Міністэрства адукацыі рэспублікі беларусь установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя Францыска Скарыны”



старонка1/2
Дата канвертавання15.05.2016
Памер0.62 Mb.
  1   2


МІНІСТЭРСТВА АДУКАЦЫІ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ
Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя Францыска Скарыны”
Філалагічны факультэт

ГІСТОРЫЯ МОВАЗНАЎСТВА

Ў ТАБЛІЦАХ
ПРАКТЫЧНЫ ДАПАМОЖНІК

ДЛЯ СТУДЭНТАЎ ФІЛАЛАГІЧНАГА ФАКУЛЬТЭТА

Гомель 2003

У аўтарскай рэдакцыі


Аўтар-складальнік:

С.М.Аніськова, канд. філалагічных навук

Рэцэнзенты:

А.А.Станкевіч, прафесар, доктар філалагічных навук

Л. Ф.Кахоўская, дацэнт, кандыдат філалагічных навук

Рэкамендавана да выдання навукова-метадычным саветам Установы адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя Францыска Скарыны” 26 лістапада 2003 года, пратакол № 3.

Практычны дапаможнік прызначан для тэматычнага і выніковага кантролю ведаў, дапаможа студэнтам-філолагам трывала замацаваць тэарэтычныя веды па курсу “Агульнае мовазнаўства” і асэнсавана выкарыстоўваць іх на практыцы.

©Аніськова С. М, 2003

©Установа адукацыі

“Гомельскі дзяржаўны універсітэт

імя Францыска Скарыны”, 2003

ЗМЕСТ


Уводзіны...............................................................................................5

Табліца 1 Будова курса “Агульнае мовазнаўства”..........................6

Табліца2 Сувязь мовазнаўства з іншымі навукамі..........................7

Табліца 3 Асноўныя дасягненні старажытнаіндыйскага мовазнаў-ства (V ст. да н.э.)................................................................................10

Табліца 4 Асноўныя дасягненні старажытнагрэчаскага мовазнаў-ства (V ст. да н.э. – IV ст. н. э.).......................................................12

Табліца 5 Асноўныя дасягненні арабскага мовазнаўства эпохі Халіфата (VII – VIII ст.ст. н.э.)..........................................................14

Табліца 6 Тэорыі паходжання мовы (XVIII ст.)..............................15

Табліца 7 “Расійская граматыка” М.В. Ламаносава (1755)...........16

Табліца 8 Параўнальна-гістарычнае мовазнаўства (п. XIX ст.)....18

Табліца 9 Тыпалагічная класіфікацыя моў В. Гумбальта (1767-1835).....................................................................................................20

Табліца 10 Філасофія мовы В. Гумбальта (1767-1835)..................21

Табліца 11 Тыпалагічная класіфікацыя моў А. Шлейхера (1821-1868).....................................................................................................26

Табліца 12 Вучэнне аб слове (лексічны, структурна-граматычны, лагічны аспекты) у лінгвістычнай канцэпцыі А.А.Патабні (1835-1891).....................................................................................................27

Табліца 13 Лінгвістычная канцэпцыя младаграматыкаў (2-ая пал. XIX ст.).................................................................................................31

Табліца 14 Лінгвістычная канцэпцыя П. П. Фартунатава (1848-1914)......................................................................................................34

Табліца 15 Унутраная арганізацыя мовазнаўства (паводле Б. дэ Куртэнэ (1845-1929)............................................................................37

Табліца 16 Казанская лінгвістычная школа (2-ая пал. XIX ст. – пач. XX ст.)..................................................................................................38

Табліца 17 Мова і маўленне як часткі маўленчай дзейнасці ў лінг-вістычнай канцэпцыі Ф. дэ Сасюра (1857 – 1913)...........................44

Табліца 18 Тэорыя моўнага знака (паводле Ф. дэ Сасюра (1857 – 1913))...................................................................................................46

Табліца 19 Схема індывідуальнага акту маўленчых зносін (паводле Ф. дэ Сасюра)......................................................................................49

Табліца 20 Асноўныя палажэнні лінгвістычнай канцэпцыі Ф. дэ Сасюра.................................................................................................50

Табліца 21 Сацыялогія мовы А. Мее (1866-1936)..........................54

Табліца 22 Асноўныя палажэнні фаналагічнай канцэпцыі М.С. Трубяцкога (1890-1938).....................................................................56

Табліца 23 Пражская школа функцыянальнай лінгвістыкі...........60

Літаратура..........................................................................................63

Уводзіны


Лінгвістычная падрыхтоўка студэнтаў-філолагаў завяршаецца курсам “Агульнае мовазнаўства”, які сістэматызуе раней атрыманыя звесткі аб мове і адначасова ўзбагачае іх. У структуры гэтай лінгвістычнай дысцыпліны важнае месца займае гісторыя мовазнаўства, прызваная асвятліць дзейнасць буйнейшых лінгвістычных школ і іх прадстаўнікоў у розных краінах у розны час.

Паколькі колькасць гадзін, якая выдзяляецца на вывучэнне гісторыі агульнага мовазнаўства, нязначная як для студэнтаў дзённай, так і завочнай форм навучання, а аб’ём выкладаемага матэрыялу вялікі, то інфармацыя, атрыманая студэнтамі, часта носіць характар механічнага набору пэўных фактаў і таму не асэнсоўваецца глыбока, не захоўваецца ў памяці трывала.

Практычны дапаможнік змяшчае табліцы, якія адлюстроўваюць асноўныя этапы развіцця агульнага мовазнаўства, пачынаючы ад старажытнаіндыйскага і да сучаснага.

Па спосабе падачы матэрыялу ўсе табліцы можна падзяліць на два віды: а) табліцы, у якіх прапаноўваецца гатовы спосаб вырашэння пэўнай лінгвістычнай праблемы; б) табліцы, якія патрабуюць самастойнага асэнсавання фактычнага матэрыялу, удумлівага разважання і не ўтрымліваюць тэарэтычных каментарыяў. Такія табліцы маюць адначасова характар хрэстаматыйны і інфармацыйна-даведачны.

Прапанаваныя табліцы разлічаны як на самастойную працу студэнтаў-філолагаў, так і на працу на практычных занятках, могуць быць выкарыстаны ў якасці даведніка пры падрыхтоўцы да экзамену па курсе “Агульнае мовазнаўства”,

Табліца 1

Будова курса “Агульнае мовазнаўства”


Агульнае мовазнаўства





Раздзел І.

Гісторыя


мовазнаўства




Раздзел ІІ.

Тэорыя мовы







Раздзел ІІІ.

Метады і прыёмы лінгвістычнага даследавання




Раздзел І – Знаёмства з развіццём лінгвістычнай думкі ад глыбокай старажытнасці і да сучаснага мовазнаўства (асноўныя лінгвістычныя напрамкі, школы, іх прадстаўнікі).

Раздзел ІІ – паглыбленне і сістэматызацыя ведаў аб мове наогул без уліку яе нацыянальнай спецыфікі (сутнасць мовы, сістэмна-структурная арганізацыя, сувязь мовы з думкай, маўленнем, семіётыкай, грамадствам і г.д.).

Раздзел ІІІ – вывучэнне метадаў і прыёмаў лінгвістычнага даследавання, знаёмства з агульнымі метадамі навуковага даследавання.

Табліца 2

Сувязь мовазнаўства з іншымі навукамі



Сумежжа

Назва навукі

Асноўныя задачы

1

Лінгвістыка // сацыялогія

соцыялінгвіс-тыка

1. Вывучэнне сутнасці мо-вы як грамадскай з’явы;
2. Праблема паходжання мовы і яе сацыяльныя функцыі;
3. Сувязь мовы з формамі гістарычнай і этнічнай сукупнасці людзей;

4. Даследаванне літара-турнай мовы, тэрытары-яльных і сацыяльных ды-ялектаў;

5. Вывучэнне сацыяльна-культурнай спецыфікі маў-ленчых паводзін;

6. Аналіз тыпаў і відаў моўных сітуацый.




2

Лінгвістыка // геаграфія

лінгвагеаграфія

1. Вызначэнне арэалаў распаўсюджання пэўных моўных з’яў (т. зв. ізаглос і ізалекс;

2. Устанаўленне тэрытары-яльных межаў тых або іншых дыялектных зон;

3. Укладанне лінгвістыч-ных атласаў.


3

Лінгвістыка // семіётыка

лінгвасеміётыка

1. Даследаванне адметнас-цей мовы як знакавай сістэмы;

2. Вызначэнне тыпаў і відаў моўных знакаў, а таксама іх функцый у адносінах паміж сабой і да аб’ектыўнай рэчаіснасці;


3. Вывучэнне тэорый моў-ных знакаў.


4

Лінгвістыка // гнасеалогія (тэорыя пазнання)

Менталінгвіс-тыка

1. Вызначэнне функцый мовы і мыслення ў адносінах паміж сабой;

2. Вывучэнне суадносін паміж моўнымі адзінкамі і лагічнымі катэгорыямі;

3. Абгрунтаванне генетыч-най сувязі мовы і мыслення;

4. Даследаванне сувязі мыслення з іншымі формамі свядомасці.




5

Лінгвістыка // псіхалогія


Псіхалінгвіс-тыка

1. Вывучэнне знешніх і ўнутраных працэсаў спараджэння і ўспрымання маўленчай дзейнасці;
2. Даследаванне суадносін паміж мовай і маўленнем;

3. Вызначэнне структуры камунікатыўнага акту.



6

Лінгвістыка // матэматыка

матэматычная лінгвістыка

1. Выкарыстанне статыс-тычных метадаў даследа-вання моўных з’яў;

2. Матэматычнае мадэля-ванне працэсаў спараджэння маўлення;

3. Распрацоўка алгарытмаў пабудовы граматычна правільных выказванняў;

4. Канструяванне штучных моў.



7

Лінгвістыка // кібернетыка

кібернетычная лінгвістыка

1. Машынны пераклад;

2. Стварэнне штучных ін-фармацыйных моў;

3. Лінгвістычнае забеспячэнне камп’ютэрных праграм;
4. Выкарыстанне сінтэзатараў чалавечага голасу.


8

Лінгвістыка // гісторыя

гістарычная лінгвістыка

1. Даследаванне моўных з’яў у непарыўнай сувязі з гісторыяй народа, яго культурай;

2.Вывучэнне мовы ў працэсе яе гістарычнага развіцця з выдзяленнем асноўных этапаў, іх адметнасцей;

3. Знаёмства з асноўнымі лінгвістычнымі законамі;

4. Аналіз экстралінгві-стычных і інтралінгвістыч-ных умоў моўных змен




Табліца 3

Асноўныя дасягненні старажытнаіндыйскага мовазнаўства (V ст. да н. э.)

Прадстаўнікі: Паніні, Вараручы Кацьяяна, Бхартрыхары






Раздзел мовазнаўства

Асноўныя дасягненні

1

Фанетыка

1. Размежаванне гука і фанемы;

2. Класіфікацыя гукаў па спосабе і месцы ўтварэння;

3. Падзел гукаў на галосныя і зычныя;

4. Выдзяленне трох ступеней пад’ёму га-лосных;

5. Вызначэнне ролі чаргаванняў гукаў*.


2

Марфалогія

1. Выдзяленне чатырох часцін мовы: імя, дзеяслоў, прыназоўнік, часціца;

2. Вызначэнне абагуленага граматычнага значэння імені і дзеяслова: імя – слова, якое абазначае прадмет; дзеяслоў – слова, якое абазначае дзеянне;

3. Выдзяленне сямі склонаў, якія абазначаліся лічбамі, таму што не мелі назваў і адпавядалі назоўнаму, вінавальнаму, “інструментальнаму”, давальнаму, аблятыву, роднаму і меснаму;

4. Падзел часціц на параўнальныя, злучальныя і нязначымыя.



3

Словаўтва-рэнне

1. Выдзяленне ў слове асновы (або кораня), суфіксаў, канчаткаў;

2. Увядзенне паняццяў “нулявы афікс”, “унутраная флексія”;

3. Адрозненне трох катэгорый каранёў (асноў): простыя, утваральныя, вытворныя.


4

Сінтаксіс*

1. Сказ – асноўная адзінка мовы, таму што толькі ён перадае думку;

2. Сказ як моўная адзінка суадносіцца з суджэннем (як лагічнай катэгорыяй).



5

Лексікагра-фія

1. Стварэнне слоўнікаў (нігхантавасаў) – спісаў незразумелых слоў, выкарыстаных у Ведах;

2. Укладанне першага слоўніка санскрыту (аўтар Амара, V ст. н. э.).



*Заўвага ! Старажытнаіндыйская схема чаргаванняў галосных была пакладзена А.Шлейхерам у аснову рэканструкцыі індаеўрапейскай прамовы ў XIX стагоддзі.

Тэрмін “сінтаксіс” ужыты ў табліцы ўмоўна, паколькі гаварыць пра ўласна сінтаксіс як грунтоўна распрацаваны раздзел мовазнаўства ў старажытнай Індыі яшчэ рана.

Табліца 4

Асноўныя дасягненні старажытнагрэчаскага мовазнаўства (V ст. да н.э. – IV ст. н. э.)

Прадстаўнікі: Дэмакрыт, Арыстоцель, Платон, Геракліт, стоікі (філасофскі перыяд),

Арыстарх Самафракійскі, Дыянісій Фракійскі, Апалоній Дыскол (александрыйскі перыяд)

Філасофскі перыяд

(V ст. да н.э. – III ст. да н.э.)



Александрыйскі перыяд

(III ст. да н.э – IV ст. н.э.)



Раздзел мовазнаўства

1. Адмаўленне бос-кага паходжання мовы.

2. Разуменне філо-сафамі - матэрыя-лістамі (Арыстоцель, Дэмакрыт) умоўнага характару наймення.

3. Падзел гукаў на галосныя, зычныя (паўгалосныя, безгалосныя) па фізіялагічным прынцыпе (Платон, Арыстоцель).

4. Вызначэнне скла-да як спалучэння зычнага і галоснага (Арыстоцель).

5. Выдзяленне нас-тупных часцін мовы: імені, дзеяслова, злучніка (Арыстоцель); імені уласнага, імені агульнага, дзеяслова, злучніка, члена (стоікі).

6, Размежаванне прамога і ўскоснага склонаў (стоікі).

7. Падзел сказаў на сцвярджальныя, адмоўныя, апавядальныя, пабуджальныя (Арыстоцель).

8. Разуменне адроз-нення паміж сказам і словам: сказ заўсёды значымы, а слова можа быць як значымым, так і не (стоікі).

9. Узнікненне зарод-каў этымалогіі* (стоікі).


1. Увядзенне паняцця “націск” і вызначэнне яго тыпаў (Дыянісій Фракійскі);

2. Выкарыстанне надрад-ковых знакаў для абазначэння націску (Арыстафан Візантыйскі).



Акцэнтало-гія

1. Класіфікацыя гукаў па месцы і спосабе ўтварэння на аснове акустычнага прынцыпу;

2. Выдзяленне 24 гукаў: 7 галосных і 17 зычных.



Фанетыка

1. Выдзяленне 8 часцін мовы (Дыянісій Фра-кійскі): імя, дзеяслоў, дзеепрыметнік, артыкль (член), займеннік, пры-назоўнік, прыслоўе, злучнік.

2. Вылучэнне асноўных граматычных катэгорый часцін мовы (Арыстарх Самафракійскі, Дыянісій Фракійскі):

а) імя – род, від, вобраз, лік, склон;

б) дзеяслоў – лад, стан, від, вобраз, лік, асоба, час, спражэнне;

в) прыслоўе – разрад па значэнні, вобраз, ступень параўнання;

г) артыкль – род, лік, склон;

д) злучнік – разрад па значэнні, вобраз

ж) займеннік – асоба, лік.



Марфалогія

1. Разуменне сказа як спалучэння слоў, якое выражае закончаную думку.


Сінтаксіс


Заўвага ! Першыя этымалагічныя спробы насілі характар адвольнага тлумачэння слоў, што ў далейшым прывяло да негатыўнага стаўлення да этымалагічнага аналізу наогул. Сучасная этымалогія грунтуецца на навуковых прынцыпах, на фактычным матэрыяле шматлікіх моў і з’яўляецца сапраўднай навукай.

Табліца 5

Асноўныя дасягненні арабскага мовазнаўства

эпохі Халіфата (VII - VIII ст.ст. н.э.)

Прадстаўнікі: Халіл аль-Фарахідзі (заснавальнік), Сібавейх, Саганы, аль-Фірузабадзі



Раздзел мовазнаўства

Асноўныя дасягненні

1

Фанетыка

1. Дакладнае размежаванне гука і літары;

2. Класіфікацыя гукаў паводле акустычнага і фізіялагічнага прынцыпаў.




2

Граматыка

1. Вылучэнне трох часцін мовы: імя, дзеяслоў, часціца;

2. Выдзяленне ў марфемнай структуры слова кораня, афіксаў, унутранай флексіі;

3. Разуменне сказа як асноўнай моўнай адзінкі.


3

Лексікаграфія

1. Выданне шматтомных слоўнікаў пры адсутнасці лексікаграфічных крытэрыяў адбору матэрыялу: “Кніга Айна” (Халіл аль-Фарахідзі), “Разліў хваляў” (Саганы), “Камус”* (аль-Фірузабадзі).


*Заўвага ! Слоўнік “Камус” (у перакладзе са старажытнаарабскай мовы – акіян) налічваў 60 тамоў. Пазней камусам у мовазнаўстве пачалі называць любы слоўнік вялікага аб’ёму.

Табліца 6

Тэорыі паходжання мовы (XVIII ст.)



Назва тэорыі

Аўтар

Сутнасць тэорыі

1

Тэорыя сацыяльнай дамоўленасці.

Ж.-Ж. Русо

(1712-1778)



Першыя словы – гэта асобныя гукі (або комплекс гукаў), якія людзі па дамоўленасці прынялі за знакі пэўных ідэй або прадметаў.


2

Тэорыя эмацыяналь-ных выклічнікаў.

Ж.–Ж. Русо

(1712-1778)



Не прадметы матэрыяльнага свету, а пачуцці і ўнутраныя адчуванні – першапрычына ўзнікнення мовы, таму мова нарадзілася з эмацыянальных выклічнікаў.


3

Гукаперай-мальная тэорыя.

Г. Лейбніц

(1646-1716)



Першыя словы па сваёй прыродзе – імітаваныя чалавекам гукі жывой прыроды.


4

Тэорыя боскага паходжання.

Д. Дзідро

(1713-1784)



Узнікненне грамадства гістарычна папярэднічае ўзнікненню мовы. Мова выконвае камунікатыўную функцыю. З’яўленнем мовы чалавек абавязаны богу.


5

Тэорыя натуральнага паходжання мовы.

І. Гердэр

(1744-1803)



Паходжанне і гісторыя мовы непарыўна звязаны з гісторыяй мыслення. Узнікненне мовы – заканамерная з’ява ў працэсе развіцця чалавечага розуму.

Табліца 7

“Расійская граматыка” М.В. Ламаносава (1755).





Назва структурнай часткі (“павучання”)

Асноўны змест павучання

1

2

3

1

Павучанне 1. “Аб чалавечым слове наогул”.

1. Азначэнне мовы як грамадскай з’явы;

2. Галоўная функцыя мовы – камунікатыўная;

3. Мове ўласціва паслядоўнае і мэтанакіраванае развіццё.

4. Аснова рускай мовы – дыялекты (маскоўскі, паморскі, украінскі);

5. Мова – адна з асноўных прымет нацыі;

6. Існаванне славянскай моўнай сям’і (расійская, польская, балгарская, чэшская, сербская, славацкая мовы);

7. Суадносіны гукаў і літар;

8. Будова маўленчага апарату і яго роля ў вымаўленні гукаў;

9. Класіфікацыя гукаў па артыкуляцыйным прынцыпе;

10. Характарыстыка складоў;

11. Агульная характарыстыка націску;

12. Аналіз спосабаў утварэння часцін мовы (прэфіксацыя, суфіксацыя, складанне);

13. Выдзяленне 8 часцін мовы:

а) галоўныя: імя, дзеяслоў;

б) дапаможныя: займеннік, дзеепрыметнік, прыслоўе, прыназоўнік, злучнік, выклічнік.


2

Павучанне 2. “Аб чытанні і правапісе расійскім”.

1. Аналіз складу азбукі рускай мовы;

2. Сістэматызацыя арфаэпічных правілаў;

3. Звод правілаў пунктуацыі;

4. Сістэматызацыя арфаграфічных правілаў;

5. Асноўны прынцып арфаграфіі рускай мовы – марфалагічны, а не фанетычны (як лічыў Трэдзіякоўскі)


3

Павучанне 3. “Аб імені”.

1. Апісанне словазмянення і словаўтварэння назоўнікаў, прыметнікаў, лічэбнікаў;

2. Размеркаванне імёнаў па родах: мужчынскаму, жаночаму, ніякаму і агульнаму;

3. Падзел прыметнікаў на якасныя, адносныя, прыналежныя;

4. Утварэнне форм ступеней параўнання прыметнікаў і форм суб’ектыўнай ацэнкі.




4

Павучанне 4. “Аб дзеяслове”.

1. Указанне на агульныя семантычныя прыметы дзеяслова;

2. Аналіз граматычных катэгорый дзеяслова (10 форм часу, 6 форм стану).




5

Павучанне 5. “Аб дапаможных, або службовых часцінах слова”.

1. Агульная характарыстыка займеннікаў, прыслоўяў, прыназоўнікаў, злучнікаў, выклічнікаў.

6

Павучанне 6. “Аб спалучэнні часцін слова”.

1. Сказ ёсць выражэнне суджэння;

2. Асноўныя адзнакі сказа – закончанасць думкі, граматычна аформленая сувязь слоў, складанне розных паняццяў;

3. Асноўныя часткі сказа (дзейнік і выказнік), якія могуць выражацца і асобным словам, і групай слоў;

4. Вучэнне аб формах і тыпах словазлучэнняў;

5. Аналіз асноўных відаў сінтаксічнай сувязі ў словазлучэннях: дапасавання, кіравання, прымыкання.


Табліца 8

Параўнальна-гістарычнае мовазнаўства (п. XIX ст.)




Рускае параўнальна-гістарычнае мовазнаўства

Заходнееўрапейскае параўнальна-гістарычнае мовазнаўства

Прадстаўнікі

Асноўныя палажэнні лінгвістычнай канцэпцыі

Прадстаўнікі

Асноўныя палажэнні лінгвістычнай канцэпцыі

А.Х. Вастокаў

(1781-1864)

Асн. працы: “Рассуж-дение о славян-ском языке” (1820), “Русская грамма-тика” (1831), “Словарь церковно-славянс-кого языка” (1858)


1. Выдзяленне трох этапаў у гісторыі развіцця рускай мовы: а) старажытны (9-XIV ст.); б) сярэдні (XV – XVI ст.); новы (з XVII ст.);

2. Класіфікацыя славянскіх моў (выдзяленне паўночнай, паўднёвай, усходняй груп);

3. Вызначэнне гукавых адпаведнасцей галосных у рускай, польскай і стараславянскай мовах;

4. Распрацоўка асноў параўнальна-гістарычнай фанетыкі і граматыкі славянскіх моў;

5. Аналіз старажытных пісьмовых помнікаў славянскіх моў


Я. Грым

(1785-1863)

“Нямец-кая грама-тыка” (1819-1837).


1. Апісанне гістарычнай фанетыкі германскіх моў, першага і другога перамяшчэння зычных у гэтых мовах;

2. Мова – вечна зменлівая катэгорыя, у якой дзейнічаюць супрацьлеглыя сілы;

3. Мова ў сваім развіцці праходзіць тры ступені: а) рост каранёў; б) з’яўленне суфіксаў і флексій; в) гарманізацыя цэлага;

4. Мова ўзнікла натуральным шляхам і падобна да жывога арганізму: яна нараджаецца, развіваецца, адмірае.



Ф. Боп

(1791-1867)

“Сістэ-ма спра-жэння ў санс-крыце” (1816).


1. Доказ існавання індаеўрапейскай моўнай сям’і;

2. Стварэнне параўнальна-гістарычнай граматыкі індаеўрапейскіх моў;



І.І.Сраз-неўскі

(1812-1880)

Асн. працы:

“Мысли об истории русского языка”(1849), “Мате-риалы для словаря древне-русского языка по письмен-ным памятни-кам” (т. 1-3, 1890-1912)



1. Заснаванне комплекснага падыходу да гістарычнага вывучэння мовы (неабходнасць усебаковага апісання лексікі і граматыкі пісьмовых помнікаў, гаворак і дыялектаў, сучаснага стану мовы);

2. Даследаванне гісторыі мовы ў сувязі з гісторыяй грамадства;

3. Вызначэнне ролі этнаграфіі як дапаможнай дысцыпліны;

4. Характарыстыка фактараў моўнага развіцця: а) знешніх (прамысловыя, рэлігійныя, палітычныя сувязі паміж народамі; б) унутраных (унутрымоўныя супрацьлегласці)



Р. Раск

(1787-1832)

“Дасле-даванне паход-жання стара-жытна-паўноч-най, ці ісланд-скай мовы (1814)


1. Асновай доказу роднасці моў з’яўляюцца граматычныя адпаведнасці;

2. Адкрыццё закону першага перамяшчэння зычных у германскіх мовах;

3. Лексічныя адпаведнасці паміж мовамі могуць быць вынікам запазычвання і не сведчыць аб роднасці гэтых моў;

Табліца 9

Тыпалагічная класіфікацыя моў В. Гумбальта (1767-1835)



Тып моў

Мовы ў межах тыпу

Структура слова

Сродкі выражэння фармальных адносін

1

Флексійны тып

Індаеўрапей-скія, семіцкія мовы


Корань + суфікс + флексія

Флексіі

2

Аглютына-цыйны (аглютына-тыўны) тып


Цюркскія, фінскія мовы

Корань + суфікс

Суфіксы

3

Інкарпары-руючы тып

Мовы амерыканскіх індзейцаў, палеазіяцкія мовы

Дзеяслоўны корань + звязка + іменны корань (поўны або скарочаны)

Іменныя і займенні-кавыя марфемы, якія далучаюцца да дзеяслоўнага кораня пры дапамозе звязкі

4

Ізаляваны (аморфны) тып


Кітайская мова

Корань

Не выражаны фармальныя адносіны

Табліца 10

Філасофія мовы В. Гумбальта (1767-1835)





Пастаноўка праблемы

Спосабы вырашэння праблемы

1

Паходжан-не мовы.

“Мова зусім не прадукт нічыёй дзейнасці, а адвольная эманацыя духу, не стварэнне народаў, а дар, які выпаў ім на долю, іх унутраны лёс... Як ні ўкаранёна мова ў нетрах чалавечай прыроды, яна мае яшчэ і незалежнае, знешняе быццё, якое ўладарыць над самім чалавекам... Мовы ўзніклі не адвольна і не па дамоўленасці, а выйшлі з тайнікоў чалавечай прыроды... Чалавек з’яўляецца чалавекам толькі дзякуючы мове... Мова з патрэбы ўзнікае з чалавека. Мова сама з’яўляецца стварэннем прыроды – прыроды чалавечага розуму”.

2

Грамадская сутнасць мовы.

“Стварэнне мовы выклікана ўнутранай патрэбай чалавецтва. Мова – не проста знешні сродак зносін людзей, падтрымання грамадскіх сувязей, яна закладзена ў самой прыродзе чалавека і неабходная для развіцця яго духоўных сіл і фармавання светапогляду, а гэтага чалавек толькі тады зможа дасягнуць, калі сваё мысленне звяжа з грамадскім мысленнем.. Мова развіваецца толькі ў грамадстве, і чалавек разумее сябе толькі тады, калі на вопыце пераканаецца, што яго словы зразумелыя таксама і іншым людзям. Мова не з’яўляецца адвольным тварэннем асобнага чалавека, а належыць заўсёды цэламу народу; наступныя пакаленні атрымліваюць яе ад пакаленняў папярэдніх.”

3

Функцыі мовы (наміна-тыўная і камуніка-тыўная).

“Мова функцыянуе для абазначэння прадметаў і як сродак зносін”.

4

Уяўленне аб мове як дзейнасці чалавека.

“Мову трэба разглядаць не як мёртвы прадукт, а як стваральны працэс... Мова не прадукт дзейнасці, а дзейнасць... У сапраўдным сэнсе пад мовай можна разумець толькі ўсю сукупнасць актаў маўленчай дзейнасці.”

5

Мова, нацыя, нацыя-нальны характар.

“Раз форма моў нацыянальная, яны заўсёды ў сапраўдным і прамым сэнсе ствараюцца нацыямі... Можна лічыць агульнапрызнаным, што розныя мовы з’яўляюцца для нацыі органамі іх арыгінальнага мыслення і ўспрыняцця... Паколькі развіццё ў чалавеку яго чалавечай прыроды залежыць ад развіцця мовы, гэтым апошнім непасрэдна і вызначаецца паняцце нацыі як чалавечай супольнасці, якая ідзе ва ўтварэнні мовы сваім непаўторным шляхам... Але калі характар нацыі выяўляе сваю непаўторную самабытнасць, бэсспрэчна, ва ўсіх сферах, то больш за ўсё ён адлюстроўваецца іменна ў мове... Мова прадстаўляе сабой саму нацыю і ўласна нацыю. Мова – гэта таксама роквіт усяго арганізму нацыі.”

6

Прычыны адрознення паміж мовамі.

“Духоўная своеасаблівасць нацый, калі яны карыстаюцца мовамі, праяўляецца на ўсіх стадыях іх гістарычнага развіцця. Яе ўплывам выклікана адрозненне паміж мовамі розных рас, паміж мовамі адной сям’і народаў...Адрозненні паміж мовамі грунтуюцца на іх форме, а форма кожнай мовы знаходзіцца ў непарыўнай сувязі з духоўнымі задаткамі народа...Будова моў чалавечага роду розная таму, што рознымі з’яўляюцца духоўныя асаблівасці нацый.”

7

Падзел моў на “прымітыў-ныя (некультур-ныя)” і “даскана-лыя”. Крытэрыі дасканалас-ці моў

“Народы больш адораныя і тыя, што знаходзяцца ў больш спрыяльных умовах, чым іншыя, маюць і больш дасканалыя мовы...З другога боку, так званыя прымітыўныя і некультурныя мовы могуць мець у сваім ладзе выдатныя якасці... Вывучаючы мовы нецывілізаваных і неразвітых народаў, мы не маем ніякай магчымасці бачыць тонкія сэнсавыя нюансы... Перавагі адных моў перад іншымі разумным чынам можна шукаць толькі ў іх сувязі з развіццём ідэй.”

8

Роля культуры і цывілізацыі ў развіцці моў.

“Вельмі пашырана ўяўленне, што сваімі вартасцямі і сваім развіццём мовы абавязаныя цывілізацыі і культуры. Але калі звярнуцца да гісторыі, то такая ўлада цывілізацыі і культуры над мовай ніяк не пацвердзіцца. Ява, несумненна, атрымала ад Індыі больш высокую культуру і цывілізацыю, аднак тутэйшая мова не змяніла ад гэтага сваю менш дасканалую мову, якая мала адпавядае патрэбам думкі.”

9

Мова як зменлівая з’ява. Мяжа заверша-насці моўнага развіцця.

“... Нельга разглядаць слоўнікавы запас мовы як гатовую, застылую масу. Не гаворачы ўжо пра пастаянны працэс утварэння новых слоў і словаформ, слоўнікавы запас, пакуль мова жыве ў маўленні народа, з’яўляецца прадуктам словаўтваральнай патэнцыі... Змяненне многіх моў можа быць растлумачана адным толькі пераходам моў з вуснага ў пісьмовы стан... Мовы маюць нейкую мяжу сваёй завершанасці, пасля дасягнення якой ужо не падпадаюць ніякім зменам ні іх арганічная будова, ні іх трывалая структура.”

10

Сістэм-насць мовы.

“У мове няма нічога адзінкавага, кожны асобны яе элемент праяўляе сябе толькі як частка цэлага... Мову можна параўнаць з вялізнай тканінай, усе ніткі якой больш або менш прыкметна звязаны паміж сабой і кожная – з усёй тканінай у цэлым... Чалавек кожны раз закранае ў маўленні якую-небудзь асобную нітку, але... робіць гэта так, як быццам бы... яму адкрыта ўся аснова, у якую непазбежна ўплецена гэта асобная нітка...Пры апісанні мовы... толькі тады, калі ад асобных элементаў падымаюцца да яе адзінства, атрымліваецца сапраўднае ўяўленне пра мову.”

11

Умовы цэласнасці мовы

“Як толькі дасягаецца выразнасць і пэўнасць выражэння найпрасцейшага злучэння думак, а таксама адпаведнае багацце слоў, цэласнасць мовы наяўная.”

12

Форма мовы (наогул) і яе тыпы:

а) граматыч-ная форма і яе роля;

б) унутраная форма;

в) агульная старажыт-ная праформа



“Форма мовы ёсць сінтэз асобных элементаў мовы ў іх духоўным адзінстве... Пад формай мовы разумеецца зусім не толькі так званая граматычная форма... Форма мовы заключаецца ў спосабе злучэння думкі з гукамі.

Тое, што ў мове характэрным чынам (гэта значыць так, што ў аналагічным выпадку гэта паўтараецца) абазначае граматычныя адносіны, з’яўляецца для мовы граматычнай формай... Мовы, у якіх няма граматычных форм або якія маюць вельмі недасканалыя граматычныя формы, адмоўна ўздзейнічаюць на інтэлектуальную дзейнасць...

Словы могуць так змяніцца з цягам часу, што становіцца цяжка вызначыць, вытворныя яны ці першапачатковыя... Нельга адмаўляць, што кожная мова першапачаткова павінна мець такія словы, якія адлюстроўваюць адчуванне асобы...

Формы некалькіх моў могуць супасці ў нейкай яшчэ больш агульнай форме, і з адной формы паходзяць, па сутнасці, формы ўсіх моў...”



13

Слова і кантэкст.

“Слова набывае свой поўный сэнс толькі ўнутры спалучэння, у якім яно выступае”

14

Роля дыялектаў у станаўленні мовы

“Скрыжаванне дыялектаў з’яўляецца адным з найважнейшых момантаў у станаўленні моў; яно адбываецца тады, калі мова, якая... утвараецца, змешваючыся з іншымі, успрымае ад іх больш або менш значныя элементы.”

15

Асноўны прынцып даследа-вання моў.

“Асноўным прынцыпам пры даследаванні мовы павінен лічыцца той, які патрабуе выяўляць сувязі розных моў да таго часу, пакуль іх можна прасачыць і ў кожнай асобнай мове дакладна правяраць, ці ўтварылася яна самастойна, ці на яе граматычным і лексічным складзе прыкметныя сляды змяшэння з чужой мовай і якой іменна.”

16

Усеагуль-насць міжмоўных сувязей.

“Няма ніякай падставы адкінуць гіпатэтычнае дапушчэнне ўсеагульнай узаемазвязанасці моў... Калі нават і не пагаджацца з думкай аб першапачатковай агульнасці паходжання моў, то наўрад ці можна знайсці племянную мову, якая захавала сваю чысціню ў працэсе развіцця.”

Табліца 11

Тыпалагічная класіфікацыя моў А. Шлейхера (1821-1868)





Тып моў

Спосаб выражэння значэння

Наяўнасць / адсутнасць адносін. Спосаб выражэння адносін

Мовы ў межах тыпу

1

Каранёвыя (ізаляваныя) мовы

Значэнне = корань

Адносіны фармальна не выражаны*

Кітай-ская, бірман-ская мовы

2

Аглютынацыйныя мовы

Значэнне = корань

Адносіны выражаны ў суфіксах

Цюрк-скія, фіна-ўгор-скія мовы

3

Флексійныя мовы

Значэнне = корань + афіксы (прэфіксы, суфіксы)

Адносіны выражаны ў флексіях

Індаеў-рапейс-кія мовы

: DocLib10 -> %D0%A3%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80 -> %D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Гомельскi дзяржаўны Ўнiверсiтэт iмя францыска скарыны
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Міністэрства адукацыі рэспублікі беларусь установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Міністэрства адукацыі рэспублікі беларусь установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Міністэрства адукацыі рэспублікі беларусь установа адукацыі “гомельскі дзяржаўны універсітэт імя францыска скарыны”
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Лексікалогія варыянт 1 а што з’яўляецца прадметам вывучэння лексікалогіі?


  1   2


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка