Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт



старонка1/5
Дата канвертавання15.05.2016
Памер0.82 Mb.
  1   2   3   4   5


Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь
Установа адукацыі

Гомельскі дзяржаўны універсітэт



імя Францыска Скарыны”


В. С. НОВАК, А.А. КАСТРЫЦА, А.М. ПАЛУЯН


ФАЛЬКЛОРНАЯ ПРАКТЫКА

ПРАКТЫЧНЫ ДАПАМОЖНІК па раздзеле

Прыкметы і павер’і сямейнай абраднасці



для студэнтаў спецыяльнасці

1-21 05 01 “Беларуская філалогія”

Гомель

УА “ГДУ імя Ф. Скарыны”

2009

УДК 398.3 (= 161.3) : 378.147.88 (075.8)

ББК 82.3 (4 БЕІ = 411.3) - 4 : 63.52 (=411.3) – 731 я73

Н 723

Рэцэнзент:

кафедра беларускай культуры і фалькларыстыкі установы

адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт

імя Францыска Скарыны”

Рэкамендаваны да выдання навукова-метадычным саветам

установы адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт

імя Францыска Скарыны”

Новак, В.С.

Н 723 Фальклорная практыка : практычны дапаможнік па раздзелу

“Прыкметы і павер’і сямейнай абраднасці” для студэнтаў

спецыяльнасці 1- 21 05 01“Беларуская філалогія” / В. С. Новак,

А.А. Кастрыца, А.М. Палуян; М-ва адукацыі РБ, Гомельскі

дзяржаўны універсітэт імя Ф. Скарыны. – Гомель: ГДУ імя

Ф. Скарыны, 2009. – 59 с.


Практычны дапаможнік па раздзелу “Прыкметы і павер’і самейнай абраднасці” фальклорнай практыкі накіраваны на аказанне дапамогі студэнтам ў авалоданні навыкамі апрацоўкі набытага матэрыялу ў адпаведнасці з асноўнымі пытаннямі і адрасаваны студэнтам спецыяльнасці 1- 21 05 01 “Беларуская філалогія”.

УДК 398.3 (= 161.3) : 378.147.88 (075.8)

ББК 82.3 (4 БЕІ = 411.3) - 4 : 63.52 (=411.3) – 731 я73


© Новак В.С., Кастрыца А.А.,

Палуян А.М., 2009

© УА “Гомельскі дзяржаўны

універсітэт імя Ф. Скарыны”, 2009



ЗМЕСТ
Уводзіны …………………………………………………………........ 4

1 Гісторыя збірання і вывучэння прыкмет і павер’яў......................

5

2 Прыкметы і павер’і, звязаныя з вяселлем .....................................

15

3 Радзінна-хрэсьбінныя прыкметы і павер'і .................................

31

4 Абрады, звычаі і павер’і радзіннага комплексу жыхароў Веткаўшчыны: хрысціны .................................................................

37


5 Радзінна-хрэсьбінныя прыкметы і павер’і...................................

43

6 Пахавальныя прыкметы і павер’і ................................................

56


Уводзіны
Практыкі з’яўляюцца часткай адукацыйнага працэсу падрыхтоўкі спецыялістаў і накіраваны на замацаванне ў вытворчых умовах ведаў і ўменняў, якія атрыманы ў працэсе навучання ў вышэйшай навучальный установе, на авалоданне вытворчымі тэхналогіямі і навыкамі вырашэння сацыяльна прафесіянальных задач.

Мэтай фальклорнай практыкі з’яўляецца авалоданне першаснымі практычнымі навыкамі прафесійнай дзейнасці, звязанай са збіраннем фальклору. Практычная работа студэнтаў па збіранні вусна-паэтычных матэрыялаў паглыбляе і пашырае веды па фальклору, атрыманыя на лекцыях і практычных занятках, знаёміць з жывым бытаваннем вуснай народнай творчасці, дазваляе непасрэдна сустрэцца з выканаўцамі фальклорных твораў і набыць навыкі збіральніцкай дзейнасці.

Практычны дапаможнік па раздзеле “Прыкметы і павер’і сямейнай абраднасці” фальклорнай практыкі ўключае прыкметы і павер’і, звязаныя з вяселлем, радзінна-хрэсьбінныя прыкметы і павер'і, пахавальныя прыкметы і павер’і, накіраваны на аказанне дапамогі студэнтам ў авалоданні навыкамі апрацоўкі набытага матэрыялу ў адпаведнасці з асноўнымі пытаннямі і адрасаваны студэнтам спецыяльнасці 1- 21 05 01 “Беларуская філалогія”.

1 Гісторыя збірання і вывучэння прыкмет і павер’яў
Першыя публікацыі прыкмет і павер’яў, у параўнанні з іншымі жанрамі вуснай народнай творчасці, з’явіліся даволі позна – у XIX стагоддзі. Так, у 1853 г. выходзiць у свет “Даследаванне пра ваўкалакаў на аснове беларускiх павер’яў” П. Шпiлеўскага [25], у якiм аўтар звяртае ўвагу на багацце беларускай народнай вусна-паэтычнай культуры і недастатковую вывучанасць розных з’яў айчыннай даўніны: “Беларусь настолькі знакаміта сваімі паданнямі, што калі ведаеш пра ўсё гэта, шкадуеш, – чаму да нашага часу навукоўцы не жадаюць звярнуць увагу на гэты край і вывучыць яго ва ўсіх галінах айчыннай даўніны. А Беларусь вартая таго. Гэты куточак нашай Айчыны па справядлівасці можна назваць сталіцай старажытнай славянска-рускай міфалогіі: там выток усіх язычніцкіх вераванняў продкаў нашых” [25, с. 1-2].

У 1858 г. на старонках “Этнаграфiчнага зборнiка” ў працы “Этнаграфiчны погляд на Вiленскую губерню” А. Кiркора была змешчана характарыстыка народных вераванняў беларусаў Віленскай губерні [11]. Дзякуючы даследчыку, у навуковы ўжытак увайшлі прыкметы і павер’і аб розных баках жыцця віленскага селяніна.

У працы “Збор песень, казак, абрадаў i iншых звычаяў сялян Паўночна-Заходняга краю”, выдадзенай М. Дзмітрыевым у 1869 г. ў Вільні, асобнай часткай пададзены “суеверия и предразсудки” [7], прадстаўлены звесткі, звязаныя з выклiканнем дажджу, з народнымі ўяўленнямі пра першы гром, з міфалагічнымі вераваннямі, адлюстраванымі ў пахавальнай абраднасці i г.д. Е. Раманаў, ацэньваючы ролю зборніка і яго месца ў кантэксце развіцця тагачаснай беларускай навукі, звярнуў увагу на асобныя недахопы ў размяшчэнні матэрыялаў: “Часам у творах не знаходзiлася нiякага сэнсу з-за пропускаў, скажэнняў, мноства памылак друку i няправiльнай расстаноўкi знакаў прыпынку” [19, с. I].

Беларускiмі прыкметамі i павер’ямі цікавіўся вядомы збiральнiк i фалькларыст П. Шэйн. У яго зборнiках “Беларускiя народныя песнi з абрадамi, звычаямi i прымхамi, што да iх адносяцца, з дадаткам тлумачальнага слоўнiка i граматычнымi заўвагамi” (1874 г.) i “Матэрыялы для вывучэння быту, мовы рускага насельнiцтва Паўночна-Заходняга краю” (1902 г.) сярод iншых жанраў прадстаўлены прыкметы i павер’i, што датычаць розных бакоў сялянскага жыцця. Е. Раманаў заўважыў, што “шаноўны збiральнiк занадта вялiкую ўвагу звярнуў на колькасць матэрыялаў на шкоду iх якасцi i не зрабiў у iх строгага выбару” [15, с. 6]. На наш погляд, актуальнасць прац П. Шэйна відавочная: важны не толькі сам факт вылучэння прыкмет і павер’яў сярод іншых жанраў як асобных відаў фальклору, але і ўвага да іх зместу і непасрэднай сувязі з жыццёвымі з’явамі.

У артыкуле “Аб прыкметах” (“Мiнскiя епархiальныя ведамасцi”, 1884г., № 15-16) сцвярджаецца, што прычынай узнiкнення прыкмет, як увогуле i ўсiх прымхаў, з’явiўся страх перад прыродай, якую “язычнiк, як вядома, абагаўляў i адносiўся да яе з аднаго боку як да боства спрыяльнага, а з другога – як да боства грознага i страшнага” [15, с. 425-426]. Заўважым, што аўтар дадзенай працы падзяляе прыкметы на 9 груп: 1) прыкметы, звязаныя з добрай i благой сустрэчамi; 2) прыкметы, якiя грунтуюцца на асаблiвасцях чалавечага цела; 3) прыкметы, звязаныя з трэскам у якой-небудзь частцы дома; 4) прыкметы аб агні i яго праявах; 5) прыкметы аб жывёле; 6) прыкметы, якiя датычаць добрых i злых дзён i гадзiн; 7) прыкметы адносна нябесных з’яў; 8) прыкметы астралагiчнага характару; 9) прыкметы, якiя маюць месца ў жыццi чалавека ад яго нараджэння да смерцi. Каштоўнасць дадзенага даследавання, на наш погляд, заключаецца не толькі ў падрабязнай для таго часу тэматычнай класiфiкацыi прыкмет і павер’яў, але і ў спробе іх навуковага асэнсавання. Да недахопаў можна аднесці жанравае неразмежаванне прыкмет і павер’яў і іх разгляд толькі як прыкмет.

Істотнымі падаюцца прадстаўленыя ў працы З. Радчанка “Гомельскія народныя песні” (1888 г.) міфалагічныя ўяўленні пра Святую Пятніцу і ведзьмаў, якія забіраюць на Юр’я малако ў кароў, робяць заломы, а таксама пра ваўкалакаў, вера ў якіх была надзвычай папулярнай у народзе. Даследчыца робіць выснову, што прыкметы, павер’і і некаторыя забабоны “гомельскіх беларусаў такія ж самыя, як і ў астатняй Беларусі і Маларосіі” [18, с. XIV].

Заслугоўвае ўвагі даследчыкаў этнаграфічны зборнік Дз. Булгакоўскага “Пiнчукi” [16], у якім аўтар робіць спробу сістэматызацыі прыкмет i павер’яў у адпаведнасці з пэўнымі тэматычнымі групамі: 1) прыкметы, якiя адносяцца да святаў; 2) на розныя выпадкi жыцця (пры палявых работах; пры смерцi; пры пахаваннi; пасля пахавання; падчас навальнiцы; падчас пажару; пры сустрэчы з некаторымi жывёламi; пры выгане жывёлы ў поле; ад хвароб; адносна дзяцей); 3) павер’i пра паходжанне некаторых жывёл; 4) павер’i пра русалак, чараўнiкоў; 5) погляды пiнчукоў на смерць, замагiльнае жыццё [3, с. 178-192].

Заўважым, што прыведзеная класiфiкацыя не зусім дасканалая, яна пазбаўлена пэўнай тэматычнай паслядоўнасцi, але тым не менш трэба адзначыць важнасць дадзенага даследавання, у якім звяртаецца пільная ўвага на сувязь каляндарных i сямейных абрадаў з прыкметамi i павер’ямi. Увогуле пытанне класiфiкацыi прыкмет i павер’яў, як i іншых фальклорных жанраў, надзвычай складанае, таму непрыняцце або строгая крытыка класiфiкацыйных схем, прапанаваных даследчыкамi, з’яўляюцца, на наш погляд, не зусiм прымальнымі.

У працы У. Дабравольскага “Смаленскi этнаграфiчны зборнiк” таксама змешчаны прыкметы i павер’i [8], прычым фактычны матэрыял, запiсаны на Смаленшчыне, яскрава адлюстроўвае каларыт лакальнай традыцыi: “Пыймать лося, урęзать правый наги капыта, здęлать перстинь, насить на рукę: на тябе ни придить ни якая злая пригода, ни зёлъ чилавęк” [8, с. 206]. Выклікае павагу імкненне аўтара захаваць асаблівасці мясцовай гаворкі.

У рабоце М. Федароўскага “Lud Białoruski na Rusi Litewskiej” [26] змешчана вялікая колькасць прыкмет і павер’яў, звязаных не толькі з календаром, жывёльным і раслінным светам, але ёсць і звесткі пра міфалагічных персанажаў (Русалка, Начніца, Мара, Ох, Дзікія людзі і інш.), пра чарадзейства і знахарства, пра народную медыцыну і магію, народныя ўяўленні пра смерць і “той свет”.

Сярод публікацый, прысвечаных прыкметам і павер’ям, багаццем матэрыялаў, іх разнастайнасцю вызначаецца асобнае выданне М. Нiкiфароўскага “Простанародныя прыкметы i павер’i…” [13]. Гэтая праца адрознiваецца багаццем i арыгiнальнасцю матэрыялаў па народных ведах i вераваннях. Ва ўступным артыкуле аўтар адзначае, што ў добразычлiвых водгуках чытачоў i навукоўцаў на папярэднiя яго артыкулы ён знаходзiць “дастатковую маральную падтрымку дзеля выпуску ў свет новай этнаграфiчнай працы, …збору прыкмет i павер’яў, з далучэннем да iх прымхлiвых абрадаў i звычаяў, а таксама легендарных сказанняў” [13, с. I].

Змешчаны ў зборнiку матэрыял этнограф падзялiў на шэраг тэматычных раздзелаў: А. Дзецi ад пачатку i да “блазноцтва” (прыкметы цяжарнасцi; перасцярогi цяжарным; перасцярогi адносна цяжарных; роды; хрышчэнне; дзiцячыя хваробы; “блазноцтва”); Б. Маладыя людзi абодвух палоў: шлюбная пара (павучэннi для жанiхоў i нявест; варожбы; сватанне; вяселле); В. Будзённае жыццё дома i за межамi дома (свярбеннi; розныя праявы звычайных дзеянняў i з’яў; ежа; пiццё; гатаванне хлеба i ежы; дамашнiя i палявыя работы; прыгоды сустрэчы; сад; лясныя дрэвы, раслiны; “сялiба”, дамашнiя пабудовы); Г. Жывёлы, насякомыя i з’явы прыроды (конi; каровы i валы; авечкi; свiннi; сабакi; кошкi; куры; гусi i iнш. хатняя жывёла; хваробы i лячэнне дамашняй жывёлы; зверы; птушкi; рыбы; камянi; пара года i час дня; нябесныя i прыродныя з’явы); Д. Святочнае жыццё (Каляды; зiмнiя, веснавыя, летнiя i восеньскiя святы); Е. Да вечара – не рана (вядзьмарства; смяротныя хваробы; смерць; нябожчык; дзяды); Ж. Дадатковыя (змешаныя) сказаннi.

Безумоўнай станоўчай якасцю зборнiка М. Нiкiфароўскага “Простанародныя прыкметы i павер’i…” з’яўляецца тое, што аўтар, у адрозненне ад многiх на той час, пад кожным запiсам змясцiў дату i месца яго фіксацыі. Дадзеную класiфiкацыю прыкмет i павер’яў можна лiчыць надзвычай удалай, паколькi яна дазваляе не толькі добра арыентавацца ў вялiкiм i разнастайным фактычным матэрыяле, але і прасачыць усё жыццё беларускага селяніна ад нараджэння да смерці.

Першым навуковым даследаваннем вераванняў беларусаў з’явілася праца А. Багдановiча “Перажыткi старажытнага светасузiрання ў беларусаў” [2]. Назiраннi i запiсы даследчыка пра быт, жыццё i культуру беларускага народа склалi аснову этнаграфiчнага нарыса, у якiм аўтар звяртаецца “…да абрадаў таму, што ў iх заўважаецца адлюстраванне старажытнага светасузiрання, i калi мы апiсвалi абрад, звычай, уяўленне, павер’е, то iмкнулiся, па меры магчымасцi, апiсваць яго тыпова, уносячы ў апiсанне ўсе вядомыя нам характэрныя асаблiвасцi” [2, с. II].

А. Багдановiч засяроджвае ўвагу на перажытках старажытных форм рэлiгii ў абрадах беларусаў. Даследчык, характарызуючы асаблівасці іх светасузірання, звяртаецца да вытокаў фетышызму, анiмiзму, перажыткаў адухаўленняў i сонечнага культу, прыкмет i павер’яў i робiць вывад, што прычынай узнiкнення вялiкай колькасцi ўяўленняў, вераванняў з’яўляюцца асаблiвасцi гiстарычных умоў iснавання беларусаў i страх перад сiламi прыроды.

Пытаннi вывучэння міфалагічных вераванняў, адлюстраваных у абрадах i звычаях, закранае ў сваёй працы П. Дземiдовiч, якi гаворыць пра дуалiзм у светапоглядзе беларусаў, што ўзнiк у дахрысцiянскую эпоху i пасля прыняцця хрысцiянства, нягледзячы нi на што, застаўся ў асноўных сваiх рысах адным i тым жа: “…усё добрае сваёй крынiцай мае Бога, а нячыстае – д’ябла” [6, с. 91].

Вялiкую каштоўнасць маюць працы Е. Раманава. Матэрыялы, змешчаныя ў “Беларускім зборніку” [19], ахопліваюць Гродзенскую, Вiцебскую i Магiлёўскую губернi, маюць пашпартызацыю, адрознiваюцца арыгiнальнасцю i самабытнасцю. Значная колькасць прыкмет і павер’яў, звязаных з гаспадарчай дзейнасцю селяніна, а таксама міфічныя персанажы, знахарства і чарадзейства – вось кола народных уяўленняў, шырока прадстаўленых у “Беларускім зборніку”.

У 1928 г. публiкуюцца “Матэрыялы да вывучэння фальклору i мовы Вiцебшчыны” А. Шлюбскага, на старонках якiх знаходзiцца месца для прыкмет i павер’яў [22]. Адметнымі з’яўляюцца, напрыклад, прыкметы і павер’і, звязаныя з пахавальнай абраднасцю, у якіх важнае месца адведзена тлумачэнням тых ці іншых забарон і парад: “Пры закопванні нябожчыка ў зямлю яго дзеці не павінны кідаць зямлю на труну, каб не пакрыўдзіць нябожчыка, ад гэтага можа быць ранняя смерць таго, хто кідаў зямлю” [133, с. 222].

Важнае значэнне для вывучэння матэрыяльнай і духоўнай спадчыны беларусаў маюць даследаванні Ч. Пяткевіча [17]. “Сваім нашчадкам ён пакінуў унікальныя працы, якія даюць поўнае ўяўленне пра жыццё, непаўторную традыцыйную культуру насельнікаў усходняй часткі беларускага Палесся” [17, с. 13].

Вялікае месца ў працы займаюць народныя ўяўленні, звязаныя з атмасфернымі з’явамі, а таксама народныя веды па метэаралогіі (прадказанні надвор’я па агню, вадзе, па паводзінах млекакормячых, птушак і г.д.). У склад кнігі ўключаны прыкметы і павер’і пра агонь, ваду, зямлю, чалавека, чарадзейства, а таксама разнастайныя парады і перасцярогі. Асобны раздзел прысвечаны жывёльнаму свету (“насякомыя і чэрві”, “паўзуны і гады”, “птушкі”, “млекакормячыя”) [17, с. 309-344]. Варта адзначыць, што праца Ч. Пяткевіча “Рэчыцкае Палессе” (1928 г.) мае несумненную каштоўнасць для фалькларыстычнай навукі, паколькі вылучаецца не толькі шматаспектнасцю і дэталёвасцю паказу паўсядзёнага жыцця чалавека-працаўніка, але і навуковым падыходам да асэнсавання многіх з’яў традыцыйнай культуры беларусаў.

Значнай па колькасці і якасці сабранага матэрыялу з’яўляецца даследаванне К. Машынскага “Kultura ludowa słowiаn” (1934 г.) [27]. На старонках гэтай кнігі змешчаны прыкметы і павер’і пра ўраджай, раслінны і жывёльны свет, атмасферныя з’явы, а таксама звесткі пра лекавую магію і чарадзейства.

Вялiкае значэнне для даследавання прыкмет і павер’яў мае праца А. Сержпутоўскага “Прымхi i забабоны беларусаў-палешукоў” (1930 г.), дзе змешчаны вялiкi фактычны матэрыял – 2275 запiсаў легенд i паданняў, прымхаў i забабонаў, зробленых аўтарам на працягу 40 год у паўднёвай частцы Слуцкага павета. Уключаныя ў зборнiк прыкметы і павер’i ўстойліва захавалiся ў народнай памяцi i з’яўляюцца важнай крыніцай даследавання светапогляду нашых продкаў.

Аўтар удала размеркаваў прыкметы i павер’i па пяцi тэматычных групах: 1) прырода (свет, раслiны, жывёлы); 2) чалавек (чалавек i яго жыццё, усялякiя людзi на свеце); 3) заняткi (гадоўля жывёлы, земляробства i гаспадарства, рамеснiцтва, ежа, падарожжа, вопратка, будаўнiцтва); 4) звычаi (каляндарныя i сямейныя); 5) вера (богi, духi, пачвары, хвароба i г.д.) [5]. Каштоўнымі ў гэтай працы з’яўляюцца як прынцыпы класіфікацыі матэрыялу, так і яго разнастайнасць, багацце народных уяўленняў, а таксама наяўнасць пашпартызацыі i дакладнасць у занатаваннi асаблiвасцей мясцовай гаворкi.

Варта заўважыць, што ў полі зроку фалькларыстаў-збіральнікаў XIX-XX стст. былі не толькі пытанні сістэматызацыі і класіфікацыі прыкмет і павер’яў, але і вывучэнне іх як асобных жанравых адзінак у сістэме фальклору. Так, жанравыя асаблівасці прыкмет і павер’яў даследавалі на матэрыяле рускага фальклору многія вучоныя. Звернем увагу перш за ўсё на працу У. Даля “О повериях, суевериях и предрассудках русского народа”, у якой аўтар спрабуе даць азначэнне жанру павер’яў, канстатуючы факт іх наяўнасці ў фальклоры ўсiх народаў свету. Пры гэтым ён адзначае, што “ў многiх народаў яны значна падобны памiж сабой, што ўказвае на адну агульную крынiцу i пачатак, якi можа быць трох родаў: цi павер’е, якое ўзнiкла ў старажытнасцi, да падзелу двух народаў, захавалася ў абодвух; цi, узнікшы ў аднаго народа, распаўсюдзiлася i на iншыя, цi, нарэшце, павер’е, па ўласцiвасцi i адносiнах сваiх да чалавека ўзнiкла тут i там незалежна адно ад другога” [5, с. 11].

Вучоны падзяляе павер’i на пяць “разрадаў”: 1) павер’i – рэшткi язычнiцтва; 2) павер’i, прыдуманыя выпадкова, для таго, каб дасягнуць патрэбнай мэты; 3) “павер’i, па сутнасцi сваёй, заснаваныя на справе, на вопытах i заўвагах” [5, с. 13]; 4) “павер’i , заснаваныя на з’явах натуральных, якiя ператварылiся, аднак, у недарэчнасць паводле бессэнсоўнасцi iх прымянення да частых выпадкаў” [5, с. 13]; 5) “пятага разраду павер’i адлюстроўваюць дух часу, гульню ўяўлення, iншасказання – словам, гэта народная паэзiя, якая, прынятая за сапраўднасць, ператвараецца ў прымхi” [5, с. 13]. Акрамя таго, аўтар сцвярджае, што ў павер’ях i забабонах знайшлi ўвасабленне рэшткi язычнiцтва, якiя хрысцiянства спрабавала знішчыць. Класiфiкацыя павер’яў, прыведзеная У. Далем, уражвае глыбінёй і гiсторыка-фiласофскай скiраванасцю. Размяшчаючы ў такой паслядоўнасці прыкметы і павер’і, аўтар па сутнасці дае нам карціну іх узнікнення і эвалюцыі ў часе.

На думку А. Афанасьева, вядомага прадстаўнiка мiфалагiчнай школы, прыкметы i павер’і можна падзялiць на дзве групы: 1) “прыкметы, выведзеныя з сапраўдных назiранняў” [1, с. 236]; 2) “прыкметы прымхлівыя, у аснове якiх ляжыць не вопыт, а мiфiчныя ўяўленнi” [1, с. 237].

Істотнай для нас з’яўляецца заўвага А. Афанасьева (“Паходжанне мiфа, метад i сродкi яго вывучэння”) адносна таго ўплыву, якi аказвалi на стварэнне “прыкмет, варожбаў, тлумачэнняў сноў i ўвогуле павер’яў мова, і схiльнасць народнага розуму ва ўсiм знаходзiць аналогii” [1, с. 240].

Падкрэслім, што ў савецкай фалькларыстыцы на розных этапах яе развiцця амаль адсутнiчала навуковая цiкавасць да прыкмет i павер’яў. Доўгi час вывучэннем гэтых жанраў не займалiся. Гэта, напэўна, тлумачыцца тым, што дадзеная “...частка народнай словатворчасцi нiяк не ўштукоўвалася ў разгалiнаваную сiстэму вуснапаэтычных жанраў, сарамлiва замоўчвалася фалькларыстамi, нiбы была з’яваю, якой трэба саромецца, якую лепш не згадваць, каб не зрабiць дрэнную паслугу народу” [9, с. 6]. Дастаткова разнастайныя i багатыя запiсы з XIX ст. аказалiся незапатрабаванымi, хаця можна з поўным правам сцвярджаць, што гэтыя жанры яскрава адлюстроўваюць асаблiвасцi народнага мыслення, светапогляду. Менавiта прыкметы i павер’i дазваляюць больш глыбока спасцiгнуць, зразумець сутнасць і вытокі народнай творчасцi, растлумачыць міфалагічную аснову шматлiкiх абрадаў i звычаяў.

Асобнымi аспектамi вывучэння прыкмет i павер’яў займалiся айчынныя навукоўцы В. Бандарчык, Л. Мiнько. У даследаванні Л. Мінько “Прымхі і прыкметы” разглядаюцца вераваннi, звязаныя з чараўнiцтвам, любоўная, сельскагаспадарчая i прамысловая магiя, розныя “бытавыя прымхi i забабоны”. Даследчык бачыць прычыну iх жывучасцi ў асаблiвасцях чалавечай псiхiкi, у спосабах успрыняцця навакольнага свету, у вялiкай павазе да традыцый i звычаяў.

Факт унiверсальнасцi i старажытнасцi веры ў прыкметы адзначае вядомы рускi даследчык С. Токараў, якi падзяляе iх на тры вялiкiя катэгорыi: 1) “народныя прыкметы, што датычаць галоўным чынам надвор’я i яго верагодных перамен (“стыхiйныя”)”; 2) ”прыкметы, заснаваныя на сiстэматычных назiраннях, так званыя “навуковыя” (цi тыя, што не супярэчаць навуцы) прадказаннi надвор’я”; 3) “прымхлiвыя”, бытавыя прыкметы, па большай частцы не адносяцца нi да надвор’я, нi да каляндарных звычаяў i павер’яў” [21, с. 55–56]. Даследчык падзяляе метэаралагiчныя прыкметы на тры групы (пры гэтым адразу адмаўляючы падзел на рэальныя i прымхлiвыя, так, як, напрыклад, гэта робiць А. Афанасьеў): 1) кароткатэрмiновыя (надвор’е на заўтра); 2) доўгатэрмiновыя (вясна, лета); 3) фiксаваныя [21, с. 58]. Гэты погляд падзяляюць З. Балтаровiч, Я. Мароз, А. Фядорыў [14], якiя размяркоўваюць традыцыйныя метэаралагiчныя прыкметы на такiя ж семантычныя групы.

Заўважым, што ў сярэдзiне 90-х гадоў XX ст. адраджаецца навуковая цiкавасць да прыкмет i павер’яў. У 1995 г. выходзiць даведнiк У. Коваля “Народныя ўяўленнi, прыкметы і павер’i” [10], у якім знайшлі адлюстраванне сiстэматызаваныя звесткi па 180 мiфонiмах. Народна-мiфалагiчныя ўяўленнi, павер’i i прыкметы падаюцца тут у шырокім фальклорна-літаратурным кантэксце.

З прац, прысвечаных беларускiм прыкметам i павер’ям, неабходна адзначыць кнiгi У. Васiлевiча: “Зямля стаiць пасярод свету…” (1996 г.), “Жыцця адвечны лад…” (1998 г.), “Зямная дарога ў вырай…” (1999 г.). Фактычны матэрыял для кніг сабраны амаль са 150 крыніц. Аўтар-укладальнiк размеркаваў звесткі паводле тэматычна-функцыянальнага прынцыпу. У першай кнізе прадстаўлены прыкметы i павер’i, якiя датычаць прыроды ва ўсiх яе праявах, жывёльнага i раслiннага свету, чалавека і яго маральна-этычных нормаў, побыту. Другая кнiга прысвечана народным вераванням, звязаным з каляндарнымі і сямейнымі абрадамі. Змест трэцяй кнігі склалі павер’і, звязаныя са старажытнымі вераваннямі беларусаў, з варажбою, тлумачэннямі сноў, чарадзействам і знахарствам. Кнiгi суправаджаюцца ўступнымi артыкуламi, дзе аўтар разглядае шырокi тэматычны дыяпазон прыкмет i павер’яў, дае iх азначэнне, гаворыць аб значэннi i ролi народных уяўленняў у духоўнай спадчыне беларусаў. Даследчык справядлiва адзначае, што “…нягледзячы на досыць працяглую гiсторыю збiрання i публiкавання, народныя прыкметы i павер’i тым не менш былi пазбаўлены больш-менш грунтоўнага фiлалагiчнага аналiзу з боку фалькларыстаў” [9, с. 9].

У кнізе расійскага даследчыка І. Панкіева “Рускія абрады і прымхі” (1998) змешчаны старадаўнія прыкметы і павер’і аб асноўных падзеях у жыцці чалавека. Аўтар асэнсоўвае вялікі пласт старажытных містычных павер’яў, метэаралагічных прыкмет, раскрывае глыбінны сэнс міфалагічных уяўленняў, звязаных з камянямі і раслінамі, бачаннем сноў.

Прыкметам і павер’ям прысвечаны шэраг артыкулаў (“Прыкметы як адзін з жанраў народнай творчасці”, “Звычайны дзень беларускага селяніна ў прыкметах, павер’ях і правілах” (2004 г.)) сучаснай даследчыцы Т. Валодзінай [4]. Аўтар адзначае функцыі і ролю гэтых малых жанраў, звяртаецца да метэаралагічных прыкмет, прымет-знакаў смерці, прыкмет і павер’яў, што суправаджаюць звычайны дзень беларускага селяніна. Даследчыца справядліва сцвярджае, што “прыкметы, павер’і і правілы – сістэма як агульных, так і канкрэтных уяўленняў пра сувязь, з аднаго боку, індывіда і соцыуму, з другога – свету прыроды і ўсяго Космасу (у яго бачнай і нябачнай частках)” [4, с. 366].

Такім чынам, прыкметы і павер’і, як і іншыя фальклорныя жанры, здаўна выклікалі пільную ўвагу з боку збіральнікаў, аднак “несканцэнтраванасць, а парою цяжкадаступнасць і нявылучанасць матэрыялу (часта прыкметы і павер’і былі прадстаўлены ў рамках іншых жанраў) ускладняюць сёння задачу па выяўленні такога найцікавейшага раздзела вуснай творчасці народа” [19, с. 7]. На працягу доўгага часу прыкметы i павер’i як асобныя самастойныя жанры беларускага фальклору не даследаваліся. Пачатак збору і вывучэння прыкмет і павер’яў быў пакладзены ў XIX ст., аднак у савецкі час гэтыя жанры засталіся па-за ўвагай навукоўцаў.

Вывучэнне прыкмет і павер’яў адбывалася па некалькіх напрамках:



  • класіфікацыя прыкмет і павер’яў (даследчыкі (Дз. Булгакоўскі, М. Нікіфароўскі, М. Федароўскі, Ч. Пяткевіч, А. Сержпутоўскі, С. Токараў, У. Васілевіч і інш.) абралі розныя прынцыпы класіфікацыі – ад тэматычнага да гісторыка-філасофскага);

  • даследаванне міфалагічнай асновы, жанравых асаблівасцей і генетычных крыніц прыкмет і павер’яў (У. Даль, А. Афанасьеў і інш.);

  • навуковае асэнсаванне прыкмет і павер’яў (А. Багдановіч, П. Дземідовіч, Л. Мінько, У. Васілевіч, Т. Валодзіна і інш.).

Важнасць нашай працы прадыктавана значнай колькасцю сабранага на тэрыторыі Гомельшчыны ў апошняе дзесяцігоддзе новага фактычнага матэрыялу па прыкметах і павер’ях і неабходнасцю яго параўнання з запісамі фалькларыстаў мінулых стагоддзяў, а таксама абумоўлена перспектывай правядзення далейшых даследаванняў.
Бібліяграфія


  1. Афанасьев, А.Н. Происхождение мифа, метод и средства его изучения / А. Н. Афанасьев. // Народ-художник.– М.: Советская Россия, 1986. – С. 219–256.

  2. Богданович, А.Е. Пережитки древнего миросозерцания у белорусов. Этнографический очерк / А.Е. Богданович. – Мн.: Беларусь, 1995. – 187 с.

  3. Булгаковский, Д. Пинчуки. Этнографический сборник. Песни, загадки, пословицы, обряды, приметы, предрассудки, поверья, суеверия и местный словарь / Д. Булгаковский. // Записки ИРГО по отделению этнографии – СПб., 1890. – Т. 23. – С. 170–192.

  4. Валодзiна, Т.В. Прыкметы i павер’i / Т.В. Валодзіна // Беларускі фальклор: жанры, віды, паэтыка. Малыя жанры. Дзіцячы.– Мн.: Бел. навука, 2004. – С. 330–367.

  5. Даль, В.И. О повериях, суевериях и предрассудках русского народа / В.И. Даль. – СПб.: Литера, 1996. – 480 с.

  6. Демидович, П. Из области верований и сказаний белорусов / П. Демидович // Этнографическое обозрение. Издание этнографического отдела Императорского Общества Любителей Естествознания, Антропологии и Этнографии, состоящего при Московском университете. – 1896. – №1. – С. 90–120.

  7. Дмитриев, М.А. Собрание песен, сказок, обрядов и обычаев крестьян Северо-Западного края / М.А. Дмитриев. – Вильно: Печатня А. Г. Сырбина, 1869. – 264 с.

  8. Добровольский, В.Н. Смоленский этнографический сборник. Ч. 1 / В. Н. Добровольский. // Записки ИРГО по отделению этнографии – СПб.: Типография Евдокимова, 1891. – Т.20. – 308 с.

  9. Зямля стаiць пасярод свету… Беларускiя народныя прыкметы iпавер’i. Кн. 1. / уклад., прадм., пераклад, бiбл. У. Васiлевiча – Мн.: Мастацкая лiтаратура, 1996. – 591 с.

  10. Коваль, У. Народныя ўяўленнi, павер’i i прыкметы : Даведнiк па ўсходнеславянскай мiфалогii / У. Коваль. – Гомель: Беларускае агенцтва навукова–тэхнiчнай i дзелавой iнфармацыi, 1995. – 180 с.

  11. Киркор, А. Этнографический взгляд на Виленскую губернию / А. Киркор // Этнографический сборник, издаваемый Императорским Русским Географическим Обществом. Вып.III. – СПб.: Типография Эдуарда Праца, 1857. – С. 151–276.

  12. Ляцкий, Е. Болезнь и смерть по представлениям белорусов / Е. Ляцкий // Этнографическое обозрение. Издание Этнографического Отдела Императорского общества Любителей Естествознания, Антропологии и этнографии, состоящего при Московском университете. – М.,1892. – кн. XII-XIV – № 2 – 3. – С. 23–42.

  13. Никифоровский, Н.Я. Простонародные приметы и поверья, суеверные обряды и обычаи, легендарные сказания о лицах и местах / Н.Я. Никифоровский. – Витебск: Губернская Типо-Литография, 1897. – с. 307.

  14. Общественный, семейный быт и духовная культура населения Полесья / отв. ред. В. К. Бондарчик. – Мн.: Наука и техника, 1987. – 176 с.

  15. О приметах // Минские епархиальные ведомости. – 1884. – № 15. – С. 425– 434.

  16. О приметах // Минские епархиальные ведомости. – 1884. – №16. – С. 444–463.

  17. Пяткевіч, Ч. Рэчыцкае Палессе / Ч. Пяткевіч.; уклад., прадм. У. Васілевіча; пер. з пол. Л. Салавей і У. Васілевіча. – Мн..: Беларускі Кнігазбор, 2004. – 672 с.

  18. Радченко, З. Гомельские народные песни (белорусские и малорусские), записанные в Дятловицкой волости Гомельского уезда Могилёвской губернии Зинаидой Радченко / З. Радченко // Записки ИРГО по отделению Этнографии. Т. XIII, вып. II ; под ред. Ф.М. Истомина. – СПб: Типография В. Безобразова и комп., 1888. – 315 с.

  19. Романов, Е. Белорусский сборник. Т.1. Губерния Могилёвская. Вып. 1, 2. Песни, пословицы, загадки / Е. Романов. – Киев: Типография С. В. Кульженко, 1885.

  20. Сержпутоўскi, А.К. Прымхi i забабоны беларусаў-палешукоў /А.К. Сержпутоўскі. – Мн.: Унiверсiтэцкае, 1998. – 301 с.

  21. Токарев, С.А.Обряды и обычаи, связанные с растительностью / С.А. Токарев, Т. Д. Филимонова // Календарные обычаи и обряды в странах зарубежной Европы: исторические корни и развитие обычаев – М.: Наука, 1983. – С. 145 – 149.

  22. Шлюбскi, А.Л. Матэрыялы да вывучэння фальклору i мовы Вiцебшчыны. Ч.2. /А.Л. Шлюбскі. – Мн.: Iнстытут беларускай культуры, 1928. – С. 221–222.

  23. Шейн, П.В. Белорусские народные песни, с относящимися к ним обрядами, обычаями и суевериями, с приложением объяснительного словаря и грамматических примечаний / П.В. Шейн. – СПб.: Типография Майкова, 1874.

  24. Шейн, П.В. Материалы для изучения быта и языка русского населения Северо-Западного края. Т.III. – СПб.: Типография императорской академии наук, 1902.

  25. Шейн, П.В. Сборник отделения русского языка и словесности императорской академии наук. Т. 72, № 4. / П.В. Шейн. – СПб., 1903.

  26. Шпилевский, П. Исследования о волколаках на основании белорусских поверий / П. Шпилевский // Московитянин: учебно-литературный журнал. Т.2. – М.: Типография В. Готье, Университетская, Степанова, 1853. – С. 1–2.

  27. Federowski, M. Lud białoruski na Rusi Litewskiej / М. Federowski. – Kraków, 1897. – Т. 1.; Kraków, 1902 – Т. 2.

  28. Moszyński, K. Kultura ludowa słowian, cz 2./ К. Moszyński – Krakow , 1934.


А.А. Кастрыца

2 Прыкметы і павер’і, звязаныя з вяселлем
Як і ў каляндарна-абрадавай паэзіі, у сямейна-абрадавых цыклах важнае месца спрадвеку займалі і не страцілі актуальнасці сёння народныя прыкметы, павер’і, вераванні. Па сутнасці, іх можна называць асобнымі жанравымі формамі фальклору. На думку У.А.Васілевіча, у энцыклапедыі народнага жыцця яны былі вызначальнымі, бо ў “штодзённым жыцці чалавека яны неслі і дарадчую, і перасцерагальную, і нават забаронную функцыю, у значнай меры кіруючы паводзінамі чалавека” 1, 6.

Увогуле найменш даследаванай з’яўляецца сямейная бытавая культура, асабліва калі разглядаць яе праз прызму міфалагічных уяўленняў. “Фальклорны тэкст па самой сваёй прыродзе акумулюе, фармалізуе, сюжэтна афармляе міфалагічныя ўяўленні, якія складваюцца ў “карціну свету” ў рамках пэўнай культуры” 2, 8-9.

Кожны з этапаў вяселля суправаджаўся цікавымі прыкметамі і павер’ямі, якія вылучаліся мясцовым каларытам. Напрыклад, сімвалам згоды на шлюб у в. Чырвоная Слабада Акцябрскага р-на з’яўляўся надзеты хлопцам вяночак на галаву дзяўчыны: “Калі дзяўчына не супраць, то яна не знімае з галавы вяночак, які ёй надзеў малады хлопец” (запісана ад Луцковіч Марыі Іванаўны) 3, 9.

Вясельны вянок – адзін з галоўных прадметных кампанентаў у вясельнай абраднасці, “з’яўляецца сімвалам шлюбу, ... шлюбная сімволіка вянка адлюстравана ў любоўнай магіі і дзявочых варожбах пра замужаства, у звычаі даваць дзяўчыне вянок у якасці сімвала сватання, у абрадавым выкарыстанні вянкоў на вяселлі” 4, 79. Нават ужо па матэрыялах аднаго з вясельных этапаў, напрыклад, сватання, можна меркаваць, наколькі важнае месца ў светапогляднай сістэме нашых продкаў займалі традыцыйныя прыкметы, павер’і, вераванні. У гэтай сувязі слушнай з’яўляецца заўвага У.А. Васілевіча наконт семантычнай іх скіраванасці: “Сімволіка ніколі не ішла за этапнасцю абраду, яна магла паўтарацца на розных яго стадыях, раскрываючы шматзначнасць свайго ўнутранага сэнсу” 5, 9.

Паводле мясцовых апісанняў вясельнага этапу сватання, напрыклад, на Гомельшчыне, згоду на шлюб сімвалізавалі наступныя дзеянні: забіранне нявестай торбы з хлебам, прынесенай сватамі (в. Дуброва Акцябрскага р-на) 3, 27 і разразанне маладой хлеба, прывезенага жаніхом (вв. Лубенікі, Малажын, Міхнаўка, Шкураты, Залессе, Вязок Брагінскага р-на) 3; 28, 32, 34 39, 44, 56. Падкрэсленыя рэгіянальныя адметнасці Брагінскага вяселля вылучаюцца адметнымі прыкметамі і павер’ямі, напрыклад, падкідванне маладой адной палавіны разрэзанага хлеба ўверх. Гэта было звязана з імкненнем паспрыяць хутчэйшаму шлюбу, сямейнай уладкаванасці каго-небудзь з сябровак: хто першы зловіць гэты хлеб, той наступны пойдзе замуж (в. Міхнаўка) 3, 39.

Своеасаблівым прагнозам шчаслівага сямейнага жыцця з’яўлялася павер’е, звязанае з хуткім разразаннем хлеба: “Як разрэжа ізразу, ужэ добра жыць будуці, і любіці яна яго, а калі там рэжа ды яшчэ трохі падумае, да ізноў і другі, і трэці, то ўжэ кажуці, што пагана будуць жыці” (в. Шкураты) 3, 44.

Што датычыць давясельнай часткі на тэрыторыі Буда-Кашалёўскага р-на, то нявеста падчас сватання таксама павінна была разрэзаць бохан хлеба папалам. У в. Елянец такім сімвалам з’яўлялася перавязванне ручнікамі сватоў-мужчын і адорванне жанчын падарункамі. У вёсках Рудзянец і Чырвоны Сцяг, калі дасягалася згода на шлюб, адбываўся рытуал абмену паміж сватамі “ласінай” (“кусок сала, хлеб, соль”) 3, 68. У в. Кашалёў, калі сваты ўжо дамовіліся аб тэрмінах вяселля, нявеста кланялася сватам і ставіла посуд на стол, а “гаспадыня – закуску, сват – гарэлку і пірог” 3, 73. У в. Бацунь звычайнае запрашэнне за стол сімвалізавала згоду на шлюб. У в. Пянчын жаданне нявесты выйсці замуж пацвярджалася падараваным ёю ручніком для бацькі жаніха і хусткай для яго маці.

Падчас заручын у в. Патапаўка згода на шлюб падмацоўвалася формулай прывітання нявестай усіх удзельнікаў сватання. У в. Лугінічы, як і ў некаторых іншых вёсках Буда-Кашалёўскага р-на, калі маладая, папярэдне схаваўшыся, раптам з’яўлялася, калі прыходзілі сваты, гэта значыць, яна згаджалася выйсці замуж і “мама дзеўкі ўстрачае сватоў хлебам-соллю і просіць садзіцца за стол” 3, 94.

У в. Валаўск Ельскага р-на адбываліся наступныя сімвалічныя дзеянні, звязаныя са згодай на шлюб: “Молоды бярэ стакан у платочок, налівае румку і кідае ў гэтую водку капейку. Еслі молода согласна ісці за ого замуж, дык яна выпівае гэту водку, і садзяцца за стол” 3, 184.

К.В. Чыстоў, характаразуючы сямейныя абрады і абрадавы фальклор усходніх славян, адзначае тыповыя рысы вяселля у традыцыях рускіх, украінцаў і беларусаў, пры гэтым аўтар падкрэслівае, што ў выпадку згоды гасцей запрашалі за стол, выносілі ручнік, частавалі віном, запальвалі свечкі; нявеста ў некаторых украінскіх раёнах, калі пагаджалася, калупала печку” 6, 405. Увогуле, “печ выконвае сімвалічную ролю ва ўнутранай прасторы хаты, сумяшчаючы ў сабе рысы цэнтра і мяжы” 4, 310. Невыпадковасць гэтага аб’екта ў прыведзеным абрадавым кантэксце звязана з яе семантыкай: “... увасабляе сабой ідэю дома ў аспекце яго паўнаты і дабрабыту і ў гэтых адносінах суаднесена са сталом” 4, 310.

У сувязі з названым сімвалічным дзеяннем варта нагадаць, што і ў беларускім апісанні вяселля сустракаецца гэты вышэйзгаданы факт “калупання” пры ўмове згоды на шлюб; у адным з лакальных варыянтаў гэты матыў звязаны з іншым аб’ектам – не з печчу, а са сцяной: “збянтэжана калупала сухі мох паміж бярвеннямі ў сцяне” (в. Лубавічы Жыткавіцкага р-на) 3, 220. У в. Маркоўскае Лельчыцкага р-на сэнс гэтага звычаю, які захаваўся, ужо не мае такой выразнай сувязі з умовай згоды на шлюб: “Прыходзяць у хату да маладой, тая стаіць ля прыпечку, калупае яго, робіць выгляд, што не хоча ісці” 3, 315. Семантычны прыярытэт у мясцовай традыцыі сватання, калі вырашалася пытанне аб шлюбе, як бачым, аддадзены рытуалу выпівання чаркі гарэлкі: “калі маладая згодна, то п’е чарку і ўжэ засватаная” 3, 315.

У мясцовай вясельнай традыцыі в. Сяменча Жыткавіцкага р-на прыняць дзяўчынай “пірог і горэлку” абазначала згоду выйсці замуж. Падарункі для бацькоў жаніха з боку нявесты – сімвал згоды на шлюб у в. Агароднікі Калінкавіцкага р-на (гэта адметная рыса сватання на Гомельшчыне).

Каб атрымаць згоду на шлюб, малады ў в. Дуброва Лельчыцкага р-на “падносіць чарку маладой і обязацельно на белам платку, калі малада сагласна ісці замуж, то прыгублівае гарэлку” 3, 294. У в. Баравое прыняцце маладой чаркі гарэлкі, нілітай жаніхом, асэнсоўваецца як важная ўмова паспяховага вырашэння пытання аб шлюбе, прычым “спачатку бацька прыгубляе, потым ужо маці. Калі пап’юць гарэлку нявесты, то п’юць жаніхову гарэлку” 3, 301. Адметнасцю сватання ў в. Грабяні Лельчыцкага р-на з’яўляліся пэўныя славесныя прывітальныя клішэ, якімі абменьваліся малады з маладой: “Малады падыходзіць з гэтай гарэлкай да маладой і кажа: “Будзь здарова!” – На здароўе!” – адказвае маладая, калі згодна выйсці за яго, а калі не, то выкочвае жаніху гарбузу” 3, 308.

Перавязванне ручнікамі маладых, калі дасягалася згода на шлюб, – лакальная асаблівасць вясельнай традыцыі сватання ў в. Страдубка Лоеўскага р-на.

У в. Малыя Зімовішчы Мазырскага р-на, кіруючыся прынцыпам народнай этыкі, жаніх, перш чым ствараць сям’ю, павінен быў пераканацца ў тым, што яго будучая жонка – не толькі фізічна вынослівая жанчына, але і добрая гаспадыня. Згодна з мясцовым вераваннем, калі дзяўчына, прыйшоўшы дахаты з рэчкі, дзе яна мыла бялізну (“да шчэ колісь пойдуць, колісь жа морозы булі вялікія”), “да не полезе на печ, значыць, добра хазяйка будзе, яе замуж бярэ, а як каторая прыйдзе з рэчкі да на печ полезе, абмерзла, – усё, к другой ідзе 3, 325. Першая чарка гарэлкі, выпітая сумесна маладымі, – сімвал згоды на шлюб у в. Галоўчыцы Нараўлянскага р-на. У в. Ляскавічы Петрыкаўскага р-на падчас сватання выкарыстоўвалі лапці, сімвалічныя дзеянні з якімі абумоўлівалі згоду або нязгоду на шлюб: “Сваты прыходзілі да хаты маладой, хлопец падыходзіў к дзвярам сенцаў, адкрываў іх і кідаў лапці, прыгаворваючы: “Шуры-буры, лапці ў хату!” І сам быстра бег пад акно паглядзець, што будзе рабіць дзеўка з тымі лапцямі. Еслі она не согласна ісці замуж, то выбрасывала лапці на двор з прыгаворам: “Не шурай, не бурай – свае лапці забірай!” А еслі она была согласна на замужэство, то падымала іх, прыоткрывала дзверы і запрашала ў хату сватоў” 3, 359.

У в. Зашчоб’е Рэчыцкага р-на, калі дзяўчына развязвала чырвоную ленту, якой была абвязана бутэлька з гарэлкай, прывезеная бацькамі жаніха, значыць, яна згодна выйсці замуж.

Такой жа разгорнутай сістэмай прыкмет і павер’яў, вераванняў адрозніваецца сватанне і ў такім аспекце, як адмова нявесты ад шлюбу. Нежаданне выходзіць замуж асацыіруецца з наступнымі сімвалічнымі дзеяннямі, якія вылучаюцца таксама разнастайным вар’іраваннем у межах мясцовых традыцый: “Калі малады не падабаецца, то дзеўка хлеб іхны аддае назад” (в. Лескі Акцябрскага р-на), калі дзяўчына не давала згоды на шлюб, то “тайком выбягала ў сарай і прыносіла гарбуз, тайком лажыла яго на лаву і ўбягала” (в. Дуброва Акцябрскага р-на), “Колісь бывало, што і адмаўляла. Калі чаркі з гарэлкай не брала і до яго той хлеб, што жаніх прывёз, і выносіць ім гарбуза” (в. Бацунь Буда-Кашалёўскага р-на), “Калі не жадае нявеста выходзіць замуж, яе бацька, каб не пакрыўдзіць сватоў, гавора, што дачка яго яшчэ зусім маладая” (в. Кругавец Добрушскага р-на, вв. Лубавічы, Сямурадцы Жыткавіцкага р-на), “Еслі отказ, то всё, молодая не бярэ румку ў рукі і дае гарбуз” (в. Валаўск Ельскага р-на), “Калі ж нявеста не згодна, то сватам даюць гарбуз” (в. Касакоўка Жлобінскага р-на), калі дзяўчына не давала згоды на шлюб, то не прымала “пірог і гарэлку” сватоў (в. Сяменча Жыткавіцкага р-на), “Калі дзеўка не хацела ісці за гэтага хлопца замуж, то яна лажыла яму ў воз вараны гарбуз” (в. Востранка Жыткавіцкага р-на), “калі не згодна, то выкочвае жаніху гарбузу” (в. Грабяні Лельчыцкага р-на), калі не згодна выходзіць замуж, то “не п’е чарку і сватам даюць “вялікую гарбузу” (в. Маркоўскае Лельчыцкага р-на), “калі ж дзяўчына вымятала мусар з ізбы, гэты значыла, што яна не згодна і малады з дружынай пакідалі хату” (в. Страдубка Лоеўскага р-на), “Калі маладая перадумала, то вязе гарэлку, хлеб, соль і ручнік, які прывозіў жаніх, і вяртае яму” (в. Гажын Нараўлянскага р-на), “Еслі она (нявеста) не согласна ісці замуж, то выбрасывала лапці на двор з прыгаворам: “Не шурай, не бурай – свае лапці забірай” (в. Ляскавічы Петрыкаўскага р-на), калі дзяўчына не згодна на шлюб, то “чаркі не бярэ” (в. Белая Сарока Нараўлянскага р-на) і інш.

Ідэя прадаўжэння роду, захавання жыцця знайшла адлюстраванне ў павер’і, паводле якога нявеста павінна была кінуць папярэдне ўзятыя ніткі і крыкнуць: “Каціцеся, дзеўкі, усе за мною”, што інфарматары тлумачылі: “гэта, каб дружкі ў хуткім часе выйшлі замуж” (в. Параслішча Акцябрскага р-на). Выкарыстанне нітак можна лічыць невыпадковым, бо яны сімвалізуюць “бесперапыннасць у часе і ў прасторы, сувязь, лёс” 7, 238. У прыведзеным кантэксце павер’я дзеянні маладой з ніткамі адлюстроўваюць высокія маральныя прынцыпы, з якімі ў народзе звязваюць працяг жыцця, пераемнасць пакаленняў. У гэтай жа вёсцы для таго, каб паспяхова прайшло сватанне, каб заможным і шчаслівым было сямейнае жыццё, у хаце “у вугал клалі салому, на салому – яйкі, грошы, гарэлку і абавязкова ўсё накрывалі кажухом. Паводле народнай матывацыі, гэта неабходна было, каб у хаце “былі дзеткі, кветкі, капейкі і ласка” (в. Параслішча Акцябрскага р-на).

Семантыка вышэйназваных прадметных атрыбутаў, якія выкарыстоўвалі ў гэтай абрадавай сітуацыі, мела логіку. Напрыклад, непывадковасць яйка як сімвала з прадуцыравальнай семантыкай відавочная. “Яйка ў міфапаэтычнай традыцыі славян асэнсоўвалася як пачатак усіх пачаткаў, як сімвал адраджэння і абнаўлення, пладавітасці і жыццёвай сілы” 4, 397. Што датычыць грошай, то гэта таксама сімвал багацця: “Грошы ўвасабляюць багацце, таму вельмі шмат вераванняў і рытуалаў, якія адносяцца да набыцця грошай і іх памнажэння” 8, 58.

Звычайна, калі адбывалася сватанне, засцілалі стол белым абрусам: “Усё гэта значыла, што дзеўка чыстая, нявінная” (в. Смычок Буда-Кашалёўскага р-на). Такая асацыяцыя белага колеру з цнатлівасцю дзяўчыны звязана з яго семантыкай як універсальнага сімвала бездакорнасці ў абрадах і рытуалах, якія сімвалізавалі пераход ў іншы стан. Белы колер – гэта “абсалютны колер святла і таму – сімвал чысціні, ісціны і ахвярнасці або боскасці” 7, 23.

Мясцовы варыянт вяселля ў в. Града Жыткавіцкага раёна адрозніваецца ад іншых запісаў наяўнасцю цікавага міфалагічнага фрагмента “дзед на вяселлі”. Такія наглядныя абрадавыя дзеянні, як выбар “падстаўных” “жаніха і нявесты”, падрыхтоўка ў хаце жаніха “дзеда” – імітаванай фігуры мужчыны з геніталіямі (“мужчынскія штаны і сарочку набівалі саломай, у патрэбным месцы прыцаплялі два чырвоныя буракі і маркоўку”) і лялькі, сведчаць аб іх відавочнай сувязі з ідэяй дзетанараджэння. З гэтай жа магіяй працягу роду было звязана і частаванне дзяцей рэшткамі ад каравая пасля яго падзелу. Сімвалічны “паядынак” паміж дружкамі з боку нявесты і жаніха, звязаны з дзяжой (“дзевачкі, дружкі павінны сцерагчы веко дзяжы, каб яго не перакінулі цераз хату”), меў шлюбны характар (“колы перакінуць, то не пойдуць дзеўкі замуж, колы зберагуць веко, то выйдуць у етым годзе замуж”).

Каравайны абрад – спецыфічная адметнасць вяселля Гомельшчыны. Павышаная ўвага да рытуалаў падрыхтоўкі і выпечкі каравая была прадыктавана сімволікай хлеба як святыні, багацця, шчасця. “Каравай – не проста хлеб, а ўвасабленне ў ім язычніцкіх бостваў, якія такім ці іншым спосабам робяць уплыў на жыццё чалавека” 9, 107.

Спектр міфалагічных уяўленняў, звязаных з караваем, надзвычай шырокі. Напрыклад, у в. Лескі Акцябрскага р-на, калі каравайніца “пасадзіла каравай у печ, то лапатай па галаве ўсім мужчынам стукала”, а дзяўчаты імкнуліся як мага хутчэй схапіць дзяжу і вынесці яе ў камору. Магічны семіятычны код дзяжы быў звязаны са шлюбнымі матывамі: “дзяўкі хватаюць дзяжу, хто першая схопіць, тая уперад замуж пойдзе” (в. Лескі Акцябрскага р-на). Той факт, што каравай рыхтавалі замужнія жанчыны з ліку найбольш паважаных і шчаслівых у сямейным жыцці, сведчыць таксама аб тым вялікім значэнні, якое надавалася вясельнаму хлебу, якасць выпечкі якога ўплывала на лёс маладых, іх дабрабыт: “Каравай учыняюць замужнія жанчыны, паважаныя, шчаслівыя, якія добра жывуці, і гавораці:
Із сямі крыніц вада,

Із сямі пшаніц мука,

Загранічнае масла

І яец паўтараста” (в. Савічы Брагінскага р-на).


Каравайніцы вельмі адказна адносіліся да выканання рытуалаў падрыхтоўкі каравая, бо, лічылася, “не дай, Бог, пасля выпечкі пашкодзіць каравай. Гэта дрэнная прыкмета” (в. Кашалёў Буда-Кашалёўскага р-на). Паводле ўяўленняў жыхароў в. Бацунь Буда-Кашалўёскага р-на, “калі ж каравай у печы хаця б троху прыгарэў, то тады жыцця ў маладых не будзе, доўга разам жыць не будуць”, “Каравай даўжон быць румяным, роўным, бо када ён трэснуты ці каравы, такая і жызня будзе ў сям’і” (в. Чорнае Рэчыцкага р-на). Як растлумачылі інфарматары, упрыгожвалі каравай “дзеля багацця і каб дзеткі ў маладых былі здаровенькія” (в. Бацунь Буда-Кашалёўскага р-на), “каравай упрыгожвалі рознымі фігуркамі, каб жыццё маладых было добрым і багатым” (г.п. Церахоўка Добрушскага р-на).

Рытуал замешвання цеста на каравай прадугледжваў таксама пэўныя правілы: “каравай мясілі далонямі, а не кулакамі, каб малады ніколі не біў маладую” (в. Данілавічы Веткаўскага р-на). Паводле народных уяўленняў, запрашалі для выпечкі каравая толькі тых жанчын, якія жывуць ў пары: “Разводку і ўдаву не дапускалі” (в. Багрымавічы Петрыкаўскага р-на). Добрай прыкметай лічылася, калі падрыхтаванае для каравая цеста добра “падышло” і “каравай падымаўся настолькі, што яго нельга было выцягнуць з печы, трэба было вымаць некалькі цаглін” (в. Кругавец Добрушскага р-на).

З мэтай, каб усе дзяўчаты з сям’і выйшлі замуж, бацька браў дзяжу і “прыпадымаў яе ўгару ў чатырох супрацьлеглых месцах. Гэта для таго, каб і яны на месце не сядзелі” (в. Касакоўка Жлобінскага р-на). Важнае месца падчас падрыхтоўкі каравая адводзілася назіранням за надвор’ем: “Перад тым, як пачаць мясіць, пасылалі дзяўчынак на двор, каб тыя паглядзелі, ці добрае надвор’е. Калі гаварылі, што неба яснае і месяц светлы, то лічылі, што ўсё будзе добра” (в. Саланое Жлобінскага р-на).

Цікавасць уяўляюць тлумачэнні інфарматараў наконт семантыкі “фігурак”, якімі ўпрыгожвалі каравай: “На версе каравая пасадзілі месяц, касічку сплялі. Месяц – каб жылі ўмесце” (в. Ляхавічы Жыткавіцкага р-на).

Магічныя якасці надаваліся і вадзе, у якой мылі рукі пасля падрыхтоўкі каравая: “Вадой, якой мылі рукі, палівалі хлеў, дрэвы ў садзе, каб добра ўсё расло і раджала” (в. Малыя Аўцюкі Калінкавіцкага р-на), “Калі каравай ужо быў у печке, жанкі мылі рукі, і тую воду аддавалі маладой. А яна вылівала яе пад вішню, каб вішанькі развіваліся, а маладыя красаваліся” (в. Ляскавічы Петрыкаўскага р-на).

Сабраныя звесткі па вясельнай абраднасці Гомельшчыны дазваляюць канстатаваць факт арганічнай сувязі асобных вясельных момантаў з міфалагічнымі вераваннямі, прыкметамі і павер’ямі.

Паколькі для беларускага вяселля, як і для ўкраінскага характэрна шырокая тэматэычная спецыялізацыя песень і выразна абазначаны ў яго структуры асобныя этапы, то такую ж дыферэнцыяцыю ў адпаведнасці з апошнімі можна назіраць і ў сістэме прыкмет і павер’яў, прычым у кожнай лакальнай традыцыі яны вылучаюцца мясцовай спецыфікай. Прааналізаваны толькі міфалагічныя ўяўленні, звязаныя са сватаннем і каравайнай абраднасцю на матэрыяле фальклору розных раёнаў Гомельшчыны. Асноўнымі крыніцамі даследавання з’явіліся матэрыялы кафедральнага зборніка “Вяселле на Гомельшчыне” і фальклорнага архіва кафедры беларускай літаратуры ГДУ імя Ф.Скарыны.
Бібліяграфія


  1. Зямля стаіць пасярод свету... Беларускія народныя прыкметы і павер’і. Кн. 1 / уклад., прадм., пераклад, бібл. У.Васілевіча. – Мн.: Мастацкая літаратура, 1996.

  2. Разумова И.А. Потаенное знание современной русской семьи. Быт. Фольклор. История./ И.А. Разумова – М.: Индрик, 2001.

  3. Вяселле на Гомельшчыне. – Мн.: ЛМФ “Нёман”, 2003. – 472 с.

  4. Славянская мифология. Энциклопедический словарь. – М.: Эллис Лак, 1995.

  5. Жыцця адвечны лад. Беларускія народныя прыкметы і павер’і. Кн. 2. / уклад. У. Васілевіч. – Мн: Мастацкая літаратура, 1998.

  6. Этнография восточных славян. Очерки традиционной культуры / отв. ред. член-кор-т АН СССР К.В. Чистов. – М.: Наука, 1987.

  7. Тресиддер, Дж. Словарь символов / Дж. Тресиддер; пер. с англ. С. Палько. – М.: Фаир-Пресс, 1999.

  8. Славянские древности. Т.2. – М., 1999.

  9. Беларускія народныя абрады. – Мн.: Беларусь, 1994.

В.С.Новак


Вясельныя прыкметы і павер’і
Пытанні
У які дзень лепш ісці сватацца? Чаму?

Калі нельга гуляць вяселле?

З якой мэтай на вяселлі ўжываліся кажух, ручнік?

Як па надвор’ю прадказвалі будучае жыццё і дабрабыт маладых?

Якія павер’і і прыкметы былі звязаны з вясельным караваем?

Якіх забарон на вяселлі павінны былі прытрымлівацца маладыя (не адпускаць рукі, не аддаваць чужым “букет жаніха” і інш.)?

Якія сродкі выкарыстоўвалі, каб абараніць маладых ад “дурнога вока”?

Якія дзеянні выконвалі маладыя, каб за імі хутчэй пажаніліся і пайшлі замуж іх сябры і сяброўкі?

Што рабілі з вясельным адзеннем нявесты? З якой мэтай?

Узор запісу
Сватацца ідуць у першую нядзелю маладзіка, бо лічылі, што будзе ў маладых добрае шчасце.


: DocLib10 -> %D0%A3%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80 -> %D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Хрэстаматыя вучэбны дапаможнік
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> А. М. Палуян Беларуская мова (Прафесійная лексіка)
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Фалькларыстыка замовы Практычны дапаможнік
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны” А. А. Кастрыца прыкметы І павер’І
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны” В. С. Новак, А. А. Кастрыца
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B%20%D0%B8%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B8 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі


  1   2   3   4   5


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка