Матыў крышталёвай гары ў ЕЎрапейскай казцы



Дата канвертавання30.06.2016
Памер154.45 Kb.


МАТЫЎ КРЫШТАЛЁВАЙ ГАРЫ Ў ЕЎРАПЕЙСКАЙ КАЗЦЫ

Матыў Крышталёвай (або Шкляной) Гары сустракаецца ў казках і легендах многіх народаў свету. Розныя варыянты сюжэтаў з выкарыстаннем гэтага матыву шырока распаўсюджаны ў славянскіх і заходнееўрапейскіх народаў. Тыпы сюжэтаў наступныя:



  • вызваленне царэўны або прынцэсы (найбольш ярка паўстае ў рускай казцы);

  • пошукі выкрадзенай жонкі або нявесты (беларуская казка);

  • выкананне складанага даручэння (польская казка).

Эпізоды падарожжа на Крышталёвую Гару маюцца таксама ў казках тыпу “Тры падземныя царствы”, “Пабег з дапамогай чароўнага каня” і г.д.

У казках сустракаюцца і іншыя горы – Залатыя, Падвоблачныя, Кіпучыя і Талкучыя. Часцей за ўсё горы ў казках называюцца проста Гарамі, без удакладнення іх знешняга вобліку. Але на ўсе такія горы немагчыма ўзлезці, і Герою прыходзіцца прыдумляць нейкія незвычайныя спосабы пад’ёму. Гэта аб’ядноўвае іх з Крышталёвай Гарой, цяжкасць узыходжання на якую таксама з’яўляецца яе асноўнай асаблівасцю і можа быць вытлумачана адным з яе знешніх паказчыкаў: крышталь і шкло – гладкія і склізкія, таму на такую гару і цяжка ўзабрацца. Падобнае тлумачэнне даецца ў саміх тэкстах казак, у адрозненне ад казак з іншымі гарамі, дзе тлумачэнне недасягальнасці іх амаль ніколі не прыводзіцца.

Матыў Крышталёвай Гары – адзін з найбольш таямнічых ў казках. Відавочна, што ён паходзіць з міфалогіі і як міфалагічны вобраз суадносіцца з архетыпам Сусветнай Гары, шырока распаўсюджаным у сусветнай міфалогіі. Гара – у народнай касмагоніі “локус, што аб’ядноўвае неба, зямлю і іншасвет, месца знаходжання нячыстай сілы, выканання абрадаў” [7, 520]. Як гаворыцца ў энцыклапедыі “Мифы народов мира”, “Гара знаходзіцца ў цэнтры свету, – там, дзе праходзіць яго вось (axis mundi). Працяг Сусветнай Восі ўверх (праз вяршыню Гары) указвае палажэнне Палярнай зоркі, а яе працяг уніз указвае месца, дзе знаходзіцца ўваход у ніжні свет, у пекла” [5, 311]. Як Вось, што аб’ядноўвае тры светы, тры ўзроўні, Гара таксама лічыцца месцам пераходу з аднаго плана на другі, на розныя духоўныя ўзроўні, месцам кантакту з багамі. Як Цэнтр Свету Гара з’яўляецца варыянтам Сусветнага Дрэва, можа замяняць яго або сумяшчацца з ім. Даследчык міфалагічнага сімвалізму Д. Трэсідэр піша: “Высокія горы лічыліся і цэнтрам, і воссю свету, што вырастае ад іх вяршынь падобна да перавернутага Сусветнага Дрэва” [8, 173]. Такім чынам, у міфалогіі маецца матыў Сусветнай Гары, які пазней перайшоў у фальклор і стаў міфалагемай. Крышталёвая Гара – таксама матыў і міфалагема, таму што яна з’яўляецца варыянтам вобраза Сусветнай Гары.

Аналіз матыву ў дадзенай працы праводзіцца на аснове тэкстаў чароўных казак славянскіх народаў (беларускага, рускага і польскага). У мэтах карэктнасці аналізу вылучаем асноўныя структурныя адзінкі матыву:



  • герой па нейкай прычыне (гл.вышэй варыянты сюжэтаў) павінен накіравацца да Крышталёвай Гары;

  • пра Гару мала што або амаль нічога нікому невядома. Герой з цяжкасцю здабывае веды пра яе месцазнаходжанне;

  • Гара знаходзіцца за морам, у трыдзесятым царстве;

  • падышоўшы да Гары, герой нейкім чынам трапляе ўсярэдзіну яе (узабраўшыся на вяршыню або праз трэшчыну), знаходзіць там украдзеную Змеем або Кашчэем Бессмяротным Царэўну;

  • сам Змей аказваецца надзвычай мудрым, адказвае на розныя мудрагелістыя пытанні. Герой набіраецца на Гары розуму і спасцігае асаблівыя веды;

  • Герой перамагае Змея, вызваляе Царэўну, яны сыходзяць з Гары (у рускай казцы знішчаюцьь яе, растапіўшы).

Мэта дадзенай работы – высветліць, на аснове якіх старажытных уяўленняў ці рэальных фактаў гісторыі мог узнікнуць вобраз Крышталёвай Гары, якім чынам Гара і Крышталь суадносяцца адно з адным у светапоглядзе старажытных людзей; іншымі словамі – чаму Гара менавіта Крышталёвая.

Зыходнае палажэнне: Гара – крышталёвая, шкляная. Паводле логікі (асабліва казачнай логікі), яна павінна быць празрыстая, праз яе ўсё павінна быць наскрозь відаць. Тым не менш гэта не так. Знаходзячыся звонку, Герой не бачыць, што ў Гары ўсярэдзіне і што знаходзіцца за ёю (і ці ёсць за ёю нешта ў прынцыпе?). Чым можна растлумачыць падобную неадпаведнасць?


Версія першая: Магчыма, крышталь – аналаг снегу ці лёду. Лёд – белы, празрысты і блішчыць падобна крышталю. І абодва слізкія (у казках гаворыцца, што на Гару немагчыма ўзабрацца, таму што яна слізкая. А ў беларускай казцы Герой узбіраецца на яе з дапамогай жалезных крукаў – у рэальнасці іх наўрад ці можна ўбіць у крышталь, але магчыма ў лёд). Значыць, на самай справе ў казках пад “крышталёвай” разумеецца гара, пакрытая лёдам. Таму можна меркаваць, што такая гара або надзвычай высокая, або знаходзіцца на поўначы. У міфалогіях многіх народаў свету (асабліва індаеўрапейскіх) маецца шэраг гор, якія адпавядаюць абедзвюм названым умовам. Р. Генон у кнізе “Уладар свету” піша аб палярна-нардычным паходжанні вышэйшага духоўнага Цэнтра індаеўрапейскіх народаў. Ён адзначае, што гара зямнога раю ідэнтычная “палярнай гары”, якая пад рознымі назвамі вядомая практычна ва ўсіх традыцыях: гэта індуская гара Меру, персідскі Алборж, Мансальват з еўрапейскіх легендаў пра Грааль, арабская гара Каф і нават грэчаскі Алімп [1, 64]. Да спісу Р. Генона можна дадаць таксама Хімінбёрг германцаў і Сумер урала-алтайскіх народаў.

Прывядзем больш падрабязныя звесткі пра асабліва цікавыя з гэтых гор.

Гара Меру – вобраз, шырока распаўсюджаны ў індыйскай міфалогіі. Гэта свяшчэнная гара, жыллё багоў. Многія вучоныя даказалі, што знаходзілася яна, паводле ўяўленняў старажытных індусаў, на Паўночным полюсе. В. Н. Дзёмін піша: “Сімвал Палярнай Айчыны – гара Меру... узвышалася на Паўночным полюсе... Менавіта гара Меру відавочна ўказвае на сапраўдную прарадзіму чалавецтва – палярныя, запалярныя і прыпалярныя вобласці сучаснай Еўразіі, дзе клімат у тыя далёкія часы быў зусім іншы... Тэрыторыі гэтыя былі заселеныя праіндаеўрапейцамі, якія ўвайшлі ў гісторыю пад назвай гіпербарэйцаў” [2, 53]. І далей: “Фальклорная шкляная, крышталёвая або алмазная гара азначае гару з ільда або пакрытую лёдам” [2, 54]. Другі вядомы даследчык Х. Э. Керлат адзначае: “Гара Меру – з чыстага золата і знаходзіцца на Паўночным полюсе, такім чынам, ідэя Цэнтра абумоўліваецца і звязваецца з Палярнай Зоркай... Міфічныя ўласцівасці Гары асноўваліся на нерухомым палажэнні Палярнай Зоркі. Яна часта называецца “белай гарой” – уключае таксама сімволіку белага колеру (розум і чысціня)” [3, 272]. З усяго вышэй сказанага можна зрабіць выснову, што казачная Залатая Гара – сінонім Крышталёвай Гары.

Падобнымі ўласцівасцямі валодае і гара Мансальват (“гара выратавання”) з кельцкіх легендаў. Названая гара ўяўлялася духоўным цэнтрам, на ёй захоўваўся Грааль. У кнізе “Культура кельтаў...” чытаем: “Мансальват – вяршыня, размешчаная на далёкіх рубяжах, да якіх не набліжаўся ні адзін смяротны чалавек, скала, што падымаецца з мора ў недасягальных вобласцях, за якімі ўзнімаецца сонца” [9, 72]. Гэта адначасова і “палярная гара”, і “свяшчэнны востраў”. Х. Э. Керлат піша: “Мансальват – полюсная гара... яна заўсёды недасягальная і знайсці яе можна з цяжкасцю” [3, 272]. Мансальват таксама называлася і “Белай гарой”. Параўнаем з гэтымі цытатамі даныя з казак: тут Крышталёвая Гара таксама недасягальная, знаходзяць яе з цяжкасцю, яна таксама знаходзіцца пасярод мора, і простаму чалавеку да яе не дабрацца – на гэта здатны толькі Герой.

Крышталёвая, ледзяная гара, як відаць з усяго сказанага вышэй, – таксама і “белая”. Гэтаму вобразу адпавядае рэальна існуючая і адначасова міфалагізаваная гара Бялуха на Алтаі, Белая Гара ў Шамбалі, апісаная М. К. Рэрыхам, у славянскім фальклоры – Бел-гаруч камень Алатыр, што знаходзіцца ў цэнтры свету на востраве Буяні. Тут важна адзначыць, што культ гор часта суадносіцца з культам камянёў (успомнім хоць бы ўшанаванне камянёў-валуноў у славянскім і кельцкім язычніцтве. І цікавая дэталь: валуны былі прынесены на гэтыя тэрыторыі з поўначы).

Многія вучоныя лічаць, што міфічная краіна Гіпербарэя, дзе менавіта і размяшчалася свяшчэнная гара, існавала на самай справе. Нельга выключыць, што вобразы Гары ў міфалогіі і фальклоры індаеўрапейцаў і іншых народаў – водгулле ўспамінаў пра рэальна існуючую гару іх прарадзімы. Гэта даказвае і матэрыяльная культура розных народаў, у якіх ёсць пабудовы ў выглядзе гары, што сімвалізуюць Сусветную Гару: піраміды ў Егіпце, Мексіцы, Месапатаміі. “Сама форма збудаванняў рэлігійна-рытуальнага прызначэння... звычайна імітуе форму гары, адпаведна перанімаючы і асаблівасці яе структуры, і сімволіку яе частак. У гэтым сэнсе піраміда, зікурат, пагода, храм, ступа, чум і арка могуць разглядацца як архітэктурны вобраз Гары, яе аналаг” [5, 314]. З прыведзенай цытаты вынікае, што практычна ўсе рэлігійныя пабудовы так ці інакш імітуюць Гару, што ўказвае на высокае ўшанаванне Гары ў многіх этнасаў (калі не ва ўсіх). Акрамя таго, часта такія збудаванні ўзводзіліся народамі, на тэрыторыі пражывання якіх ніякіх гор няма: гэта тычыцца вавілонскіх зікуратаў або беларускіх курганоў-пахавальняў.


Версія другая: Сам па сабе крышталь як сімвал азначае чысты розум, вышэйшую мудрасць і дасягненне яе. Такім чынам, узыходжанне на вяршыню Крышталёвай Гары (што сустракаецца ў большасці варыянтаў казак з гэтым матывам) – шлях да вышэйшай мудрасці. Цяжкасці ва ўзыходжанні на Гару – алегорыя цяжкасцяў на шляху да абсалютных ведаў. Знаходжанне спосабу ўзыходжання на вяршыню Гары і наступнае ўдалае ажыццяўленне сваёй задачы – нішто іншае, як дасягненне Героем мудрасці. Менавіта ўнутры Гары Герой звычайна спазнае ад Змея або дзякуючы Змею нейкія таемныя веды. Пра значэнне Крышталю і Гары як сімвалаў мудрасці, чыстага розуму пішуць многія даследчыкі. Напрыклад, Д. Купер: “На духоўным плане вяршыня гары ўвасабляе стан поўнай свядомасці. Узыходжанне на свяшчэнную гару сімвалізуе цягу, імкненне да вышэйшых станаў, адмаўленне ад прафанных пачуццяў... пераход на новыя духоўныя ўзроўні” [4, 123]. Ён жа характарызуе крышталь наступным чынам: “Крышталь азначае чысціню, духоўную дасканаласць і веды...” [4, 124]. Яшчэ адзін даследчык сімвалізму Х. Э. Керлат адзначае: “Крышталь... з’яўляецца сімвалам духу і інтэлекту, асацыіруецца з духам” [3, 273]. Як бачым, сімволіка Гары і Крышталю ў многім супадае. Магчыма, менавіта гэта супадзенне нарадзіла вобраз Крышталёвай Гары. Або сам вобраз нарадзіў такое супадзенне. Гледзячы што было першасным.
Версія трэцяя: Крышталь – атрыбут містычных рытуалаў, шаманскай практыкі і ўвасабленне таемных, акультных ведаў. У той жа час гара – адзін з важнейшых духоўных і містычных сімвалаў многіх народаў. Магчыма, казкі пра Крышталёвую Гару – гэта алегарычнае адлюстраванне нейкіх старажытных рытуалаў (напрыклад, падарожжа духа шамана або абрад ініцыяцыі). У. І. Проп адзначае: “Надзвычай ранняй формай... магічнага сродку, што здабываецца ў іншасвеце і выкарыстоўваецца для розных відаў чароўных дзеянняў, з’яўляецца... горны крышталь, а таксама кварц...” [6, 348]. Д. Трэсідэр піша: “Крышталь азначаў пранікненне ў сферу звышнатуральнага і быў адначасова і эмблемай, і інструментам шаманскай практыкі” [8, 173]. У некаторых варыянтах казкі Герой праходзіць у Гару праз шчыліну ў абліччы якой-небудзь маленькай жывёлінкі, звычайна мурашкі. Нагадаем, што дух шамана падчас рытуалу камлання, як правіла, падарожнічае ў вобліку пэўнай жывёлы. У акультызму крышталь – адзін з важнейшых прадметаў. “Крышталёвыя або шкляныя вежы азначаюць перанясенне з аднаго плана ў другі або змяненне стану, або пераход да ўнутранага плана” [10, 348]. Успомнім, што Гара як Вось, што аб’ядноўвае тры светы, сімвалізуе таксама і пераход з аднаго плана ў другі. Адсюль вынікае, што крышталь, вобраз Гары і іх аб’яднаны вобраз Крышталёвай Гары выкарыстоўваліся ў абрадах ініцыяцыі, і тады казка пра Гару адлюстроўвае якраз іспыты Героя. Нашы меркаванні пацвярджаюцца і тым, што крышталь у тэорыі сімвалаў – чысціня і цнатлівасць. Пасля ініцыяцыі чалавек менавіта і павінен валодаць названымі якасцямі – адбываецца ачышчэнне яго душы.
Версія чацвёртая: У многіх крыніцах адзначаецца сувязь Крышталю і Гары з іншасветам. Асаблівае значэнне мае ў казках унутраная частка Гары – менавіта туды імкнецца трапіць Герой, там жыве Змей і схавана Царэўна. Паводле сімволікі Гары як Цэнтра і Восі Свету, яна аб’ядноўвае тры светы: вяршыня яе – нябесны свет, знешняя частка – свет людзей, унутраная частка – іншасвет. У этналінгвістычнай энцыклапедыі “Славянские древности” гаворыцца: “З гарой звязваюцца ўяўленні пра той свет. Царства Мёртвых – краіна з залатымі гарамі; пасля смерці чалавек павінен паўзці на высокую крутую гару, каб дасягнуць іншасвету; Вырай знахозіцца за гарамі” [7, 522]. У беларуска-літоўскіх летапісах ёсць звесткі пра тое, што ў магілы памерлых клалі – паводле яшчэ язычніцкіх уяўленняў – кіпцюры вялікіх звяроў (мядзведзяў, ваўкоў, рысяў), каб нябожчык па дарозе на той свет мог узлезці з іх дапамогай на гару []. У беларускай казцы пра Крышталёвую Гару адбываецца па сутнасці тое ж.

Гара ў казках знаходзіцца або за морам, або ў трыдзесятым царстве – а гэта звычайнае месцазнаходжанне іншасвету. Унутры Гары жыве Змей ці Кашчэй Бессмяротны. Змеі, як правіла, насяляюць падземны свет (напрыклад, індыйскія нагі), і Кашчэй – гаспадар падземнага, цёмнага царства. Сувязь Гары з падзем’ем пацвярджаюць і згаданыя вышэй пабудовы: егіпецкія піраміды, будысцкія ступы, беларускія курганы па сваёй асноўнай функцыі – пахавальні.

Сувязь Крышталю з іншасветам, як яго разумелі нашы продкі, можа растлумачыць наступная думка: “Стан празрыстасці вызначаецца як адно з найбольш гарманічных і здзіўляючых злучэнняў супрацьлегласцяў: рэчыва “існуе” і ў той жа час як бы не існуе, таму што яно празрыстае” [3, 272].
Версія пятая: У прыродзе існуе мінерал горны крышталь. І ў казках магчыма своеасаблівая казачная сінекдаха – паводле часткі названа цэлае (інакш кажучы, паводле мінерала, што знаходзіцца ў гарах – горнага крышталю, – названа цэлая гара – Крышталёвай). Хоць гэта не тлумачыць, як такі вобраз мог узнікнуць у народаў, на тэрыторыі якіх гор няма. Праўда, старажытныя раўнінныя славяне, якія, магчыма, бачылі горны крышталь ў іншаземных купцоў, але ніколі не бачылі саміх гор, з якіх яго здабывалі, маглі ўявіць сабе горы цалкам крышталёвыя.

Беларуская казка дае яшчэ мноства загадак – дадатковых матываў і вобразаў, звязаных з Крышталёвай Гарой.

Такіх гор тут дзве: на розных канцах свету. Магчыма, маецца на ўвазе, што яны знаходзяцца на Паўночным і Паўднёвым палюсах або ў пунктах усходу і заходу Сонца. У славянскім фальклоры сустракаюцца згадкі пра Чорную і Белую гару (менавіта ў пары). Паводле сімволікі колеру яны, магчыма, звязаны са светлымі і цёмнымі сіламі. А ў беларускай казцы на адной Гары жыве Кашчэй Бессмяротны, а на другой ён быў заключаны ў засценак. У прынцыпе, у культурах розных народаў, акрамя адной Гары як Сусветнага Цэнтра, сустракаюцца часам і Горы-Блізняты (дзве) як увасабленне нейкіх супрацьлеглых паняццяў: напрыклад, у рымскай міфалогіі Гара Марса і Януса (параўнаем з распаўсюджаным у міфалогіях матывам двух сонцаў – светлага, цёплага, дзённага, і чорнага, падземнага, начнога).

Часта ў казках Гара можа замяняцца або сумяшчацца таксама з Крышталёвым Горадам або Вежай. У беларускай казцы згадваецца то Шкляная Гара, то Горад на Шкляной Гары, то Шкляны Горад. У рускай казцы трыдзесятае царства напалову ўцягнута ў Шкляную Гару. У казках, дзе згадваецца Шкляны Горад, ён мае такія ж уласцівасці і функцыі, што і Гара. Можа, і само слова “горад” паходзіць ад слова “гара”, а не ад “агароджваць”, як лічыць традыцыйная этымалогія? У старажытнасці гарады звычайна будавалі на ўзгорках (Даследчыкі ў вобласці этымалогіі, як правіла, спасылаюцца на заходнеславянскія або паўднёваславянскія мовы, у якіх “гара” – “gova”, але мы лічым неабходным праводзіць этымалогію ўнутры ўсходнеславянскіх моў, лічачы наш рэгіён прарадзімай славянства).

Варта таксама згадаць і такі часты ў розных народаў казачны сюжэт, у якім цар падчас выбару мужа для дачкі прызначаў жаніхам выпрабаванне – узабрацца (часцей за ўсё, верхам на кані) па шкляной лесвіцы або гары на вяршыню да царэўны, што чакала там (варыянт – верхні этаж церама або вежы).



Верагоднымі можна лічыць усе разгледжаныя версіі. Яны маглі сфарміравацца ў розны час і адлюстроўваць розныя бакі адной і той жа з’явы або, напрыклад, генезіс гэтай з’явы (развіццё ўяўленняў пра прадмет па меры змянення самога прадмета).

Такім чынам, першая версія (пра Палярную Гару), верагодна, самая старажытная, сфарміраваная ў той час, калі Гара яшчэ была рэальна існуючым геаграфічным аб’ектам. Паводле навейшых навуковых даных, некалі адбылася глабальная сусветная катастрофа (калапс другога Сонца, што ўваходзіла ў нашу зорную сістэму, або сутыкненне з каметай, або падзенне астэроіда), у выніку чаго нахіл зямной восі змяніўся, і, адпаведна, клімат у Гіпербарэі паступова пачаў пагаршацца, робячыся ўсё больш халодным. Гэтым было выклікана перасяленне праіндаеўрапейцаў у іншыя рэгіёны і фарміраванне ўяўленняў пра Гіпербарэю як пра казачную прарадзіму, месцазнаходжанне зямнога раю, жытло багоў [Тілак,]. Вядома, што было некалькі вялікіх хваляў такіх перасяленняў, міграцый народаў, і яны расцягнуты на доўгія тысячагоддзі. Магчыма, гіпербарэйцы пачалі перасяленне яшчэ да катастрофы ў выніку нейкіх прычын (напрыклад, перанасялення краіны або паступовага змянення клімату), бо народы-перасяленцы доўгі час лічылі сваю прарадзіму зямным раем, пра што сведчаць, скажам, антычныя міфы, дзе Гіпербарэя – квітнеючы край, самая шчаслівая краіна на свеце. Ды нават у пісьмовых крыніцах (!), якія прыводзіць надзвычай аўтарытэтны даследчык антычнай міфалогіі А.Ф.Лосеў, ёсць звесткі пра тое, што Гіпербарэя існавала ў гістарычныя часы – адтуль прыходзілі людзі – і была ўсё яшчэ багатай краінай [Лосев, ]. У старажытнаіндыйскай міфалогіі месца, дзе знаходзіцца Гара Меру, – таксама свяшчэнная краіна, жыллё багоў, і яе яшчэ магчыма дасягнуць. Ёсць уяўленне пра паўночны рай і ў кітайскай міфалогіі [Юань Кэ,]. Такім чынам, уяўленні пра Гіпербарэю (Арктыду) як пра зямны рай сфарміраваліся ў тыя часы, калі менавіта так і было ў рэальнасці.

У міфалогіі, у прыватнасці індыйскай, адлюстравана і эпоха, калі клімат у Гіпербарэі наблізіўся да сучаснага – Гара зрабілася ледзяною (магчыма, яна і заўсёды была такой з-за сваёй вышыні). Тады, відаць, рэшткі насельніцтва сыйшлі з гэтай мясцовасці, што аказалася непрыстасаванай для жыцця людзей. Н. С. Шырокава піша: “Маецца на ўвазе вобласць, якая, як і зямны рай, стала недасягальнай для звычайнага чалавецтва... Першапачаткова яе месцазнаходжанне сапраўды было палярным у літаральным сэнсе слова” [9, 72]. Тут варта прыгадаць даныя з рускай казкі: трыдзесятае царства напалову ўцягнута ў Крышталёвую Гару (калі яна ледзяная, то гэта можна растлумачыць наступным чынам: у два разы пагоршыўся клімат у бок пахаладання), у канцы Герой растоплівае Гару агеньчыкам з запаленага зернейка (як лёд!).

Такім чынам, у выніку ўсіх пералічаных вышэй – і наступных – прыродных катаклізмаў Гіпербарэя разам з Гарой загінула (сёння, хутчэй за ўсё, знаходзіцца пад вадою і тоўшчай лёду). Пасля катастрофы могло сфарміравацца ўяўленне пра былую прарадзіму і Гару як пра іншасвет. Гара, паводле новых паданняў, перайшла ў нейкі асаблівы свет, працягнула сваё існаванне ў іншым плане рэальнасці. Успомнім цытату, прыведзеную вышэй: “рэчыва “існуе”, але як бы і не існуе, таму што яно празрыстае” (а ў выпадку з загінуўшай Гарой – ўяўнае, нябачнае!). Значыць, і памерлыя людзі павінны пераносіцца ў іншасвет – на сваю прарадзіму, да продкаў.

У сувязі з вышэйсказаным робяцца зразумелымі асацыяцыі “зямлі за морам”, самога мора, трыдзесятага царства з іншасветам. Трыдзесятае царства – сапраўдная казачная краіна, дзе стаяць самыя прыгожыя гарады, растуць найцудоўнейшыя сады, уладараць справядлівыя і мудрыя цары, магутныя, вялікія героі, менавіта там знаходзяцца ўсе чароўныя рэчы і жывуць усе казачныя істоты. Гэта сапраўдны “зямны рай”. І менавіта так, як ужо было сказана вышэй, апісваецца Гіпербарэя ў міфалогіі антычных грэкаў. Калі гэта краіна перастала існаваць у рэальнасці, у людзей сфарміравалася ўяўленне пра яе як пра іншасвет – ужо нябесны Вырай і падзем’е адначасова. Людзі помнілі, што размяшчалася іх прарадзіма за морам (у адносінах да Еўразіі), адсюль уяўленні пра тое, што іншасвет знаходзіцца за морам. Родная краіна апусцілася ў марскую бездань; таму і само мора – аналаг царства памерлых. Прывядзем цытату з кнігі “Культура кельтаў...”: “Іншы свет у кельтаў размяшчаўся на нашай зямлі, гэта проста “іншы” (у параўнанні з айкуменай) раён планеты... Ён знаходзіцца на астравах, размешчаных на “Поўначы свету” [9, 202].

Як Гара зямнога, а пасля і нябеснага раю, месца пражывання багоў і духаў продкаў, Гара сімвалізуе вышэйшую мудрасць, духоўнасць (хутчэй за ўсё гара пачала лічыцца свяшчэннай яшчэ падчас росквіту Гіпербарэі, падобна таму, як міфалагізаваліся рэальна існуючыя грэчаскія горы Алімп і Парнас і алтайская Бялуха). Разам з тым шаманы адпраўляюць свае абрады, каб сустрэцца іменна з багамі і духамі продкаў, – адсюль і сувязь рытуала з Гарой.

Версія пра горны крышталь, верагодна, сфарміравалася таксама ў глыбокай старажытнасці. На той гары на самай справе знаходзілі крышталь, які лічыўся “дарам багоў”, і міфалагічная яго сувязь з Гарой захавалася да нашых дзён.

Шкляная Гара як аналаг Крышталёвай магла, з аднаго боку, з’явіцца ў якасці больш позняга варыянту ўжо ў эпоху шырокага распаўсюджання шкла. Але, з другога боку, звяртаюць на сябе ўвагу ў сувязі са словам “шкло” моўныя даныя. Корань гэты старажытнаіндаеўрапейскі і першапачаткова абазначаў чашу або рог для рытуальных напояў. Зноў-такі тут заўважаецца сувязь з рытуалам, з рэлігіяй. Параўнальнае супастаўленне каранёў слоў розных індаеўрапейскіх моў дазваляе ўбачыць суаднесенасць слоў “шкло”, “камень”, “вяршыня” і “пусты”.

Варта прасачыць таксама і моўныя, фанетычныя супадзенні, звязаныя са словамі “гара”, “крышталь”, “крыстал”. Можна заўважыць, што гэтыя словы маюць вельмі блізкія ці нават узаемазаменныя старажытныя карані – “гр”, “хр”, “кр”. Параўнаем іх з іншымі словамі, што маюць падобныя злучэнні:

Гряда”(руск.) – можа быць толькі горная: словы “гряда” і “гара” маюць адзін корань; слова “гара” – можа быць і паўнагалоснай формай, а больш старажытны яго варыянт – “гра” (гъра) з зыходным коранем.

Горад”-“град” – сувязь гары і горада (гл. вышэй).

“Агромністы”, “громадный” (руск.) – інакш кажучы, “як гара”.

Грэцыя” – краіна гор Гарэцыя.

Гром” (руск.), “грохот” (руск.), “громить” (руск.), “громкий” (руск.), “град” (як атмасферная з’ява). Усе прыведзеныя з’явы адлюстроўваюць пэўную сувязь Гары з багамі, у прыватнасці, самую відавочную – з богам навальніцы (“грозы”), які звычайна – і бог ваяроў, а герой у казках часта царэвіч, інакш кажучы, кшатрый-ваяр.

Гроб” (руск.), “грусть” (руск.) – сувязь з іншасветам.

Граніца”, “абгараджваць” – гара як месца пераходу з аднаго свету ў другі і граніца-мяжа паміж імі.


Гор – егіпецкі бог Сонца. А піраміда – сімвал сонца, гары і свету памерлых.


Далей разгледзім словы з коранем “кр”:

Крышталь”, “крэмень”, “крэсіва” – сувязь з камянямі.

Крыж” – сакральны індаеўрапейскі сімвал.

Красота” (руск.) – сувязь з уяўленнямі пра рай і казачную краіну.



Крышань, Крышна – імёны індаеўрапейскіх багоў.

Словы з коранем “хр”:

Хрусталь” (руск.) (у словах “хрусталь” і “кристалл” 2/3 літар супадаюць).

Храм” – увасабленне Гары, сакральны аб’ект.



Хорс – імя славянскага бога Сонца.

Хромой” (руск.) – сувязь з іншасветам (багі пекла часта кульгавыя).



Хрофт – адно з імёнаў скандынаўскага бога Одзіна як “бацькі загінуўшых”.

Хрыстос – ужо хрысціянскі Бог, але хрысціянства ўсё самае галоўнае ўзяло ад язычніцтва. Хрыста ж раннія хрысціяне часам называлі “скалой”. І ў яго біяграфіі горы маюць вялікае значэнне.

Калі ўлічыць, што “р” часта замяняецца на “л”, то цікавасць выклікаюць і такія словы:

Хлад” (руск.), “холад” – сувязь з Палярнай Гарой і Поўначчу.

Клад” (руск.) – багі багацця звычайна жывуць у гарах. А істоты, што жывуць у гарах, любяць багацце (гномы, драконы, Кашчэй Бессмяротны). Індыйскі бог Кубера – бог гор, багацця і скарбаў. Славянскі бог падземнага свету Вялес – адначасова і бог багацця.



З разгледжаных версій вынікае, што ў свядомасці нашых продкаў сімвалы Гары і Крышталя нейкім чынам суадносіліся паміж сабой. Як бачна, сапраўды паняцці “гара” і “крышталь” суадносяцца і ў рэальнасці, і на сімвалічным, на міфалагічным, і нават на моўным узроўнях. Вобраз Крышталёвай Гары быў або алегорыяй гары, пакрытай ільдом, або сфарміраваўся пад уздзеяннем нейкіх іншых гістарычных фактараў, або быў народжаны блізкасцю сімволікі Гары і Крышталя.

Літаратура:


  1. Генон Р. Царь Мира // Вопросы философии. – 1993. – № 3.

  2. Демин В. Н. Тайны русского народа – М., 1997.

  3. Керлот Х. Э. Словарь символов. – М., 1994.

  4. Купер Д. Энциклопедия символов. – М., 1995.

  5. Мифы народов мира. Энциклопедия. В 2 т. Т.1. – М., 1980.

  6. Пропп В. Я. Исторические корни волшебной сказки. – М., 1986.

  7. Славянские древности: Этнолингвистический словарь. В 5 тт. Т. 1 / Под ред. Н. И.Толстого. – М., 1995.

  8. Трессидер Д. Словарь символов. – М., 1999.

  9. Широкова Н. С. Культура кельтов и нордическая традиция античности. – М., 1999.

  10. Элиадэ М. Очерки сравнительного религиоведения. – М., 1999.

: documents -> %D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%82%D1%8D%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> %D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D1%96%20%D0%B2%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%9E -> %D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92
%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92 -> С. В. Шамякіна Вобразы-локусы беларускіх чарадзейных казак: структура вобраза і міфалагічныя ўяўленні
%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92 -> Філалагічны факультэт змястоўна – фармальная адметнасць чарадзейнай казкі
%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92 -> Беларускіх чарадзейных казках
%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92 -> Семантыка вобразаў героя І антыгероя ў чароўных казках пра крышталёвую гару
%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92 -> Шамякіна С. В. Сістэмнасць кампанентаў змястоўнай структуры рэчыўных вобразаў
%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92 -> Шамякіна Славяна напрамкі І падыходы ў даследаванні чарадзейнай казкі
%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92 -> Славяна Шамякіна рэчаіснасны кампанент у структуры вобразаў-локусаў беларускіх чарадзейных казак
%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92 -> Да пытання аб семантыцы вобразаў казачных коней, атрыманых героем ад бацькі-нябожчыка




База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка