Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт



старонка1/14
Дата канвертавання15.05.2016
Памер0.85 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь
Установа адукацыі

Гомельскі дзяржаўны універсітэт



імя Францыска Скарыны”


А.А. КАСТРЫЦА


ФАЛЬКЛОРНАЯ ПРАКТЫКА

ПРАКТЫЧНЫ ДАПАМОЖНІК па раздзеле

КАЛЯНДАРНЫЯ ПРЫКМЕТЫ І ПАВЕР’І ”



для студэнтаў спецыяльнасці

1-21 05 01 “Беларуская філалогія”

Гомель

УА “ГДУ імя Ф. Скарыны”

2009

УДК 398.3 (= 161.3) : 378.147.88 (075.8)

ББК 82.3 (4 БЕІ = 411.3) - 4 : 63.52 (=411.3) – 731 я73

К 782

Рэцэнзент:

кафедра беларускай культуры і фалькларыстыкі установы

адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт

імя Францыска Скарыны”

Рэкамендаваны да выдання навукова-метадычным саветам

установы адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт

імя Францыска Скарыны”

Кастрыца, А.А.

Н 782 Фальклорная практыка : практычны дапаможнік па раздзелу

“Каляндарныя прыкметы і павер’і” для студэнтаў спецыяль-

насці 1- 21 05 01“Беларуская філалогія” / А.А. Кастрыца;

М-ва адукацыі РБ, Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя

Ф. Скарыны. – Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2009. – 67 с.

Практычны дапаможнік па раздзелу “Каляндарныя прыкметы і павер’і” фальклорнай практыкі накіраваны на аказанне дапамогі студэнтам ў авалоданні навыкамі апрацоўкі набытага матэрыялу ў адпаведнасці з асноўнымі пытаннямі і адрасаваны студэнтам спецыяльнасці 1- 21 05 01 “Беларуская філалогія”.

УДК 398.3 (= 161.3) : 378.147.88 (075.8)

ББК 82.3 (4 БЕІ = 411.3) - 4 : 63.52 (=411.3) – 731 я73

© Кастрыца А.А., 2009

© УА “Гомельскі дзяржаўны

універсітэт імя Ф. Скарыны”, 2009

ЗМЕСТ
Уводзіны …………………………………………………………........ 4


1 Жанравая спецыфіка, генезіс прыкмет і павер’яў............................


5

2 Катэгорыя прасторы ў прыкметах і павер’ях (на матэрыялах Гомельшчыны) .......................................................................................

12


3 Зімовыя прыкметы і павер’і…………………..................................

19


4 Веснавыя прыкметы і павер’і…………………................................

26


5 Летнія і восеньскія прыкметы і павер’і…………………................

56


Уводзіны
Практыкі з’яўляюцца часткай адукацыйнага працэсу падрыхтоўкі спецыялістаў і накіраваны на замацаванне ў вытворчых умовах ведаў і ўменняў, якія атрыманы ў працэсе навучання ў вышэйшай навучальный установе, на авалоданне вытворчымі тэхналогіямі і навыкамі вырашэння сацыяльна-прафесіянальных задач.

Мэтай фальклорнай практыкі з’яўляецца авалоданне першаснымі практычнымі навыкамі прафесійнай дзейнасці, звязанай са збіраннем фальклору. Практычная работа студэнтаў па збіранні вусна-паэтычных матэрыялаў паглыбляе і пашырае веды па фальклору, атрыманыя на лекцыях і практычных занятках, знаёміць з жывым бытаваннем вуснай народнай творчасці, дазваляе непасрэдна сустрэцца з выканаўцамі фальклорных твораў і набыць навыкі збіральніцкай дзейнасці.

Практычны дапаможнік па раздзелу “Каляндарныя прыкметы і павер’і” фальклорнай практыкі ўключае прыкметы і павер’і, звязаныя з порамі года і накіраваны на аказанне дапамогі студэнтам у авалоданні навыкамі апрацоўкі набытага матэрыялу ў адпаведнасці з асноўнымі пытаннямі і адрасавана студэнтам спецыяльнасці 1- 21 05 01 “Беларуская філалогія”.

1 Жанравая спецыфіка, генезіс прыкмет і павер’яў
Азначэнне жанру

Нягледзячы на новую эпоху, новыя законы развіцця грамадства i сучасныя погляды, высокi ўзровень навукi i тэхнiкi, безлiч адкрыццяў, якiя яшчэ колькi год таму здавалiся немагчымымi, мы працягваем аддаваць данiну павагi тым традыцыям, тым ведам, што ўстойліва захоўваліся і перадаваліся нашымi продкамi з пакалення ў пакаленне. Англiйскi вучоны Э. Тайлар трапна заўважыў: “Мудрасць продкаў пераважвае …самыя вiдавочныя доказы, якiя мы чэрпаем з уласнай практыкi” [15, с. 118].

Значэнне традыцыйнай культуры ў гiсторыi чалавецтва надзвычай вялiкае. Даследчык духоўнай спадчыны беларусаў У. Васiлевiч адзначае: “Калi пагадзiцца з думкаю, што фальклор з’яўляецца своеасаблiвай (хоць, вядома, i вельмi супярэчлiвай) мастацкай энцыклапедыяй народнага жыцця – ведаў, вопыту, этыкi i эстэтыкi селянiна, то, напэўна, роля прыкмет i павер’яў, вераванняў i нават самых цёмных забабонаў у гэтай энцыклапедыi была, бадай што, адна з вызначальных, бо ў штодзённым жыццi чалавека яны неслi i дарадчую, i перасцерагальную, i забаронную функцыю, у значнай меры кiруючы паводзiнамi чалавека” [8, с. 6].

Не выклiкае сумненняў той факт, што прыкметы i павер’i з’яўляюцца архаічнай з’явай фальклору, аднак, у параўнаннi з iншымi жанрамi вуснай народнай творчасцi, iх першыя публiкацыi з’явiлiся даволi позна.

У фалькларыстычнай навуцы доўгi час не iснавала адзiнага погляду на пытанне: што ж такое прыкметы i павер’i i цi можна iх аднесцi да паўнавартасных фальклорных жанраў? Даследчыкамi духоўнай спадчыны выказвалiся розныя меркаваннi па гэтай праблеме.

На думку рускага вучонага У. Даля, “павер’ем называем мы ўвогуле ўсялякую думку цi паняцце, што ўкаранiлiся ў народзе, без разумнага тлумачэння ў абгрунтаванасцi яго” [7, с. 10–11].

У. Анiкiн, падкрэслiваючы прагнастычны характар прыкметы як своеасаблiвай парэмii i выказваючы думку наконт генезісу найбольш распаўсюджанай групы прыкмет, звязаных з надвор’ем, прыводзiць узор наступнай дэфiнiцыi гэтага жанру, якi быў выкрышталiзаваны ў вынiку шматвяковых народных назiранняў: гэта “кароткiя славесныя формулы прыказкавага тыпу”, “проста форма кароткiх свабодных меркаванняў, што як уласцiвасць варта далучаць да азначэння прыкметы як жанра”, а даследчык адзначае, што ў прыкметах “выражаецца ацэнка тых адносін, якія адзначаная з’ява ці пачуцце мае да агульнага лёсу людзей (прыкметы надвор’я), альбо непасрэдна да пэўнага чалавека (бытавыя прыкметы)” [1, с. 249, с. 251].

Аўтар даведнiка па ўсходнеславянскай міфалогіі “Народныя ўяўленнi, прыкметы і павер’i” У. Коваль схiляецца да думкi, што “павер’е – паданне, заснаванае на народна-мiфалагiчных уяўленнях. Прыкмета – у народных уяўленнях – рыса, з’ява, якая прадвяшчае што-небудзь” [10, с. 7].

Па-новаму асэнсавана спецыфіка жанру прыкмет і павер’яў Т. Валодзiнай. Зробленае даследчыцай абагульненне адвольна ўзятых з раздзела “Знешнi выгляд чалавека” адзiнак дапамагло ёй вылучыць тры групы з рознымi структурамi: “1. Калi адбылося гэта, чакай (было) нешта…; 2. Рабi альбо не рабi тое, каб не здарылася гэта…; 3. Суджэнне-сцверджанне пэўнай заканамернасцi” [3, с. 326]. Т. Валодзіна, падкрэсліваючы асноўныя жанраўтваральныя рысы, адзначыла, што “прыкметы – невялікія тэксты, што акцэнтуюць увагу чалавека на атрыманай інфармацыі, якім шляхам тая б не паступіла і якую б прыроду не мела” [4, с. 331], а павер’і, звязаныя з узроўнем ідэалагічных уяўленняў і ведаў пра свет, “становяцца светапогляднай базай для прыкмет і правілаў” [4, с. 365]. Аўтар заўважае, што ў навуцы пакуль не выпрацаваны агульнапрынятыя дыферэнцыяльныя асаблiвасцi прыкмет i павер’яў, прапануе сваё бачанне крытэрыяў класiфiкацыi названых фальклорных жанраў.

Расійская даследчыца В. Хрыстафорава вызначае прыкмету “як паведамленне, структура якога можа быць апісана наступным чынам: у левай частцы тэксту “фіксуецца факт” атрымання паведамлення, указваецца, ад каго яно атрымана, а правая частка раскрывае яго змест” [20, с. 7]. На яе думку, роля прыкмет у мадэляванні паводзін заключаецца “не столькі ў тым, што яны ўказваюць на ўзаемадзеянне партнёраў, колькі ў тым, што яны акцэнтуюць увагу чалавека на правільным тлумачэнні атрыманай інфармацыі” [20, с. 13].

Найбольш поўнае вызначэнне жанру прыкмет i павер’яў належыць У. Васiлевiчу. “Прыкмета – гэта прадказанне пэўнага вынiку, заснаванае на аб’ектыўнай прычынна-вынiковай залежнасцi з’яў, падзей, дзеянняў i пацверджанае шматвяковым народным вопытам” [3, с. 398]. Павер’е – “уяўленні, погляды, заснаваныя на веры ў iснаванне мiстычных сувязей памiж з’явамi навакольнага свету i лёсам чалавека [5, с. 257]. “Павер’i iмкнуцца прадказаць будучыню, параiць цi засцерагчы, наiўна растлумачыць паходжанне незразумелай з’явы, асвятлiць невядомы факт, грунтуючыся на вобразна-сiмвалiчных асацыяцыях цi проста на прымхлiвасцi, выдумцы, фантазii” [3, с. 398].

На наш погляд, пад прыкметай трэба разумець твор малой формы, у аснове якога знаходзiцца апiсанне (упамiнанне) дзвюх падзей. Адна з гэтых падзей з’яўляецца ўмовай, пры выкананнi або супадзеннi якой другая падзея атрымлівае расшыфроўку (прадказанне). Для прыкметы характэрны такія рысы, як невялікі (часцей адзін складаназалежны ці бяззлучнікавы складаны сказ) памер, устойлівая структура, аб’ектыўная прычынна-выніковая аснова (пацверджана вопытам назіранняў), а таксама важнай для гэтага жанру з’яўляецца прымета часу (“У лютым – мяцель, у марце – капель” (г. Добруш Гомельскай вобл.); “Завіруха зімою дае знаць, што ўлетку будзе навальніца”[серж]). Павер’е вызначаецца невялікім памерам, устойлівай міфалагічнай асновай, грунтуецца на веры ў існаванне звышнатуральных істот і сіл і іх непасрэдную сувязь з чалавекам (адсюль строгая рэгламентацыя паводзін), наяўнасцю варыятыўнай структуры (тэкст, дзе часцей за ўсё ёсць пачатак і канцоўка, бясспрэчны факт (ісціна, што не патрабуе доказаў): “Аладак на Масленіцу пякуць столькі, колькі ў двары жывёлы, каб каровы, авечкі, коні былі здаровымі” (в. Ціхінічы Рагачоўскага р-на Гомельскай вобл.)). У адрозненне ад прыкмет (назіраць і рабіць вывады), у павер’ях выяўляецца больш значная роля чалавека: ён можа ўплываць на ход падзей і пэўным чынам канструяваць жыццёвыя сітуацыі. Параўнаем: “Калі на Каляды прападзе снег, пойдзе дождж ці мокры снег, то будзе сенакос дажджлівы” (в. Вялікі Бор Хойніцкага р-на Гомельскай вобл.); “Свечы стрэчанскія вешалі над хлявамі, каб ведзьмы не забралі малако ў каровы” (в. Рудня-Бурыцкая Лоеўскага р-на Гомельскай вобл.); “Калі харошы стол на Тройцу, то будзе хватаць усяго, увесь год добра будзеш жыць” (в. Вуглы Рагачоўскага р-на Гомельскай вобл.)

І ў паўсядзённым жыцці, i ў навуковым ужытку прыкметы i павер’i часта атаясамлiваюць, нягледзячы на тое, што яны з’яўляюцца асобнымі фальклорнымі жанрамі. Даволі часта дакладна вызначыць жанравую прыналежнасць гэтых малых фальклорных адзінак амаль немагчыма па прычыне сінтэзу прыкмет і павер’яў. Тым не менш, можна пагадзiцца з думкай У. Васiлевiча, што “калi сувязь прычыны i вынiку ў прадказаннях парушаецца, такiя сцвярджэннi дакладней вызначыць не як прыкметы, а як павер’i” [8, с. 7].

Варта адзначыць, што паколькі прыкметы і павер’і з’яўляюцца жанрамі прагнастычнымі, то дзякуючы гэтай уласцiвасцi, асобныя тлумачэннi з’яў быту i прыроды можна суаднесцi з агульнай мiфапаэтычнай карцiнай свету.


Генезiс прыкмет i павер’яў
Даследаванне паходжання прыкмет i павер’яў з’яўляецца важнай навуковай задачай. Рознымi даследчыкамi рабiлася спроба асэнсавання i вызначэння гэтых жанраў. Так, сучасны даследчык А. Ненадавец выказвае думку, што каранi павер’яў “…не вельмi зразумелыя, а ў некаторых выпадках iх увогуле нельга вызначыць” [11, с. 75].

Вядома, што старажытны чалавек залежаў ад магутных сiл прыроды, ад невядомых прадметаў, што яго акружалi, бясконцай колькасцi складаных i небяспечных абставін. Яму не хапала ведаў, каб растлумачыць свае назiраннi за тымi зменамi, якiя адбывалiся ў навакольным асяроддзi. Многае для нашых продкаў было таямніцаю i выклiкала страх, якi можна лiчыць генетычнай крынiцай узнiкнення прыкмет i павер’яў. Прыкметы i павер’i – гэта прадукт развiцця грамадства ў пэўны гiстарычны перыяд, хутчэй за ўсё яны ўзнiклi ў эпоху першабытнага грамадства.

У дачыненнi да прыкмет i павер’яў варта ўжываць паняцце мiфалагiчнага мыслення і як асобага тыпу ўспрымання прыроднага i грамадскага свету першабытнымi людзьмi, i як пэўнай формы адлюстравання i рэгуляцыi першабытнага практычнага вопыту, i як унiкальнага спосабу замацавання i перадачы чалавечых ведаў. Пры гэтым, па словах В. Хрыстафоравай, “фальклорныя тэксты разглядаюцца наступным чынам: з аднаго боку, яны звязаны з сітуацыямі паўсядзённага жыцця, а з другога, непасрэдна з узроўнем міфалагічным. Тым самым тэксты малых жанраў суадносяць гэтыя два ўзроўні, праецыруюць вераванні на ўзровень паўсядзённасці, іншымі словамі, актуалізуюць, аб’ектывіруюць міфалагічныя ўяўленні ў канкрэтных жыццёвых сітуацыях. З другога боку, і чалавечыя паводзіны, будучы кадыфікаванымі, “апісанымі” ў гэтых тэкстах, праецыруюцца на архетыпічную мадэль і тым самым напаўняюцца міфалагічнымі сэнсамі” [20, с. 6].

Варта адзначыць, што “першабытнае мысленне фармiравалася як спосаб адэкватнага адлюстравання грамадскага быцця, асаблiвасцi якога вызначаюць спецыфiку свядомасцi. Супярэчлiвасць практыкi, безумоўныя дасягненнi ў працоўным пераўтварэннi навакольнага асяроддзя ...абумовiлi наяўнасць дзвюх тэндэнцый у развiццi духоўнай вытворчасцi: рацыянальнай i мiстычна-рэлiгiйнай” [17, с. 132].

Жыццё і дзейнасць чалавека, яго гаспадарчыя клопаты паслужылi прычынай узнiкнення i доўгага жыцця прыкмет i павер’яў. Чалавек, найперш гаспадар, цалкам залежыў ад волi прыроды, ад надвор’я, за зменамi якога ён пiльна назiраў. На гэтых назіранняў грунтуюцца пэўныя прыкметы, таму можна сцвярджаць, што большая частка з iх мае рэальную аснову. “Калi ж дадзенае ўяўленне, заснаванае на рэальных фактах, прымае форму магiчных вераванняў, прычына гэтага заключаецца ў тым, што такая сфера … здаўна ўяўлялася чалавеку галiной таямнiчай i загадкавай” [18, с. 122], у гэтым выпадку прыкметы перамяшчаюцца ў разрад павер’яў.

Некаторыя даследчыкі, адзначаючы факт багацця, тэматычнай і зместавай разнастайнасці каляндарных павер’яў, сцвярджаюць, што “большая частка іх мае прамыя ці ўскосныя адносіны да старажытных рэлігійна-магічных уяўленняў аб паміранні і ўваскрашэнні духа расліннасці” [9, с. 9]. Другія лічаць, што “на аснове магічных рэалій... узнікла міфалагічнае мысленне” [16, с. 132].

Асаблiвасцю прыкмет i павер’яў з’яўляецца факт iх доўгага гiстарычнага iснавання (нават у наш час захоўваецца ўстойлiвасць iх бытавання). Безумоўна, здзiўляе, што нават пасля таго, як прычыны, што выклiкалi iх нараджэнне, перасталi функцыянаваць, яны застаюцца жыць у народнай свядомасцi, памяцi, абрастаючы ўсё новымi і новымi ўяўленнямi. На думку У. Анікіна, “жанры захоўваюцца да таго часу, пакуль здольны змяшчаць у сябе новы змест, пакуль жанраваму зместу і жанравай форме знаходзяцца суадносіны ў тэмах, у іх распрацоўцы, пакуль стыль не супярэчыць цэласнай, паўнавартаснай перадачы новага зместу” [1, с. 7-8]. У прыкметах і павер’ях многія фактары сапраўднай рэчаіснасці пэўным чынам пераасэнсоўваюцца: гэта заключаецца ў змяненні старога згодна з новымі ўяўленнямі, новымі формамі спасціжэння рэчаіснасці. “У галiне народнай мiфалогii назiраецца стратыфiкацыя асобага роду: на старажытныя павер’i напластоўваюцца новыя, не змяняючы першыя, а суiснуючы з iмi” [14, с. 181].

В. Проп сцвярджаў, што “старое і новае могуць знаходзіцца не толькі ў стане супярэчанняў, але і ўступаць у гібрыдныя спалучэнні. ...Такія гібрыдныя з’яднанні магчымы не толькі ў галіне зрокавых вобразаў, але і ў галіне самых разнастайных уяўленняў і адносін” [12, с. 168]. З гэтай мэтай важна знайсці прычыны, якія паўплывалі на ўстойлівае захаванне адных вераванняў і запатрабавалі пераацэнкі і пэўнай змены другіх.

У сувязі з гэтым прыгадаем хрысцiянства, якое нарадзiла на славянскiх землях некаторы сiнтэз старых i новых вераванняў: перанясенне функцый язычнiцкiх бостваў на хрысцiянскiх святых. “Гэтыя два светаўспрыманні i светасузiраннi параўнальна лёгка ўжывалiся ў славянскiм народным календары, таму што хрысцiянства з яго гадавымi святамi схiляла веруючых штогадова малiтоўна перажываць смерць i пакуты Iсуса Хрыста, а язычнiцтва ўвасабляла ў шматлiкiх сваiх абрадах падобную цыклiчнасць прыродных з’яў: адраджэнне, росквiт, завяданне i часовую смерць цi “засынанне” прыроды. У прынцыпе адно не разбурала другога, хутчэй падтрымлiвала яго” [19, с. 20].

Такiм чынам, пэўныя этапы развiцця мыслення чалавека адпавядалi прыродзе яго мiфалагiчных уяўленняў. Сутнасць дыялектыкi мiфа заключалася як у гарманiчнай еднасцi чалавека з прыродай, так i ў авалоданнi яе сiламi ва ўяўленнях i фантазii. Атаясамлiваючы з’явы жывога i нежывога свету (анiмiзм), чалавечае мысленне выкарыстоўвала не толькi апiсаннi прадметаў, дзеянняў, якасцей, але i вялiкае значэнне надавала аналогiям, магiчным вобразам i сiмвалам.

Асацыяцыi i аналогiі – важны прынцып узнікнення прыкмет і павер’яў. Калi гаварыць пра першыя (яны – адметнасць мастацкага мыслення, і гэта дае падставы лічыць прыкметы і павер’і вынiкам своеасаблiвай творчай дзейнасцi), то яны заключаны ў спецыфічным характары мыслення нашых продкаў, ва ўласцівым для іх міфалагічнай свядомасці сінкрэтызме i ў немалой ступенi прадвызначаны фактарамi неразумення свету. “Чалавек яшчэ ў нiжэйшым разумовым стане навучыўся аб’ядноўваць у думках тыя рэчы, якiя ён знаходзiў звязанымi памiж сабой у рэчаiснасцi. Аднак у далейшым ён сказiў гэту сувязь, зрабiў вывад, што асацыяцыя ў думках павiнна дапускаць такую ж сувязь i ў рэчаiснасцi. Кiруючыся гэтым, ён спрабаваў адкрываць, прадказваць i выклiкаць падзеi такiмi, якiя, як мы бачым зараз, мелi чыста фантастычны характар” [15, с. 94].

Як трапна адзначыў сучасны даследчык А. Гурскі, “з цягам часу дыялектыка свядомасцi i мыслення, шматвекавы працоўна-вытворчы вопыт абумовiлi ўсё больш глыбокае пранiкнене чалавека ў сутнасць рэчаў i з’яў, а разам з тым у свядомасцi яго шырылася кола асацыятыўных сувязей памiж iмi, пабудаваных на параўнаннi асобных прадметаў, iх якасцей, уласцiвасцей, функцый i да т. п.” [6, с. 15].



Пра міфалагічную аснову прыкмет і павер’яў можна гаварыць і як пра пэўны тып успрымання навакольнага свету, і як пра спосаб адлюстравання жыцця і дзейнасці чалавека, і як пра своеасаблівы шлях замацавання і перадачы ведаў і вопыту чалавека.
Бібліяграфія


  1. Аникин В.П. Русское устное народное творчество. – М.: Высшая школа, 2001. – 726 с.

  2. Афанасьев А.Н. Мифы, поверья и суеверия славян. Поэтические воззрения славян на природу: В 2 т. / М.: Эксмо; СПб: Terra Fantastica, 2002. – Т. 1. – 795 с.

  3. Беларуская вусна-паэтычная творчасць: Падручнiк для студэнтаў фiлал. спец. ВНУ / К. П. Кабашнiкаў, А.С. Лiс, А.С. Фядосiк.i iнш. – Мiнск: Лексіс, 2000. – 512 с.

  4. Беларускі фальклор: жанры, віды, паэтыка. Малыя жанры. Дзіцячы фальклор / Т.В. Валодзіна, А.І. Гурскі, Г.А. Барташэвіч, К.П. Кабашнікаў. Рэд. А.С. Фядосік. – Мінск: Бел. навука, 2004. – 439 с.

  5. Восточнославянский фольклор: словарь научной и народной терминологии. – Минск: Наука и техника, 1993. – 478 с.

  6. Гурскi А.I. Беларускiя загадкi: Даследаванне жанру. – Мiнск: Беларускi кнiгазбор, 2000. – 80 с.

  7. Даль В.И. О повериях, суевериях и предрассудках русского народа. – СПб., Литера, 1996. – 480 с.

  8. Зямля стаiць пасярод свету… Беларускiя народныя прыкметы і павер’i. Кн. 1 / Уклад., прадм., пераклад, бiбл. У. Васiлевiча. – Мiнск: Мастацкая лiтаратура, 1996. – 591 с.

  9. Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы: зимние праздники. – М.: Наука, 1973. – 352 с.

  10. Коваль У. Народныя ўяўленнi, павер’i i прыкметы: Даведнiк па ўсходнеславянскай мiфалогii. – Гомель: Беларускае агенцтва навукова–тэхнiчнай i дзелавой iнфармацыi, 1995. – 180 с.

  11. Ненадавец А.М. За смугою міфа. – Мінск: Бел. навука, 1999. – 254 с.

  12. Пропп В. Я. Поэтика фольклора. – М.: Лабиринт, 1998. – 352 с.

  13. Сержпутоўскi А.К. Прымхi i забабоны беларусаў-палешукоў / прадм. У.К. Касько. – Мiнск: Унiверсiтэцкае, 1998. – 301 с.

  14. Славянский и балканский фольклор. Реконструкция древней славянской духовной культуры: источники и методы. – М.: Наука, 1989. – 272 с.

  15. Тайлор Э.Б. Миф и обряд в первобытной культуре. – Смоленск: Русич, 2000. – 624 с.

  16. Теория литературы. Т. IV (Литературный процесс) / Гл. ред. Ю. Б. Борев. – М.: ИМЛИРАН, Наследие, 2001. – 624 с.

  17. Топоров В.Н. Миф. Ритуал. Символ. Образ: Исследования в области мифопоэтического. – М.: Прогресс – Культура, 1995. – 624 с.

  18. Токарев С.А. Ранние формы религии. – М.: Политиздат, 1990. – 621 с.

  19. Толстой Н.И. Очерки славянского язычества. – М.: Индрик, 2003. – 624 с.

  20. Христофорова О.Б. Логика толкований. Фольклор и моделирование поведения в архаических культурах. – М.: РГГУ, 1998. (Чтения по истории и теории культуры. Вып. 25). – www.ruthenia.ru/Folklore / Hristoforova7.htm. – 88 с.

2 Катэгорыя прасторы ў прыкметах і павер’ях



(на матэрыялах Гомельшчыны)
Тая прастора, у якой жыве і дзейнічае чалавек, мае для яго істотнае значэнне. Кожнае месца ў сусвеце змяшчае ў сабе пэўную каштоўнасную адзнаку і пазначана даволі разнастайным функцыянальна-семантычным наборам. Вырашэнне пэўных жыццёвых сітуацый (жыццё і смерць, хвароба і здароўе, ураджай і неўраджай, поспех і няўдача, “сурокі” і лячэнне, засцярога і абарона ад уздзеяння злых сіл і інш.) самым непасрэдным чынам звязана з месцам дзеяння, а гэта значыць, што кожнаму вырашэнню праблемы прадвызначана пэўнае (дарэчы, выразна акрэсленае) месца ў прасторы.

Аналіз вялікай групы прыкмет і павер’яў дазваляе сцвярджаць, што самым папулярным месцам, дзе адбываліся шматлікія магічныя дзеянні апатрапеічнага, лекава-прафілактычна і прадуцыравальнага характару была сялянская хата. Адзначым некалькі істотных момантаў. Па-першае, сачылі за унутраным станам жылля: у хаце на працягу ўсіх святочных дзён павінен быў захоўвацца парадак, “...у такі дзень назначалі прымаць у доме што-небудзь брудна, каб на людзей і жывёлу не напалі паршы” (Т. Г. Дз.). Па-другое, заўсёды ўважліва сачылі за наведвальнікамі, якія прыходзілі ў хату падчас важных каляндарных свят. Пажаданым было з’яўленне мужчыны ці дзіцяці, таму што яны абяцалі:



    1. здароўе і дабрабыт (“Сёмага январа, на Ражаство, калі хто заходзіў у хату, то лепей, каб мужчына ці дзіцёнак увайшоў первы, а не жэншчына. Тады ўсе ў хаце будуць увесь год здаровыя і будзе дастатак” (В. М. А.));

    2. ураджай (“На Куццю перад Крашчэннем, каб добры ўраджай быў, па хатах хадзілі засявальнікі – пажылыя мужчыны”(Г. М. К.));

    3. поспех у гаспадарцы (“Калі на першы дзень Каляд жанчына зайдзе, карова ацеліць цёлку, а мужчына – бычка” (П. Г. Р.). Як мы можам заўважыць, важнае значэнне мае не толькі асоба наведвальніка, але і час, калі адбываецца наведванне. Так, варта адзначыць, што Каляды – гэта перыяд, калі прагназаваўся будучы ўраджай, а вобразы мужчыны і дзіцяці, у адрозненне ад вобраза жанчыны, маюць яскрава выражаную станоўчую семантыку, звязаную з сімволікай плоднасці.

Па-трэцяе, у прыкметах і павер’ях гэтай групы выразна праглядаецца сімволіка “сваёй” і “чужой” прасторы. Хата атаясамліваецца як “свая” прастора, а таму выхад за яе межы або прыход чужога абяцалі гаспадарчыя страты і няшчасці (“На Раждзяство хазяін не доўжан выходзіць з хаты, штоб не падохлі яго авечкі” (Ш. Н. І.); “У вялікую куццю было прынята не хадзіць у чужыя хаты, каб жывёла не збягала з двара і не прападала” (Л. Н. М.)).

Як трапна заўважылі А. Плотнікава і В. Усачова, “хата – жылая прастора чалавека, сімвал сямейнага дабрабыту, локус шматлікіх каляндарных і сямейных абрадаў. Хата супрацьпастаўлена знешняму свету і таму з’яўляецца аб’ектам разнастайных магічных рытуалаў, якія здзяйсняюцца для яго абароны і засцярогі ад злых сілаў” [2, с.116, т. 2].

Магічныя дзеянні, якія адбываліся ў хаце, мелі на мэце:


  • абараніць ад неспрыяльнага ўздзеяння стыхіі (“Калі была граза, гэтую вербачку, на якой кветачкі дзелалі, цвяточкі знімалі і палілі іх сярод хаты. Рабілі гэта для таго, каб гром не ўдарыў нікуды” (К. С. М.));

  • засцерагчы ад розных хвароб і забяспечыць здароўе (“Пад хатамі закопвалі бярозкі ці клёнікі. Яны зберагалі ўсіх ад розных хвароб, бо ў іх жылі духі” (А. М. М.); “На Хрышчэнне пасвяцалі ваду ў рацэ. І гэтай вадой брызгалі ўсе вуглы ў хаце і хляве, усю жывёлу, якая была ў ім, а самі пілі яе, каб быць здаровымі ўвесь год” (М. М. В.).

Папярэднія прыклады прыкмет і павер’яў, дазваляюць сцвярджаць, што дзеянні, якія адбываліся ў хаце (“сваёй прасторы”) былі накіраваны на захаванне дабрабыту ў гаспадарцы, прафілактыку розных хвароб і захаванне чалавека і яго прасторы ад шкодных праяў зменлівай рэчаіснасці.

Важнае значэнне ў арганізацыі жыллёвай прасторы мелі тыя часткі, што звязвалі “сваю” тэрыторыю (уласна хату) з “чужой” (тую, што знаходзілася за яе межамі): вокны, дзверы, парог, вароты (яны з’яўляюцца своеасаблівымі медыятарамі паміж “сваім” і “чужым” светам).

Паводле народных уяўленняў, магічныя дзеянні, што адбываліся на парозе, а таксама на вокнах, у дзвярах маглі забяспечыць дабрабыт селяніна (“Ішлі ў лес, ламалі галінкі клёнаў. Гэтыя галінкі затыкалі ў хлявах, у хатах, у кожным пакоі над дзвярамі. Рабілася гэта для абярэга, для дабрабыту ў хазяйстве, у сям’і.”(М. В. Р.)), плоднасць жывёлы, захаванне яе ад ведзьмаў і нячыстай сілы (“Тройца ўсягда ў нядзелю. А ў суботу ўкрашалі ўсё расліннасцю. Над дзвермі вешалі крапіву ад нечысці”(Д. Н. П. ); “Перад выганам клалі тапор і ніты, што ткалі кросны, на парог.”(Х. А. П.)), а таксама спрыялі добраму ўраджаю і пазбаўлялі ад грахоў (“На Тройцу ўпрыгожвалі хату, рвалі зелле, хадзілі ў царкву і свяцілі там зелле, вярбу, розы, а затым бярозу, ліпу, клён затыкалі ў хаце за абразы, у вароты. Пасля гэтага свята бярозкі абавязкова закопвалі, каб добра рос ураджай.”(Г. Г. Дз.); “Перед Троицей, чтобы избавиться от всех грехов, старым веником подметали хату, затем его рубали, выкидывали за порог, чаще палили” (Г. К. С.)). Такім чынам, вокны, дзверы, парог – месцы непасрэднага судакранання з іншым, “чужым”, светам, менавіта таму гэтыя прасторавыя адзінкі, паводле павер’яў, павінны былі быць застрахаванымі ад нечысці ўсялякімі сродкамі (ад упрыгожанняў акон, дзвярэй, варот да падкладання разнастайных магічных прадметаў пад парог).

У межах самой хаты важнае значэнне мелі падлога, стол, печ.

Прыклады прыкмет і павер’яў дазваляюць сцвярджаць, што падлога асацыіравалася з зямлёй, нівай, а таму ўсе дзеянні, якія адбываліся там, былі накіраваны на забеспячэнне дабрабыту і добрага ўраджаю (На Тройцу кідалі на масту свежую траву і лугавыя краскі, каб быў год багаты” (П. П. І.); “На Раждзество вечаром прыносяць в хату салому і кладуць яе на пол. Ана ляжыт там дзень. Патом сабіраюць і нясуць на агарод, паляць яе там. Ураджай будзе добры” (Ч. К. М. )).

Згодна з павер’ямі, стол – адна з найбольш важных складаючых сялянскай хаты. “Цесная сувязь стала з “доляй”, якая размяшчаецца на ім і даецца Богам (універсальная формула-запрашэнне гаспадара частавацца “чым Бог паслаў” характарызуе стол як “далонь Бога”), надавала дзеянням вакол яго знакавы характар” [1, с. 490].

Дзеянні, якія выконваліся ў межах стала, маглі, па-першае, прынесці грошы (“Грошы лажылі пад скацерку і на іх ставілі або лажылі тры прадметы – тады грошы не будуць выводзіцца” (Н. П. А.)), па-другое, – забяспечыць плён у гаспадарцы (“На стале павінна было быць многа яды, ёсць такая прыкмета, калі на стале многа ўгашчэнняў, тады год буде багаты, жывёла будзе здаровая і прывядзе многа прыплоду, крэпкага і здаровага” (К.М.М.)). Такім чынам, стол – гэта месца-сімвал багацця і дабрабыту.

Страха хаты, паводле народных уяўленняў, звязана з небам. Менавіта таму, калі селянін жадаў абараніць гаспадарку ад навальніцы, пажару і да т. п., ён вешаў асвечаныя расліны пад страху (“Вярбу свяцілі на Вербную нядзелю, ставілі ў хляве пад стрэху, на прыпечку лажылі ад гразы” (ф. г. “Лутава”); “Бярозу вешаюць пад страху ў сараі ці хаце, каб не было пажару” (М.В.Г.)). Сучасная даследчыца Т. Валодзіна трапна адзначыла, што страха – “той рубеж, які аддзяляў сферу неба ад свету людзей. Прыкрываў прастору жытла ад небяспечных сілаў і ўплываў” [1, с. 491].

Разнастайныя магічныя дзеянні адбываліся ў хляве і гумне. Найбольш папулярнымі, як паказваюць прыклады, з’яўляюцца наступныя матывіроўкі гэтых дзеянняў: каб жывёла сама вярталася дадому, каб абараніць свойскую жывёлу ад злых духаў, каб каровы не былі “ялаўкамі”, каб мышы не вяліся, каб карова давала малако, каб ведзьмы не забіралі малако і г.д. (“Выганялі карову свячонай вярбой, патом гэты дубчык вешалі ў сараі. Пастухам давалі два яйца і хлеб, штоб каровы не былі ялаўкамі” (С.М.П.); “Перад Тройцай, у суботу, украшалі двары клёнам, бярозай, а асіну маладую вырывалі з корнем і ставілі каля варот хлева, каб ведзьма не атабрала малако” (К. М. І.); “Пры выгане каровы ёй падразалі хвост і закопвалі пад гумном, а рабілі гэта, каб не прыстрэчылі кароўку і каб ведзьмы не забралі малако” (Т.У.П.)). Як мы можам заўважыць, усё, што адбывалася ў хляве і гумне, было звязана з аховай свойскай жывёлы і накіравана на яе захаванне.



Дарога, згодна з народнымі павер’ямі, месца важнае і шматфункцыянальнае. Менавіта на дарозе здзяйсняліся шматлікія дзеянні, накіраваныя не толькі на знішчэнне шкоднага і небяспечнага, але і на захаванне здароўя і дабрабыту (“На стары Новы год перасякалі дзеркачы (старыя венікі) і кідалі на дарогу, каб людзі выносілі ўсё дрэннае з гэтай хаты (К. В. Дз.); “У чысты чацвер ...мусар выносілі на дарогу і кідалі там мусар і венік, каб усё ў хазяйстве было добра, не было бяды” (К. М. Н.). “Выкідванне на дарогу разнастайных прадметаў з’яўляецца спосабам рытуальнага знішчэння небяспечнай і шкоднай субстанцыі за межы “сваёй” прасторы і яе знішчэння. Рытуальнае знішчэнне на дарозе абумоўлена яе семантыкай як месца, дзе “нячыстыя” прадметы затаптваюць, а таксама разносяць, расцягваюць нагамі, расчляняючы шкоднасць і небяспечнасць на мноства частак” [2, с.125, т.2].

Перакростак (“ростанькі”) у народнай традыцыі не толькі валодае ўстойлівай негатыўнай семантыкай, але і надзяляецца ўласцівасцю знішчасць дрэнныя чужыя ўплывы (“Ведзьма к паласе падойдзе і колас за колас закруціць. Залокі дзелаюць на хазяйку. Хазяйка тады балее. А калі замеціць, то нясе на ростанькі і спальвае” (М. Г. А); “Калі ў хаце ўсё ўрэмя ругаюцца, трэба там падмясці на сход луны, сабраць гэты мусар і вынясці на адкрытае места, на перакростак” (В. М. А)).

Магічныя дзеянні на полі, як сведчаць прыклады павер’яў, забяспечвалі як ураджай, так і здароўе, шчаслівую жаночую долю (“Калі якая дзяўчына сабіралася замуж у гэтую восень, уставала раней усіх, ішла на поле і зажынала на кожнай паласе хай па некалькі калоссяў, каб жаніх меў многа добрых якасцей (Г. Г. С); “Падчас дажынак кулдыкаліся па полю, каб спіна не балела(В. А.)).

На гародзе і ў баразне выконваліся дзеянні, якія маглі паспрыяць добраму і чыстаму ўраджаю (“Шалуху з яек сыпалі на агарод, каб быў добры ўраджай(П. М. С);Шалупінне ад пасвяцоных яек кідаюць у баразну, як сеюць картошку, буракі ці моркву, каб быў дробры ўраджай (А. М. П.); “Шкарлупу ад яіц пасхальных сыпалі ў баразну. Тады, гавораць, павінна быць картошка чыстая (Ш. Г. Я., К. М. П.)) і пазбавіць ад шкоднікаў (мышэй,“мядзведак” і да т. п.). (“Галлё тое, што з русалак рвалі, забіраюць жанчыны сабе. Тады ставяць на гарод, шоб не елі мядзведзькі, шоб расло ўсё добра (Г. У. В.).

Праведзены аналіз прыкмет і павер’яў, у якіх сустракаецца катэгорыя прасторы, дае падставы адзначыць некаторыя асаблівасці. Магічныя дзеянні, якія адбываліся



  • у межах “сваёй” прасторы, былі накіраваны на захаванне здароўя чалавека і забеспячэнне дабрабыту ў гаспадарцы;

  • у месцах судакранання з “чужым” светам, павінны застрахаваць ад неспрыяльнага ўздзеяння нячыстай сілы або знішчыць яе;

  • на агародзе, у полі, маглі спрыяць росту і захаванню ўраджаю, а таксама шчасліваму жаночаму лёсу.

Такім чынам, прыкметы і павер’і характарызуюцца спецыфічнымі адносінамі да рэчаіснасці і спосабам яе адлюстравання. Яны паказваюць, як знешнія фактары адлюстроўваюцца праз прызму ўнутранага ўспрымання чалавека, з якімі міфалагічнымі ўяўленнямі звязана гэтае адлюстраванне, які іх патэнцыял практычнага выкарыстання.
Бібліяграфія


  1. Беларуская мiфалогiя: Энцыклапедычны слоўнiк / С. Санько, Т. Валодзiна, У. Васiлевiч i нш. – Мiнск: Беларусь, 2004. – 592 с.

  2. Славянские древности: этнолингвистический словарь: В 5 т. / Под ред. Н. И. Толстого. – М.: Международные отношения, 1995, 1999, 2004. – Т. 1 – 3. – С. 584; С. 704; С. 704.

Табліца № 1.


Катэгорыя прасторы і яе значэнне

Месца дзеяння

Функцыі

апатрапеічна-засцерагальная

прадуцыра-вальная

лекава-прафілактыч-ная

ачышчальная

уплыў на асабісты

лёс чала-века



хата(стан, наведвальнікі)

+

+

+







парог, вароты

+

+










падлога




+










стол




+










страха

+













хлеў, гумно

+

+










перакростак

+







+




дарога

+







+




поле




+

+




+

агарод




+











Спіс інфарматараў да артыкула?
М. П. – Атаманчук Мікалай Пятровіч, 1919 г. н., в. Салтанава Рэчыцкага р-на

А. М. М. Алейнік Марыя Міхайлаўна, 1924 г. н., г. п. Акцябрскі

Б. С. Дз. – Бондар Соф’я Дзмітрыеўна, 1937 г. н., в. Судкоў Лоеўскага р-на

Б.М. І. – Браніцкая Марыя Іванаўна, 1926 г.н., Салтанава Рэчыцкага р-на

В. А. – Валасянкіна А., 1921 г. н., в. Палянаўка Веткаўскага р-на

В. М. А. Васілеўская Марыя Андрэеўна, 1930 г. н., в. Сінічына Буда-Кашалёўскага р-на



: DocLib10 -> %D0%A3%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80 -> %D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Хрэстаматыя вучэбны дапаможнік
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> А. М. Палуян Беларуская мова (Прафесійная лексіка)
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Фалькларыстыка замовы Практычны дапаможнік
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны” А. А. Кастрыца прыкметы І павер’І
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны” В. С. Новак, А. А. Кастрыца
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі


  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка