нацыянальнага жыцця. На Захадзе даўно ўжо аналагічную ролю адыгрывае пратэстанцкая рэлігійная філасофія i каталіцкая фiласофiя неатамізму, знаходзячы сабе палiтычнае ўвасабленне ў iдэях хрысцiянскае дэмакратыi, якая, напрыклад, не толькi вывела з крызiсу зруйнаваную мінулай вайной эканомiку Германii, але i адрадзiла ў свой час да новага жыцця пакалечаную фашызмам душу вялікага нямецкага народа14. А на Блізкім Усходзе іслам, які, што б там ні гаварылі пра яго сучасныя барацьбіты супраць “сусветнага тэрарызму”, стаў асновай агульнага адраджэння некалі вялікай і магутнай мусульманскай культуры.

Такая іерархічная сістэма ідэалаў можа быць у нас коратка намечана ўжо і сёння. Гэта перш за ўсё, зразумела, ідэя Бога15 як абсалютнага каштоўнасна-духоўнага арыенціра, як кропкі адліку абсалютнай сістэмы каардынат, у якой павiнен бачыцца увесь акаляючы нас сусвет. Ідэя Бога мае універсальны характар і ў ёй, як у вяршыні піраміды, канцэнтруюцца як законы прыроды, так i ўсе iдэалы i духоўныя каштоўнасцi чалавецтва, i ў якой зыходзяцца ўсе сусветныя рэлігіі з іх канфесійнымі разнастайнасцямі. Падобна таму, як на геаграфічнай карце пры наяўнасці самых розных азімутаў і накірункаў абсалютную кропку адліку адыгрывае ўсё ж такі толькі паўночны полюс, так і азначаная ідэя адыгрывае сабой аналагічную ролю абсалютнага арыенціра ў нашым духоўным жыцці, а ад яго - і ў практыцы. У гэтым сэнсе вельмі плённыя таксама і сучасны еўрапейскі экуменічны рух, і ўсходнія ў тым жа кірунку глыбокадумныя пошукі, і эзатэрычныя дасягненні тэосафаў. Аднак і канкрэтна-канфесійныя формы рэлігіі не павінны пакідацца ў баку, бо яны складаюць сабой гістарычна ўзнікшыя істотныя часткі нацыянальных культур, заглыбляючыся, падобна караням, у самыя нетры народнай самасвядомасці. Гэта вельмі істотна менавіта для Беларусі, дзе якраз гістарычна і склалася стракатая поліканфесійнасць, якая патрабуе вялікай талерантнасці і вядучую ролю ў якой па ўсёй логіцы падзей павінна была б адыгрываць грэка-рымская канфесія як увасабленне гэтай талерантнасці і адначасова магутны духоўны сродак адраджэння i з’ядноўвання беларускага народу.

Гэта, па-другое, космас і прырода як жывое, канкрэтнае ўцелясненне Бога, а не як мёртвы, пасіўны матэрыял для тэхнічнага асваення і перапрацоўкі. Прырода павінна ўсе такі быць для чалавека храмам, а не засмечанай, бруднай майстэрняй, як гаварыў некалі тургенеўскі герой-нігіліст Базараў. Больш таго, яна ёсць па сутнасці сваёй жывое, матэрыяльнае цела Бога, і ўзаемадзейнічаць з ёю трэба, згодна выразу Альберта Швейцэра, з пачуццём найглыбейшага шанавання. Сiстэма маральных нормаў безумоўна павiнна быць распаўсюджана i на прыроду, як тое даўно ўжо робяць усходнія рэлігіі, напрыклад, індуізм і будызм. Менавіта ў гэтым асноўны сэнс і экалагічнай праблемы і кірунак яе вырашэння. На гэтым, а не на паняцці толькі эгаістычнай матэрыяльнай выгады, трэба будаваць экалагічнае выхаванне падрастаючага пакалення. У падобным жа плане павінна быць пераасэнсавана роля тэхнікі ў нашай культуры і нашым паўсядзённым жыцці i свядома каардынаваны і рэгулюемы тэхнiчны прагрэс. Тое ж павінна быць улічана і ў школе, дзе аж да гэтага часу велізарная перавага аддаецца тэхнічным і прыродазнаўчым дысцыплінам, і выкладаюцца яны пераважна ў азначаным прыкладным, матэрыяльна-прагматычным кірунку, міжвольна садзейнічаючы далейшаму росту сярод моладзі без­духоўнасці, гуманітарнага невуцтва i цынічнага індывідуалізму.

Гэта, далей, ідэя чалавецтва і чалавека як не толькі матэрыяльна-біялагічнага індывіда, але і духоўнай, надзеленай Боскім розумам істоты - асабістасці. Сённешняя глыбокая амаральнасць, бездухоўнасць і, як вынік таго, жахлівая эканамічная і крымінальная злачыннасць менавіта і стала лагічным наступствам такога звядзення чалавека да жывёлы, што асабліва выразна праяўляецца зараз у імклівым распадзе сексуальнай маралі. Чалавек, аднак, не голая малпа, як з горкай іроніяй сцвярджаў некалі амерыканец Дэсманд Морыс, і жаночае цела, напрык­лад, зусім не падпадае пад законы рыначнай эканомікі, да чаго ў нас пачынаюць ужо паціху прывыкаць, трактуючы нават прастытуцыю як нармальны абмен паслугамі. Маркс хоць і акрэсліваў услед за Арыстотэлем чалавека як жывёлу менавіта сацыяльную, але ў адрозненне ад Арыстотэля і сацыяльнасць разумелася ім матэрыялістычна, як прадукт матэрыяльных жа вытворчых адносін. Аднак, толькі надзелены высокімі духоўнымі ідэаламі чалавек заслугоўвае высокароднай назвы Homo sapiens, чалавек разумны.

Гэта нацыянальная беларуская ідэя як увасабленне духу і самасвядомасці народа, нацыі, здзейсненае ў беларускай суверэннай дзяржаве як рэальнасці, згодна Гегелю, маральнай ідэі, выражанае на роднай беларускай мове і адухоўленае беларускай хрысціянскай царквой. Нездарма ж яшчэ апостал Павел сцвярджаў, што ўсякая ўлада ад Бога, менавiта так, напэўна, i разумеючы гэты славуты афарызм. Падобна таму, як сукупнасць біялагічных індывідаў утварае сабой від Homo sapiens, так і больш канкрэтная сукупнасць асоб утварае грамадскую супольнасць нацыі, аб’яднаную нацыянальнай самасвядомасцю, гэтай саборнай душой народа, тым, што і было тут названа вышэй беларускаю ідэяй. Менавіта нацыянальная ідэя, калі развіць далей тую думку вялікага Гегеля, узвёўшы яе аж да апостала Паўла, якраз і матэрыялізуе ў сабе самастойнасць і незалежнасць беларускага грамадства, утвараючы сабой шматпавярховую піраміду, у аснове якой ляжыць нацыянальная культура, уключаючы і культуру матэрыяльную. А наверсе піраміда тая вянчаецца суверэнітэтам дзяржавы, цераз чалавецтва, прыроду і космас звязаным з паняццем Бога. І канкрэтная форма той дзяржаўнасці таксама выразна бачная, калі ўспомніць, што лацінскае nation ёсць дакладны пераклад з старагрэчаскага выразу , што і ляжыць у аснове ўсім нам вядомага слова дэмакратыя – улада народу!

Гэта класавая салідарнасць16, якая таксама садзейнічае аб’яднанню народа, салідарнасць, а не класавая нянавісць, як у марксістаў, што не аб’ядноўвала народ, а наадварот, падрывала ягонае адзінства як нацыі. На Беларусі тое прывяло, як вядома, не толькі да бязглуздага супрацьстаяння працаўнікоў фізічнай і разумовай працы (апошнія перайшлі нават на іншую, рускую мову, стаўшы па сутнасці своеасаблівай дыяспарай), але і да зусім ужо сацыяльнанебяспечнай супярэчнасці паміж вёскай і горадам, народам і інтэлігенцыяй, этнасам і дыяспарай. Тая самая салідарнасць, якая ў Польшчы, напрыклад, актыўна садзейнічала нацыянальнаму яднанню, а не разбурала яго, як дагэтуль назіраецца, нажаль, у Беларусі.

Гэта прафесійная годнасць, што забяспечвае належны ўзровень матэрыяльнай культуры, садзейнічаючы эфектыўнасці вытворчай дзейнасці народу і якасці яго матэрыяльнага жыцця. Годнасць, у якой павінны гарманічна спалучацца як грамадскія інтарэсы, уключаючы сюды і інтарэсы дзяржавы, так і асабістая выгада працаўніка. Пра вялікую важнасць такой ідэальнай нормы пісаў у свой час Макс Вэбер, падкрэсліваючы ролю рэлігійна-этычнага моманту ў развіцці заходняй эканомікі і паказваючы нятворчы, чыста спажывецкі характар яе ў сучасны перыяд. І ў той жа момант, наадварот, усе мы бачылі на нядобрым прыкладзе савецкай эканомікі, як душыла яе процілеглая крайнасць: абсалютнае панаванне дзяржаўных інтарэсаў і прымусовы характар іх рэалізацыі, што заканамерна адбівалася і на вельмі нізкай якасці вытвараных тавараў.

Гэта сямейная дабрачыннасць як больш вузкі, але таксама вельмі важны ўзровень іерархіі грамадскіх ідэалаў, што рэгулюе існаванне і функцыяніраванне сям’і, самай дробнай, але і самай моцнай сацыяльнай адзінкі ў сістэме грамадскіх адносін. Як на біялагічным узроўні без нармальных, біялагічна здаровых узаемазносiн паміж мужчынам і жанчынай, скiраваных на сумеснае нараджэнне i выхоўванне дзяцей, не можа працягвацца існаванне чалавечага роду, так у сацыяльным плане без прынцыпаў сямейнай дабрачыннасці не можа існаваць грамадства. Гэтыя прынцыпы таксама выступаюць тут як пэўная сiстэма маральных ідэалаў i нормаў. Тыя ж самыя сямейныя нормы і ідэалы кіруюць узаемаадносінамі паміж бацькамі і дзяцьмі, узаемаадносінамі, якія ў нармальным стане грамадства сплочваюць яго ў адзіную нацыянальную супольнасць, а ў нас яны сёння настолькі разбураны, што паміж пакаленнямі ўзнікае часам нейкая неразумная і нядобрая варажнеча, у выніку якой дзеці пачынаюць выкідваць на вуліцу састарэлых, хворых бацькоў. Катастрафічны стан нашага грамадства на дадзеным яго ўзроўні агульнавядомы, і таму нам гэтак жа вельмі патрэбны азначаныя сямейныя ідэалы.

Гэта, нарэшце, асабіста-маральная годнасць індывідуальнай асобы, якая таксама мае ідэальны, духоўны характар, хоць непасрэдна мяжуе ўжо і з матэрыяльнай, біялагічнай прыродай чалавека, з рэфлексамі і эмацыянальна-фізіялагічнымі імпульсамі яго цела. На гэтым узроўні чалавек узаемадзейнічае не толькі з другімі людзьмі, але і з матэрыяльнымі прадметамі наваколля, што утвараюць сферу яго гаспадарчай дзейнасці. І тут становіцца выразна бачным значэнне ідэальнага фактара для эканомікі, які так настойліва падкрэсліваў Макс Вэбер. Менавіта без такога духоўнага фактару ў грамадстве і ў яго эканоміцы бяруць верх цэнтрабежныя сілы эгаістычнай, жывёльнай выгады з усімі яе адмоўнымі наступствамі: падманам, машэнніцтвам, крывава-бандыцкімі разборкамі, і грамадства пачынае, што называецца, ісці ў разнос, як мы тое бачым у суседняй Расіі і назіраць пачынаем сёння і ў нашым няшчасным эканамічным жыцці.

Пералічаныя структурныя ўзроўні сістэмы ідэалаў грамадства, зразумела, не прэтэндуюць на вычарпальнасць. Іерархічная структура гэтай сістэмы мае ў рэальнасцi, як будзе паказана ў далейшым, куды больш складаны характар. Яна ўяўляе сабой толькі частку куды больш шырокай, вялікай сістэмы, толькі адзін з паасобных узроўняў яе іерархічнай структуры. Тое добра можна бачыць, калі ўзяць яе ў кантэксце культуры ўвогуле. У сінхранійным аспекце апошняя дэманструе тры вялікія, так бы мовіць, мегаўзроўні: духоўны, мастацкі і матэрыяльны (мастацкі ўзровень як бы аб’ядноўвае сабой духоўны і матэрыяльны ўзроўні, утвараючы іх дыялектычна супярэчлівае адзінства). І на кожным такім узроўні прысутнічае ідэальны пачатак, уключаючы і матэрыяльную культуру. З той толькі розніцай, што на матэрыяльным узроўні галоўную ролю адыгрывае матэрыяльнае, на духоўным, наадварот, ідэальнае, а на мастацкім – ідэальнае і матэрыяльнае выступаюць у рухомым адзінстве, утвараючы ў нармальным яе стане гарманічную сістэму мастацкіх вобразаў. Сістэму, у якой сёння, можа, выразней, чым дзе, выступаюць гаротныя скуткі сённяшняй анамальнай яе безідэальнасці, ператвараючы мастацтва з цэласнай, гарманічнай сістэмы ў тую брыдотную гнаёвую жыжу, пра якую з такой горыччу пісаў Аляксандр Салжаніцын.

Грамадскія ідэалы адносяцца, як вядома, да духоўнай культуры, што мае сваю ўласную макраструктуру, ніжні ўзровень якой утвараецца мовай як матэрыяльным носьбітам духоўнай культуры, гэтым, паводле прыгожага выразу Хайдэгера, домам нашага духоўнага быцця, а верхні, стратасферны, так бы мовіць, яе ўзровень – рэлігіяй як вышэйшай інстанцыяй духоўнасці. І ў гэтым структурным блоку найбольшую значнасць уяўляе сабой тое, што было акрэслена тут як нацыянальная беларуская ідэя. Бо менавіта ў нацыянальнай ідэі, як у своеасаблівым аптычным фокусе або цэнтры мас, аб’ядноўваюцца і абстрактна-духоўныя рэлігійныя ідэалы і пачуццёва-акустычная матэрыяльнасць мовы як выразніка народнай душы, што ў цэлым уплывае i на мастацкую, і на матэрыяльную культуру народа, з’ядноўваючы ўсё гэта ў адзiную сiстэму нацыянальнай культуры ўвогуле. Менавіта тут, у нацыянальнай ідэі найбольш поўна здзяйсняецца тое адзінства ідэальнага і рэальнага, якое ў агульнафіласофскім аспекце ляжыць у аснове дыялектычнага разумення ісціны ўвогуле як адзінства процілегласцей і ў якім, у прыватнасці, засяроджваецца дзейсна-творчы патэнцыял усяе сістэмы ідэалаў грамадства, у нашым выпадку юрыдычна аформленага як незалежная дзяржава – Рэспубліка Беларусь, суверэннасць якое ўяўляе сабой сёння найвышэйшую каштоўнасць як матэрыялізаванае ўвасабленне нашага беларускага саборнага “Я” ці таго, што сацыяльныя псіхолагі называюць Мы-пачуццём.



Нам вельмі патрэбныя азначаныя ідэалы. Надта ж знявечанай аказалася душа народа не толькі бяздушна прагматычным матэрыялізмам марксiсцкага тэзiса аб прыярытэце эканомiкi, але і слепабяздумнаю вераю ў куміры і ідалы тэхнічнага прагрэсу, што, падмацаваўшыся зусім яшчэ свежанькім паняццем глабалізацыі, падобна калясніцы Джагернаута бязлiтасна падмiнае пад сябе ўсё, вырысоўваючы ў перспектыве ўсеагульны Чарнобыль i ядзерны Армагедон. Гэта сляпая, халопская, амаль што жывёльная вера ў кропкава-імгненнае “тут і цяпер”, у насычанае мадэрнісцкім шавінізмам слова “сучаснасць” цалкам замяніла ў нашых душах веру ў Бога як сімвал вечнасці, як вечны каштоўнасны арыенцір, як непарушны пункт адліку абсалютнай сістэмы каардынат, у якой якраз і павінна ўстойліва працякаць усё наша жыццё і дзейнасць з усімі яго больш прыватнымі каштоўнасцямі і ідэаламі. Яна пагражае цалкам замянiць сабой i самасвядомасць народа як створанай Богам сацыяльнай еднасцi, ахвяруючы ёю за біблейскую сачавiчную полiўку часовых эканамiчных выгод, пад маркай якiх некаторыя нашы палiтыкi збiраюцца сёння злачынна гандляваць нацыянальным суверэнiтэтам i незалежнасцю роднай беларускай дзяржавы. Мы жылі і жывем у свеце хісткай адноснасці, кіруючыся выключна аднамернай гарызанталлю часу i так званай сучаснасцю як адзіным крытэрыем сэнсу i каштоўнасці жывёльнага існавання і спяшаючыся ўхапіцца за тое, што толькі мільгаціць за вокнамі імклівага цягніка стыхійнага матэрыяльна-тэхнiчнага прагрэсу. За гэтым зманным мiльгаценнем, як у будысцкай майі, амаль што зусiм перасталi бачыцца куды больш высокiя духоўныя арыенцiры, скiраваныя не ў няясную будучыню ўздоўж гэтай гарызанталi, а ўверх, да абсалютных каштоўнасцей, да вечнасцi. Нешта занадта хутка мы адмовіліся ад ідэалаў, упадобіўшыся бруднай жывёліне. “Самое ценное, что у нас есть – это зверь, который живет в каждом” – піша масцітая Святлана Алексіевіч, бесцырымонна прычэсваючы Арыстоцеля пад Ніцшэ і не заўважаючы жахлівага цынізму і бесчалавечнасці ў гэтым прэтэндуючым на арыгінальнасць афарызме. “Маю права рабіць сваіх багоў з гною” – безаглядна ўторыць ёй малады постмадэрнісцкі паэт-бумбамлітавец, за гэту самую арыгінальнасць гатовы прадаць сваю душу і самому д’яблу. “Только миг между прошлым и будущим, именно он называется «жизнь»” – глыбокадумна, як яму здаецца, спявае памінаны ўжо рускамоўны песеннік-паэт, не заўважаючы, што гэта ёсць дакладнае азначэнне менавіта жывёльнага жыцця. Вось да чаго прыводзіць гэткая адмова ад ідэалу, гэткі, як яго дасціпна называе Томас Одэн, мадэрнісцкі і постмадэрнісцкі шавінізм! Мы самі жывем у амаль што скацінным гарызантальным стане і зусім не звяртаем увагі на вертыкаль, што ўказвае нам кiрунак да неба i азначае ўжо не хуткабежны час, а вечныя каштоўнасныя крытэрыi духоўнай якасці нашага жыцця. Мы забыліся сказаныя ўслед за рэнэсансным філосафам Мірандалай выдатныя словы літоўскага паэта Межэлайціса “Я стаю на зямлі, галавою ўпершыся ў неба”. Вертыкаль тая адна толькі і можа паказаць, што цяперашні бяздумны і бяздушны прагрэс ёсць не столькі рух наперад, колькі імклівае, зусiм, як у апавяданнi Дзюрэнмата “Танэль”, скочванне ўніз. Скочванне, амаль што падзенне ўніз, у цемру, якая сапраўды ўжо пачала ахопліваць нас з галавой, асабліва тут, на нашай няшчаснай Беларусі. Таму менавіта беларуская інтэлігенцыя і павінна запаліць у сваіх душах святло новых, сапраўды жыццядзейсных ідэалаў на аснове абсалютных каштоўнасных арыенціраў, увасобленых у беларускай ідэі, каб несці яго ў народ, асвятліўшы дарогу ўперад і ўверх. Тое святло, што і ў цемры свеціць, як гаварыў апостал Іаан. Але для гэтага нам трэба куды больш выразна і глыбока усвядоміць сабе, што ж такое ідэал увогуле і як ён можа дапамагчы запаліць у нашых душах гэтае так нам патрэбнае сёння аптымістычнае святло.



  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка