Міністэрства сельскай гаспадаркі І харчавання рэспублікі беларусь



старонка1/2
Дата канвертавання21.06.2016
Памер0.64 Mb.
  1   2

МІНІСТЭРСТВА СЕЛЬСКАЙ ГАСПАДАРКІ

І ХАРЧАВАННЯ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ

ГАЛОЎНАЕ ЎПРАЎЛЕННЕ АДУКАЦЫІ, НАВУКІ І КАДРАЎ


Установа адукацыі

«БЕЛАРУСКАЯ ДЗЯРЖАЎНАЯ

СЕЛЬСКАГАСПАДАРЧАЯ АКАДЭМІЯ»

Кафедра рускай і беларускай моў




Т. І. Скікевіч, Г. І. Малько, І. М. Курловіч, М. В. Патапенка

ДАПАМОЖНІК

пА ДЫСЦЫПЛІНЕ

«БЕЛАРУСКАЯ МОВА.

Прафесійная лексіка»
Для студэнтаў усіх спецыяльнасцяў

агранамічнага профілю
Горкі

БДСГА


2016

УДК 811.161.3 (075.8)

ББК 81.2 (4Беи)

С 42
Рэкамендавана метадычнай камісіяй



факультэта міжнародных сувязяў

і даўніверсітэцкай падрыхтоўкі

Пратакол № 6 ад 24 лютага 2016 г.
Авторы:

кандыдат філалагічных навук, дацэнт Т. І. Скікевіч;

кандыдат філалагічных навук, дацэнт Г. І. Малько;

старшы выкладчык І. М. Курловіч;

кандыдат сельскагаспадарчых навук, дацэнт М. В. Патапенка
Рэцэнзент:

кандыдат філалагічных навук, дацэнт Н. С. Шатраўка



Скікевіч, Т. І.

С 42 Дапаможнік па дысцыпліне «Беларуская мова. Прафесійная лексіка» для студэнтаў усіх спецыяльнасцяў агранамічнага профілю /Т. І. Скікевіч, Г. І. Малько, І. М. Курловіч, М. В. Пата-пенка. – Горкі: БДСГА, 2016. – 46 с.


Дадзены дапаможнік уключае тэксты па глебазнаўстве, раслінаводстве і земляробстве, электронныя пераклады часткі тэкстаў з рускай мовы на беларускую, прызначаныя для праверкі правільнасці перакладу і выпраўлення памылак, заданні да кожнага тэксту па арфаграфіі, марфалогіі, сінтаксісе, стылістыцы і культуры маўлення.

Дапаможнік прызначаны для практычных заняткаў па дысцыпліне «Беларуская мова. Прафесійная лексіка» са студэнтамі ўсіх спецыяльнасцяў агранамічнага профілю.



УДК 811.161.3 (075.8)

ББК 81.2 (4Беи)
© УА «Беларуская дзяржаўная

сельскагаспадарчая акадэмія», 2016



УВОДЗІНЫ
У вышэйшых навучальных установах Беларусі з 2000 года выкладаецца вучэбны курс “Беларуская мова (прафесійная лексіка)”, на які адводзіцца 34 гадзіны. Праграма гэтага курса накіравана на засваенне і прафесійнае выкарыстанне беларускай нацыянальнай навуковай тэрміналогіі, выпрацоўку ў студэнтаў уменняў правільна ўспрымаць розную інфармацыю на беларускай мове, асэнсавана і дакладна выказваць любую думку, спрыяць павышэнню культуры вуснага маўлення.

Дапаможнік падрыхтаваны паводле тыпавой праграмы адпаведнай дысцыпліны і знаходзіцца ў рэчышчы яе асноўных палажэнняў і структурных адзінак, поўнасцю адпавядае вучэбным мэтам і задачам.

Дапаможнік прызначаны для практычных заняткаў па дысцыпліне “Беларуская мова (прафесійная лексіка)” са студэнтамі ўсіх спецыяльнасцяў агранамічнага профілю і пабудаваны на аснове тэкстаў па глебазнаўстве, раслінаводстве і земляробстве.

Частка тэкстаў дапаможніка прызначана для перакладу студэнтамі з рускай мовы на беларускую. Астатнія тэксты перакладзены на беларускую мову з дапамогай электроннага перакладчыка і ўтрымліваюць памылкі руска-беларускай моўнай інтэрферэнцыі, якія студэнты павінны знайсці і выправіць.

Усе тэксты дапаможніка суправаджаюцца разнастайнымі пасля-тэкставымі заданнямі па фанетыцы, арфаграфіі, лексіцы, словаўтва-рэнні, марфалогіі, сінтаксісе, стылістыцы і культуры маўлення.

Беларуская і руская мовы роднасныя і вельмі падобныя адна да адной, таму паралельнае існаванне дзвюх моў негатыўна адбіваецца на пісьменнасці тых, хто карыстаецца гэтымі мовамі, адмоўна ўплывае на культуру і чысціню маўлення. Пры гэтым адбываецца ўзаемны ўплыў моў і ў маўленні ўзнікаюць памылкі інтэрферэнцыі. У сувязі з гэтым большасць заданняў пабудавана паводле прынцыпу супастаўлення тых ці іншых моўных з’яў у беларускай і рускай мовах.

У дапаможнік уключаны невялікі руска-беларускі слоўнік, які складзены на матэрыяле лексікі тэкстаў. Акрамя таго, змешчаны набор лексічных сродкаў для перадачы інфармацыйнага зместу з аналізам структуры навуковага тэксту, які можна выкарыстоўваць для складання анатацый тэкстаў па спецыяльнасці.

1. ПОЧВА
Почва – самый поверхностный слой суши земного шара, возникший в результате изменения горных пород под воздействием живых и мертвых организмов (растительности, животных, микроорганизмов), солнечного тепла и атмосферных осадков. Почва представляет собой совершенно особое природное образование, обладающее только ей присущим строением, составом и свойствами. Важнейшим свойством почвы является ее плодородие, т. е. способность обеспечивать рост и развитие растений. Чтобы быть плодородной, почва должна обладать достаточным количеством питательных веществ и запасом воды, необходимыми для питания растений. Именно своим плодородием почва как природное тело отличается от всех других природных тел (например, бесплодного камня), которые не способны обеспечить потребность растений в одновременном и совместном наличии двух факторов их существования – воды и минеральных веществ.

Почва – важнейший компонент всех наземных биоценозов и биосферы Земли в целом. Через почвенный покров Земли идут многочисленные экологические связи всех живущих на земле и в земле организмов (в том числе и человека) с литосферой, гидросферой и атмосферой.

Роль почвы в хозяйстве человека огромна. Изучение почв необходимо не только для сельскохозяйственных целей, но и для развития лесного хозяйства, инженерно-строительного дела. Знание свойств почв необходимо для решения ряда проблем здравоохранения, разведки и добычи полезных ископаемых, организации зеленых зон в городском хозяйстве, экологического мониторинга и пр.
Заданні
З а д а н н е 1. Перакладзіце тэкст з рускай мовы на беларускую.

З а д а н н е 2. Знайдзіце ў беларускім тэксце словы, у якіх выяўля­ецца адметнасць гукавога ладу беларускай мовы, параўнайце іх з адпа­веднымі словамі рускай мовы. Выпішыце гэтыя пары слоў. Пастаўце націск.

З а д а н н е 3. Выпішыце з тэкстаў тэрміны, параўнайце іх вымаў­ленне і напісанне ў рускай і беларускай мовах.

З а д а н н е 4. Выпішыце з беларускага тэксту адназначныя і мна­газначныя словы (пры неабходнасці звяртайцеся да слоўнікаў).

З а д а н н е 5. Вызначце стыль тэксту, назавіце сферу выкарыстан­ня, мэты зносін, стылёвыя рысы, моўныя сродкі.

З а д а н н е 6. Выпішыце з беларускага тэксту дзеясловы і ўтвары­це ўсе магчымыя формы дзеепрыметнікаў і дзеепрыслоўяў.

З а д а н н е 7. Складзіце анатацыю беларускага тэксту, запішыце яе.
2. Процесс формирования почв
Все горные породы, покрывающие поверхность земного шара, с первых же моментов их образования под влиянием различных процессов начинали немедленно разрушаться. Сумма процессов преобразования горных пород на поверхности Земли называется выветриванием. Совокупность продуктов выветривания называется корой выветривания. В зависимости от характера и причин разрушения горных пород различают физическое, химическое и биологическое выветривание, которое сводится обычно к физическому и химическому воздействию организмов на горные породы.

В процессе выветривания изменялся первоначальный облик горных пород, как и их элементный и минеральный состав. Первоначально массивные (т. е. плотные и твердые) горные породы постепенно переходили в раздробленное состояние. Примерами раздробленных в результате выветривания горных пород могут служить дресва, песок, глина. Становясь раздробленными, горные породы приобретали ряд новых свойств и особенностей: они становились более проницаемыми для воды и воздуха, в них увеличивалась общая поверхность их частиц, усиливавшая химическое выветривание, образовывались новые, в том числе и легко растворимые в воде соединения, и, наконец, горные породы приобретали способность удерживать в себе влагу, имеющую большое значение для обеспечения растений водой.

Рыхлые и способные впитывать воду горные породы становились благоприятной средой для жизнедеятельности бактерий и различных растительных организмов. Постепенно происходило обогащение верхнего слоя коры выветривания продуктами жизнедеятельности организмов и их отмирающими остатками.

Разложение органических веществ и присутствие кислорода приводило к сложным химическим процессам, в результате которых происходило накопление в горной породе элементов зольной и азотной пищи. Таким образом, горные породы поверхностного слоя коры выветривания (их еще называют почвообразующими, коренными или материнскими породами) стали почвой. В состав почвы, таким образом, входит минеральная компонента, соответствующая составу коренных пород, и органическая компонента.


ПРАЦЭС ФАРМІРАВАННЯ глебЫ
Усе горныя пароды, якія пакрываюць паверхню зямнога шара, з першых жа момантаў іх адукацыі пад уплывам розных працэсаў пачыналі неадкладна разбурацца. Сума працэсаў пераўтварэння горных парод на паверхні Зямлі называецца выветрываннем. Сукупнасць прадуктаў выветрывання называецца карой выветрывання. У залежнасці ад характару і прычын разбурэння горных парод адрозніваюць фізічнае, хімічнае і біялагічнае выветрыванне, якое зводзіцца звычайна да фізічнага і хімічнага ўздзеяння арганізмаў на горныя пароды.

У працэсе выветрывання змяняўся першапачатковы аблічча горных парод, як і іх элементны і мінеральны склад. Першапачаткова масіўныя (г. зн. шчыльныя і цвёрдыя) горныя пароды паступова пераходзілі ў раздробненасці стан. Прыкладамі раздробненых ў выніку выветрывання горных парод могуць служыць жарства, пясок, гліна. Становячыся раздробненымі, горныя пароды набывалі шэраг новых уласцівасцяў і асаблівасцяў: яны станавіліся больш пранікае для вады і паветра, у іх павялічвалася агульная паверхня іх часціц, якія ўзмацняюць хімічнае выветрыванне, утвараліся новыя, у тым ліку і лёгка растваральныя ў вадзе злучэння, і, нарэшце, горныя пароды набывалі здольнасць утрымліваць у сабе вільгаць, якая мае вялікае значэнне для забеспячэння раслін вадой.



Друзлыя і здольныя ўбіраць ваду горныя пароды станавіліся спрыяльным асяроддзем для жыццядзейнасці бактэрый і розных раслінных арганізмаў. Паступова адбывалася ўзбагачэнне верхняга пласта кары выветрывання прадуктамі жыццядзейнасці арганізмаў і іх адмірае астаткамі. Раскладанне арганічных рэчываў і прысутнасць кіслароду прыводзіла к складаным хімічным працэсам, у выніку якіх адбывалася назапашванне ў горнай пародзе элементаў зольных і азотнай ежы. Такім чынам, горныя пароды павярхоўнага пласта кары выветрывання (іх яшчэ называюць глебаўтваральных, карэннымі або матчынымі пародамі) сталі глебай. У склад глебы, такім чынам, уваходзіць мінеральная кампанента, якая адпавядае складу карэнных парод, і арганічная кампанента.

Заданні
З а д а н н е 1. Прачытайце тэкст на рускай мове і яго пераклад на беларускую мову. Прааналізуйце беларускамоўны тэкст з пункту гледжання правільнасці, дакладнасці і чысціні маўлення. Выпраўце памылкі, растлумачце іх прычыны.

З а д а н н е 2. Выпішыце з беларускамоўнага тэксту словы (слова­злучэнні), якія належаць да тэрміналагічнай лексікі, і растлумачце іх значэнне.

З а д а н н е 3. Выпішыце з беларускамоўнага тэксту назоўнікі муж­чынскага роду і пастаўце іх у форме роднага склону адзіночнага ліку.

З а д а н н е 4. Знайдзіце ў тэкстах дзеепрыметнікі, вызначце іх ролю і адметнасці ў беларускай і рускай мовах.

З а д а н н е 5. Укажыце, ад чаго ўтвораны наступныя словы: выветрыванне, забеспячэнне, назапашванне, паверхня, павялічвалася, пераўтварэнне, разбурэнне, раздробненыя, раскладанне, узбагачэнне.

З а д а н н е 6. Знайдзіце ў тэксце на беларускай мове складаныя словы, укажыце часткі, з якіх яны ўтвораны.

З а д а н н е 7. Прачытайце беларускамоўны тэкст. Дакажыце, што ён належыць да навуковага стылю. Выпішыце словы і словазлучэнні, найбольш характэрныя для гэтага стылю.
3. ФАКТОРЫ ПОЧВООБРАЗОВАНИЯ
Процесс формирования почвы зависел от целого ряда природных факторов. Условия, под воздействием которых протекает почво-образовательный процесс и формируются почвы, называются факто-рами почвообразования. Выделяют следующие факторы: 1) почво-образовательная порода; 2) климат; 3) растительность и животный мир; 4) рельеф; 5) возраст; 6) производственная деятельность человека.

Почвообразующие породы – исходный материал, из которого формируется почва, поэтому ее гранулометрический состав, а также физические, физико-химические свойства в значительной степени определяются составом и свойствами почвообразующих пород.

Климат оказывает прямое и косвенное влияние на почвообразовательный процесс. Прямое влияние сказывается в непосредственном воздействии элементов климата (увлажнение почвы влагой осадков и ее промачивание, нагревание и охлаждение). Косвенное влияние проявляется через воздействие климата на растительный и животный мир.

Растительный и животный мир. При совместном воздействии организмов (зеленые растения, микроорганизмы и животные) в процессе их жизнедеятельности, а также за счет продуктов жизнедеятельности осуществляются важнейшие звенья почвообразования – синтез и разрушение органического вещества, избирательная концентрация биологически важных элементов, разрушение и новообразование минералов, миграции и аккумуляция веществ и другие явления, составляющие сущность почвообразовательного процесса и определяющие формирование плодородия.

Рельеф влияет на распределение веществ и энергии по поверхности почвы. На различные его элементы поступает неодинаковое количество влаги, тепла, минеральных соединений. Все это влияет на жизнедеятельность растительного и животного мира.

Материнская порода превращается в почву только при длительном проявлении почвообразовательного процесса. Следовательно, время, в течение которого идет этот процесс и формируется та или иная почва, т. е. ее возраст, является существенным фактором почвообразования.



Производственная деятельность человека. С развитием человеческого общества почва становится средством производства. Поэтому его производственная деятельность становится решающим фактором почвообразования и повышения плодородия почвы на значительных пространствах земного шара. При этом характер и значимость изменений почвы зависит от социально-экономических, производственных отношений, уровня развития науки и техники.
Заданні
З а д а н н е 1. Перакладзіце тэкст з рускай мовы на беларускую.

З а д а н н е 2. Вызначце ў беларускім тэксце лексічныя, марфала­гічныя, сінтаксічныя асаблівасці беларускай мовы ў параўнанні з рускай. Выпішыце іх парамі (рускі – беларускі).

З а д а н н е 3. Знайдзіце ў беларускім тэксце аддзеяслоўныя назоў­нікі, вызначце дзеясловы, ад якіх яны ўтвораны, і спосаб іх утварэння.

З а д а н н е 4. Знайдзіце ў беларускім тэксце назоўнікі, якія адроз­ніваюцца ад рускіх у родзе. Выпішыце іх, вызначце род.

З а д а н н е 5. Знайдзіце і вызначце сродкі сувязі паміж сказамі, падкрэсліце іх.

З а д а н н е 6. Складзіце план тэксту.

З а д а н н е 7. Напішыце анатацыю, выкарыстоўваючы сродкі лагічнай сувязі, якія ўжываюцца для анатавання (гл. дадатак).
4. Состав почв
Почва состоит из твердой, жидкой, газообразной и живой частей.

В твердой части почвы преобладают минеральные вещества литогенного происхождения. Это различные по размеру обломки и частички первичных минералов (кварца, полевых шпатов, роговых обманок, слюды и др.), формирующихся в процессе выветривания вторичных минералов (гидрослюды, монтмориллонита, каолинита и др.) и горных пород. В состав твердой части почвы входит и органическое вещество. В почве есть две группы органических веществ: попавшие в почву

в виде растительных и животных остатков и новые, специфические гумусовые вещества, возникшие при преобразовании этих остатков.

Жидкая часть почвы, или, как ее еще называют, почвенный раствор, – это содержащаяся в почве вода с растворенными в ней газами, минеральными и органическими веществами, попавшими в нее при прохождении через атмосферу и просачивании через почвенную толщу.

Газообразная часть, или почвенный воздух, заполняет поры почвы, не занятые водой. Состав почвенного воздуха, в который входят N2, O2, CO2, летучие органические соединения, пары воды и пр., существенно отличается от атмосферного и определяется характером множества протекающих в почве химических, биохимических, биологических процессов. Между почвенным и атмосферным воздухом происходит постоянный газообмен. Корневые системы высших растений и аэробные микроорганизмы энергично поглощают кислород и выделяют углекислый газ. Избыток CO2 из почвы выделяется в атмосферу, а атмосферный воздух, обогащенный кислородом, проникает в почву.

Живая часть почвы состоит из почвенных микроорганизмов и почвенных животных.


Склад глебы
Глеба складаецца з цвёрдай, вадкай, газападобнай і жывой частак.

У цвёрдай часткі глебы пераважаюць мінеральныя рэчывы літагеннага паходжання. Гэта розныя па памеру абломкі і часцінкі першасных мінералаў (кварца, палявога шпата, рагавых падманак, лушчака і інш.), якія фармуюцца ў працэсе выветрывання другасных мінералаў (гидрослюды, монтмарыланіта, каалініта і інш.) і горных парод. У склад цвёрдай часткі глебы ўваходзіць і арганічнае рэчыва. У глебе ёсць дзве групы арганічных рэчываў: якія трапілі ў глебу ў выглядзе раслінных і жывёл рэшткаў і новыя, спецыфічныя гумусавыя рэчывы, якія ўзніклі пры пераўтварэнні гэтых рэшткаў.

Вадкая частка глебы, або, як яе яшчэ называюць, глебавы раствор, – гэта якая змяшчаецца ў глебе вада з растворанымі ў ёй газамі, мінеральнымі і арганічнымі рэчывамі, якія трапілі ў яе пры праходжанні праз атмасферу і прасочванні праз глебавую тоўшчу.

Газападобная частка, або глебавы паветра, запаўняе пары глебы, не занятыя вадой. Склад глебавага паветра, у які ўваходзяць N2, O2, CO2, лятучыя арганічныя злучэнні, пары вады і інш., істотна адрозніваецца ад атмасфернага і вызначаецца характарам мноства якія праходзяць у глебе хімічных, біяхімічных, біялагічных працэсаў. Між глебавым і атмасферным паветрам адбываецца пастаянны газаабмен. Каранёвыя сістэмы вышэйшых раслін і аэробныя мікраарганізмы энергічна паглынаюць кісларод і выдзяляюць вуглякіслы газ. Лішак CO2 з глебы вылучаецца ў атмасферу, а атмасфернае паветра, абагачаны кіслародам, пранікае ў глебу.

Жывая частка глебы складаецца з глебавых мікраарганізмаў і глебавых жывёл.
Заданні
З а д а н н е 1. Прачытайце тэкст на рускай мове і яго пераклад на беларускую мову. Прааналізуйце беларускі тэкст з пункту гледжання правільнасці, дакладнасці і чысціні маўлення. Выпраўце памылкі, растлумачце іх прычыны.

З а д а н н е 2. Знайдзіце ў тэксце на беларускай мове складаныя словы, укажыце часткі, з якіх яны ўтвораны.

З а д а н н е 3. Выпішыце з беларускага тэксту назоўнікі мужчын­скага роду, утварыце з імі словазлучэнні “назоўнік+назоўнік (м. р.)”. (Прыклад: частка азоту).

З а д а н н е 4. Прачытайце беларускі варыянт тэксту, вызначце асаблівасці навуковага стылю. Выпішыце словы і словазлучэнні, найбольш характэрныя для гэтага стылю.

З а д а н н е 5. Вызначце лексічнае значэнне выдзеленых слоў і словазлучэнняў у тэксце (пры неабходнасці карыстайцеся слоўнікам).

З а д а н н е 6. Вызначце асноўныя часткі тэксту, складзіце план.

З а д а н н е 7. Напішыце анатацыю, выкарыстоўваючы сродкі ла-гічнай сувязі, якія ўжываюцца для анатавання (гл. дадатак 1).
5. Плодородие почв
Плодородие – способность почв обеспечивать потребность растения в элементах питания, воде, воздухе, тепле, рыхлости для корней и прочих благоприятных условий произрастания. В то же время оно тесно связано с растениями. Плодородие – это результат почвообразовательного процесса.

Почва и плодородие неотделимы одно от другого.

Плодородие постоянно развивается, претерпевая заметные изменения, которые связаны с природными и социально-экономическими факторами.

Урожай в значительной степени зависит от климатических условий, уровня агротехники и мелиоративного состояния почв. Абсолютная величина урожая на разных по плодородию почвах заметно сглаживается системой удобрений. Но урожай различных культур определяется многими факторами, условиями и элементами плодородия.

К элементам плодородия относятся конкретные свойства почвы, определяющие высоту урожаев, такие, как водно-воздушные, физические и химические свойства, содержание и состав солей и органического вещества в почве, характер почвенного поглощающего комплекса, емкость и насыщенность почвы основаниями, буферная способность и др., а также состав, строение и структурное состояние почвы, мощность пахотного горизонта, сложение и плотность его и т. д.

Плодородие зависит от содержания и соотношения элементов зольного питания и азота в почве, от содержания и состава микроэлементов и веществ, изменяющих свойства почв (известкование, гипсование), а также от управления водным, воздушным, тепловым, питательным и биологическим режимами почвы.


Заданні
З а д а н н е 1. Перакладзіце тэкст з рускай мовы на беларускую.

З а д а н н е 2. Вызначце ў беларускім тэксце лексічныя, марфала­гічныя і сінтаксічныя асаблівасці беларускай мовы ў параўнанні з рускай. Выпішыце іх парамі (рускі – беларускі).

З а д а н н е 3. Спішыце словы, устаўце прапушчаныя літары.

У выдзеленых словах пастаўце націск.



Мелі…рацыйны, рэч…ва, р…жым, р…льеф, глеба…тваральны, гранулам…трычны, жыцц…дзейнасць, эн…ргія, грама…ства, характ…р.

З а д а н н е 4. Запішыце назоўнікі ў родным, творным і месным склонах.

Урадлівасць, працэс, ураджай, вільгаць, бялок, палын, малако, тэхніка, узрост, азот, узровень, соль, уласцівасць.



З а д а н н е 5. Вызначце, ад чаго ўтвораны наступныя словы і іх спосаб словаўтварэння.

Харчаванне, вырошчванне, урадлівасць, кліматычны, насычанасць, суадносіны, вапнаванне, глебаўтваральны, вызначаецца, здольнасць.



З а д а н н е 6. Знайдзіце ў рускім тэксце дзеепрыметнікі і дзеепры­слоўі, параўнайце іх з беларускім перакладам, выпішыце абодва варыянты і растлумачце адрозненні.

З а д а н н е 7. Адкажыце на пытанні: Аб чым гаворыцца ў дадзе­ным тэксце? Якія яго асноўныя палажэнні? Пры адказе карыстайцеся табліцай (гл. дадатак 1).
6. Вред, причиняемый сорными растениями
Под сорными растениями понимают самостоятельную экологическую группу растений, произрастающих в посевах сельскохозяйственных культур и приносящих им вред.

Вред, причиняемый сорняками, огромен.

Они иссушают почву, так как потребляют больше влаги, чем куль-турные растения. Так, сорняк овсюг при сильном распространении потребляет воды в полтора раза больше, чем пшеница. Вместе с водой сорняки берут из почвы питательные вещества. Количество потребляемых ими питательных веществ превосходит потребление их культурными растениями. Есть сорняки-паразиты, которые питаются соками культурных растений, присасываясь особыми приспособлениями к тканям стеблей или корней, например повилика, заразиха.

Многие сорняки, развивая мощную надземную зеленую массу, затеняют культурные растения и тем самым ухудшают усвоение ими углекислоты и снижают урожай (гумай, камыш, солодка и др.). Вследствие затенения сорняками почвы сокращается поступление тепла к культурным растениям, что также ведет к их ослаблению. Сорные растения затрудняют вспашку, междурядную обработку и уборку урожая.

Сорняки являются распространителями вредителей и болезней сельскохозяйственных культур. Паутинный клещ, тля, озимая совка первоначально развиваются на сорняках (вьюнке, лебеде, мальве), а затем переходят на культурные растения.

Сорняки снижают качество продукции. В пшенице уменьшается содержание белка, а в масличных культурах – жира. Примесь семян сорняков к зерну пшеницы портит качество его как продукта питания. Так, семена горчака делают муку пшеницы непригодной к употреблению, а примесь ядовитых семян куколя вызывает отравление людей и животных.

Многие сорные растения, поедаемые животными, ухудшают качество молочной продукции. Например, чеснок и полынь придают неприятный запах молоку. От сена горчака и побегов молодого гумая животные заболевают. Семена, имеющие острые колючки и волоски (овсюг и др.), вызывают болезни слизистых оболочек желудка у животных. Плоды репейника, дурнишника и другие, попадая в хлопок и шерсть овец, снижают их качество.
Шкода, які прычыняецца пустазелляМІ
Пад пустазеллямі разумеюць самастойную экалагічную групу раслін, якія растуць у пасевах сельскагаспадарчых культур і прыносяць ім шкоду.

Шкода, які прычыняецца пустазеллямі, велізарны.

Яны ўсушваюць глебу, так як спажываюць больш вільгаці, чым культурныя расліны. Так, пустазелле аўсюг пры моцным распаўсюдзе спажывае вады ў паўтара раза больш, чым пшаніца. Разам з вадой пустазеллі бяруць з глебы пажыўныя рэчывы. Колькасць спажываных імі пажыўных рэчываў пераўзыходзіць спажыванне іх культурнымі раслінамі. Ёсць пустазеллі-паразіты, якія сілкуюцца сокамі культурных раслін, прысасываясь адмысловымі прыстасаваннямі да тканін сцёблаў ці каранёў, напрыклад павіліка, заразіха.

Многія пустазеллі, развіваючы магутную надземную зялёную масу, зацяняюць культурныя расліны і тым самым пагаршаюць засваенне імі вуглекіслаты і зніжаюць ураджай (гумай, чарот, салодка корань і інш.). З прычыны зацянення пустазеллямі глебы скарачаецца паступленне цяпла да культурных раслін, што гэтак жа вядзе да іх паслаблення. Пустазельныя расліны абцяжарваюць узворванне, міжрадную апрацоўку і ўборку ўраджая.

Пустазеллі з’яўляюцца распаўсюднікамі шкоднікаў і хвароб сельскахазяйственных культур. Павуцінны клешч, тля, азімая соўка першапачаткова развіваюцца на пустазеллях (павое, лебядзе, мальве), а затым пераходзяць на культурныя расліны.

Пустазеллі зніжаюць якасць прадукцыі. У пшаніцы памяншаецца ўтрыманне бялку, а ў алейных культурах – тлушчу. Прымешка насення пустазелля да збожжа пшаніцы псуе якасць яго як прадукта харчавання. Так, насенні гарчаку робяць муку пшаніцы непрыдатнай да ўжывання, а прымешка атрутных насенняў лялек выклікае атручэнне людзей і жывёл.

Многія пустазельныя расліны, якія ядуць жывёламі, пагаршаюць якасць малочнай прадукцыі. Напрыклад, часнок і палын надаюць непрыемны пах малаку. Ад сена гарчаку і ўцёкаў маладога гумая жывёлы захворваюць. Насенне, якія маюць вострыя калючкі і валасінкі (аўсюг і інш.), выклікаюць хваробы слізістых абалонак страўніка ў жывёл. Плён дзядоўніка, дурнічніка і іншыя, трапляючы ў бавоўну і поўсць авечак, зніжаюць іх якасць.
Заданні
З а д а н н е 1. Прачытайце тэкст на рускай мове і яго пераклад на беларускую мову. Прааналізуйце беларускі тэкст з пункту гледжання правільнасці, дакладнасці і чысціні маўлення. Выпраўце памылкі, растлумачце іх прычыны.

З а д а н н е 2. Знайдзіце ў беларускім тэксце аддзеяслоўныя назоўнікі, вызначце дзеясловы, ад якіх яны ўтвораны.

З а д а н н е 3. Знайдзіце ў беларускім тэксце назоўнікі мужчын­скага роду, запішыце іх у родным склоне адзіночнага ліку, растлумач­це адрозненні канчаткаў у беларускай і рускай мовах.

З а д а н н е 4. Знайдзіце ў тэксце на рускай мове дзеепрыметнікі, а ў беларускім тэксце – іх адпаведнікі на беларускай мове. Ацаніце правільнасць перакладу. Выпішыце іх парамі (рускі – беларускі), выпраўляючы памылкі.

З а д а н н е 5. Выпішыце з беларускага тэксту тэрміны і растлу­мачце іх значэнне.

З а д а н н е 6. Знайдзіце ў рускім тэксце назоўнікі, якія абазнача­юць назвы пустазелля, запішыце іх беларускія варыянты. Пры неабходнасці карыстайцеся слоўнікам (гл. дадатак 2).

З а д а н н е 7. Адкажыце на пытанні: Аб чым гаворыцца ў дадзе-ным тэксце? Якія яго асноўныя палажэнні? Пры адказе карыстайцеся табліцай (гл. дадатак 1).
7. БОРЬБА С СОРНЯКАМИ
Сорняки, поглощающие сад и мешающие полезным растениям развиваться, – проблема, с которой так или иначе сталкивается любой владелец дачного участка. Борьба с сорняками требует некоторых знаний, больших усилий и, конечно, определенного опыта.

Сорняк является конкурентом культурного растения в борьбе за выживание и пытается отобрать у него свою долю света, влаги, питательных веществ почвы. Кроме того, из-за чрезмерного загущения формируется среда, идеальная для развития различных грибковых заболеваний, например прикорневой или серой гнили. Здесь же создаются идеальные условия для размножения различных насекомых-вредителей – гусениц, тли, белокрылок и т. д. Поэтому борьба с сорняками должна вестись регулярно и эффективно. Если же борьба с сорняками ведется лишь изредка, сорняки поднимутся опять и опять.

Методов борьбы с сорняками не так уж и много. Прежде всего это механический метод, который заключается в глубоком перекапывании участка в осенние месяцы. Участок перекапывают дважды, а выбранные корни многолетник сорняков сжигают или складывают в компостную кучу. Ранней весной проделывают ручную прополку или прополку с помощью тяпки, мотыги и специальных инструментов. Прополку проводят также в течение всего сезона по мере необходимости. Полоть легче, если почва хорошо увлажнена.

Еще одним методом борьбы с сорняками является скашивание сорняков под корень. Этот метод менее трудоемкий, но и менее эффективный. Самосев предотвращается, но ненадолго. Однако пренебрегать этим методом не стоит, если нет возможности сделать большее.

Существует также химический метод борьбы с сорняками. Суть его заключается в том, что сорняки обрабатываются гербицидами, которые попадают на зеленую часть растения, проникают внутрь и отравляют его.
Дужанне з пустазеллямі
Пустазеллі, паглынальныя сад і якія перашкаджаюць карысным раслінам развівацца, – праблема, з якой так ці інакш сутыкаецца любы ўладальнік дачнага ўчастка. Барацьба з пустазеллямі патрабуе некаторых ведаў, вялікіх намаганняў і, вядома, пэўнага вопыту.

Пустазелле з’яўляецца канкурэнтам культурнай расліны ў барацьбе за выжыванне і спрабуе адабраць у яго сваю долю святла, вільгаці, пажыўных рэчываў глебы. Акрамя таго, з-за празмернага загушчэння фармуецца асяроддзе, ідэальная для развіцця розных грыбковых захворванняў, напрыклад прыкаранёвай або шэрай гнілі. Тут жа ствараюцца ідэальныя ўмовы для размнажэння розных казурак-шкоднікаў – гусеніц, тлі, белокрылок і г. д. Таму барацьба з пустазеллямі павінна весціся рэгулярна і эфектыўна. Калі ж барацьба з пустазеллямі вядзецца толькі зрэдку, пустазелле паднімуцца зноў і зноў.

Метадаў барацьбы з пустазеллямі не так ужо і шмат. Перш за ўсё гэта механічны метад, які складаецца ў глыбокім перекапывании ўчастка ў восеньскія месяцы. Участак перакопваюць двойчы, а абраныя карані многолетник пустазелля спальваюць ці складаюць у кампостную кучу. Ранняй вясной праробліваюць ручную праполку ці праполку з дапамогай матыкі і спецыяльных інструментаў. Праполку праводзяць таксама на працягу ўсяго сезону па меры неабходнасці. Палоць лягчэй, калі глеба добра ўвлажнена.

Яшчэ адным метадам барацьбы з пустазеллямі з’яўляецца скошванне пустазелля пад корань. Гэты метад менш працаёмкі, але і менш эфектыўны. Самасеў прадухіляецца, але ненадоўга. Аднак грэбаваць гэтым метадам не варта, калі няма магчымасці зрабіць большае.

Існуе таксама хімічны метад барацьбы з пустазеллямі. Сутнасць яго заключаецца ў тым, што пустазелле апрацоўваюцца гербіцыдамі, якія трапляюць на зялёную частку расліны, пранікаюць унутр і атручваюць яго.
Заданні
З а д а н н е 1. Прачытайце тэкст на рускай мове і яго пераклад на беларускую мову. Прааналізуйце беларускі тэкст з пункту гледжання правільнасці, дакладнасці і чысціні маўлення. Выпраўце памылкі, растлумачце іх прычыны.

З а д а н н е 2. Выпішыце з беларускага тэксту тэрміны і агульнана­вуковую лексіку.

З а д а н н е 3. Растлумачце, ад чаго ўтвораны наступныя словы.

Пустазелле, барацьба, выжыванне, грыбковы, захворванне, прыка­ранёвы, размнажэнне, шкоднік, перакопваць, праполка, неабходнасць, скошванне, працаёмкі, самасеў.



З а д а н н е 4. Знайдзіце ў беларускім тэксце назоўнікі, якія ўжыва­юцца толькі ў форме адзіночнага ліку, выпішыце іх.

З а д а н н е 5. Знайдзіце ў тэксце на рускай мове дзеепрыметнікі, а ў беларускім тэксце – іх адпаведнікі на беларускай мове. Ацаніце правільнасць перакладу.

З а д а н н е 6. Знайдзіце ў беларускім тэксце сродкі лагічнай сувязі сказаў (злучнікі, прыназоўнікі).

З а д а н н е 7. Складзіце анатацыю беларускага тэксту, запішыце яе.
8. СЕВООБОРОТ
Севооборот – это научно обоснованное чередование культур и паров во времени и пространстве. Чередование культур во времени – это смена по годам одних культур другими, а размещение их в про-странстве означает, что каждая культура последовательно проходит через все поля севооборота.

В севообороте каждая культура должна быть размещена по лучшим предшественникам с тем, чтобы он в целом обеспечивал непрерывный рост урожайности сельскохозяйственных культур и не ухудшал, а способствовал систематическому повышению плодородия почвы. В научно обоснованных севооборотах дают большую эффективность применяемые системы обработки почвы, удобрения, борьба с вре-дителями, болезнями и сорняками.

При наличии большого числа возделываемых растений смена культур в полях севооборота, как правило, происходит ежегодно. В мелкотоварных хозяйствах их число ограничено. В этом случае смена культур по полям может происходить не ежегодно, а периодически, т. е. когда одни и те же культуры будут высеваться два года подряд. В этом случае их называют повторными культурами. Если же культуры возделываются на одном и том же поле длительное время, они называются бессменными. Иногда может иметь место бессменный посев какой-либо культуры, возделываемой в хозяйстве в единственном числе. В этом случае ее называют монокультурой. Это могут быть посадки хлопчатника, риса, арахиса. У нас в республике примеров монокультуры нет.

Заданні
З а д а н н е 1. Перакладзіце тэкст з рускай мовы на беларускую.

З а д а н н е 2. Вызначце ў беларускім тэксце фанетычныя, арфагра­фічныя, лексічныя, марфалагічныя, словаўтваральныя, сінтаксічныя асаблівасці беларускай мовы ў параўнанні з рускай.

З а д а н н е 3. Выпішыце з беларускага тэксту тэрміны, параўнайце іх вымаўленне і напісанне ў рускай і беларускай мовах.

З а д а н н е 4. Знайдзіце ў беларускім тэксце аддзеяслоўныя назоў­нікі, укажыце дзеясловы, ад якіх яны ўтвораны.

З а д а н н е 5. Знайдзіце ў тэксце на беларускай мове складаныя словы, укажыце часткі, з якіх яны ўтвораны.

З а д а н н е 6. Знайдзіце ў беларускім тэксце зваротныя дзеясловы, выпішыце іх.

З а д а н н е 7. Знайдзіце ў тэкстах аднакаранёвыя словы, якія адрозніваюцца родам, выпішыце іх парамі на дзвюх мовах.
9. ПРОМЕЖУТОЧНЫЕ КУЛЬТУРЫ
Промежуточными культурами называются культуры, не занима-ющие самостоятельного поля, а возделываемые в промежутках времени между уборкой и посевом основных культур севооборота.

В зависимости от срока посева, предшественника и биологии развития они бывают поукосными, пожнивными, подсевными и озимыми.

Поукосные промежуточные культуры высеваются в конце весны или в первой половине лета, после уборки основной культуры сево-оборота на кормовые цели (озимая рожь на зеленый корм, клевер 1-го укоса, вико-овсяная смесь, горохо-овсяная смесь и т. д.). В качестве поукосных культур можно высевать гречиху на зерно, однолетние бобово-злаковые смеси, горчицу белую, редьку масличную, рапс, люпин и т. д.

К пожнивным промежуточным культурам относятся высеваемые после уборки основной культуры севооборота на зерно. После уборки раносозревающих озимой ржи и ячменя остается достаточно времени для выращивания таких быстрорастущих культур, как рапс, редька масличная, горчица белая, сурепица, которым для формирования удовлетворительного урожая достаточно 45–55 дней.

Подсевные промежуточные культуры (сераделла, райграс однолетний) подсеваются весной под покров раноубираемых зерновых культур (озимой ржи, ячменя) и однолетние бобово-злаковые смеси и озимую рожь на зелёную массу.

В качестве озимых промежуточных культур в республике наибольшее значение имеют озимая рожь, озимая пшеница на зелёную массу, озимый рапс, озимая сурепица, озимая вика и перко на корм. Их высевают после однолетних трав на корм, многолетних трав, раннего картофеля, раноубираемых зерновых.


ПрамежкавЫе КУЛЬТУРЫ
Прамежкавымі культурамі называюцца культуры, не якія займаюць самастойнага поля, а вырошчваюцца ў прамежках часу паміж уборкай і пасевам асноўных культур севазвароту.

У залежнасці ад тэрміну пасеву, папярэдніка і біялогіі развіцця яны бываюць паўкоснымі, пажніўнымі, подсевными і азімымі.

Паўкосныя прамежкавыя культуры высейваюцца ў канцы вясны або ў першай палове лета, пасля ўборкі асноўнай культуры сяўбазвароту на кармавыя мэты (азімае жыта на зялёны корм, канюшына 1-га ўкосу, віка-аўсяная сумесь, гарох-аўсяная сумесь і г. д.). У якасці паўкосныя культур можна высейваць: грэчку на зерне, аднагадовыя бабова-зёлкавыя сумесі, гарчыцу белую, рэдзьку алейную, рапс, лубін і г. д.

Да пажніўным прамежкавым культурам ставяцца высейваюць пасля ўборкі асноўнай культуры сяўбазвароту на зерне. Пасля ўборкі раносозревающих азімага жыта і ячменю застаецца дастаткова часу для вырошчвання такіх хуткарослых культур, як рапс, рэдзька алейная, гарчыца белая, свірэпіцы, якім для фарміравання здавальняючага ўраджаю досыць 45–55 дзён.

Подсевные прамежкавыя культуры (сырадэля, райграс аднагадовы) подсевают вясной пад покрыва раноубираемых збожжавых культур (азімага жыта, ячменю) і аднагадовыя бабова-зёлкавыя сумесі і зімавое жыта на зялёную масу.

У якасці азімых прамежкавых культур у рэспубліцы найбольшае значэнне маюць азімае жыта, азімая пшаніца на зялёную масу, азімы рапс, азімай свірэпіцы, азімая віка і пярко на корм. Іх высейваюць пасля аднагадовых траў на корм, шматгадовых траў, ранняй бульбы, раноубираемых збожжавых.


Заданні
З а д а н н е 1. Прачытайце тэкст на рускай мове і яго пераклад на беларускую мову. Прааналізуйце беларускі тэкст з пункту гледжання правільнасці, дакладнасці і чысціні маўлення. Выпраўце памылкі, растлумачце іх прычыны.

З а д а н н е 2. Выпішыце з беларускага тэксту тэрміны, растлумач­це іх значэнні.

З а д а н н е 3. Знайдзіце ў беларускім тэксце складаныя словы, ука­жыце часткі, з якіх яны ўтвораны.

З а д а н н е 4. Знайдзіце ў рускім тэксце назоўнікі, якія абазнача­юць назвы сельскагаспадарчых культур, запішыце іх беларускія варыянты (пры неабходнасці карыстайцеся слоўнікам).

З а д а н н е 5. Знайдзіце ў тэксце на рускай мове дзеепрыметнікі, а ў беларускім тэксце – іх адпаведнікі на беларускай мове. Дайце ацэнку правільнасці перакладу.

З а д а н н е 6. Напішыце пераклад на беларускую мову наступных слоў.

Промежуток, посев, покров, смесь, предшественник, однолетний, многолетний, срок, возделывать культуры, подсевные культуры, высевать, удовлетворительный урожай.



З а д а н н е 7. Складзіце анатацыю беларускага тэксту, запішыце яе.
10. НУЛЕВАЯ ОБРАБОТКА ПОЧВЫ
Система нулевой обработки почвы – современная система земледелия, при которой грунт не пашется, а поверхность почвы укрывается пластом специально измельчённых остатков растений – мульчей. Поскольку верхний пласт грунта не повреждается, такая система земледелия предотвращает водную и ветровую эрозию почвы, а также значительно лучше сохраняет воду.

Нулевую обработку почвы целесообразно применять в засушливых местностях, а также на полях, расположенных на склонах, в условиях влажного климата. Хоть урожайность при этой системе нередко ниже, чем при использовании современных методов традиционного земледелия, такая обработка почвы требует значительно меньших затрат работы и горючего. Нулевая обработка почвы – современная сложная система земледелия, которая требует специальной техники и соблюдения технологий и отнюдь не сводится к простому отказу от пахоты.

В традиционной системе земледелия почва готовится к севу механической обработкой. С помощью разных операций земля обрабатывается для того, чтобы создать семенное ложе с однородным рыхлым грунтом, пригодным для использования обычных сеялок. Главным в этих операциях является пахота, с помощью которой в земле перемешиваются пожатвенные остатки, а поле зачищается от сорняков. Однако, кроме значительных затрат времени, работы и ресурсов, механическое возделывание почвы приводит к эрозии, а по обыкновению и к деградации почвы. Система нулевой обработки почвы основана на отказе от пахоты. Ненарушенная структура грунта к севу является важным компонентом технологии нулевой обработки почвы.

В отличие от традиционного полеводства, стерня не сжигается и не закапывается в землю, солома не забирается с полей. Нетоварные остатки, например солома, после сбора урожая измельчаются до определенного размера, а потом равномерно распределяются по полю. На поверхности формируется почвозащищающее покрытие, которое противостоит водной и ветровой эрозии, обеспечивает сохранение влаги, мешает росту сорняков, содействует активизации микрофлоры грунта и является базисом для воспроизведения плодородного пласта почвы и дальнейшего повышения урожайности.


Заданні
З а д а н н е 1. Перакладзіце тэкст з рускай мовы на беларускую.

З а д а н н е 2. Вызначце ў беларускім тэксце фанетычныя, арфагра­фічныя, лексічныя, марфалагічныя, словаўтваральныя, сінтаксічныя асаблівасці беларускай мовы ў параўнанні з рускай.

З а д а н н е 3. Выпішыце з беларускага тэксту тэрміны, параўнайце іх вымаўленне і напісанне ў рускай і беларускай мовах.

З а д а н н е 4. Вызначце стыль тэксту, стылёвыя рысы, тып тэксту, сферу яго выкарыстання.

З а д а н н е 5. Укажыце, ад чаго ўтвораны наступныя словы.

Апрацоўка, водны, ветравы, засушлівы, ураджайнасць, захаванне, адмова, сяўба, выкарыстанне, сеялка.



З а д а н н е 6. Знайдзіце ў тэксце на беларускай мове складаныя словы, укажыце часткі, з якіх яны ўтвораны.

З а д а н н е 6. Знайдзіце ў беларускім тэксце зваротныя дзеясловы, выпішыце іх.

З а д а н н е 7. Складзіце анатацыю беларускага тэксту, запішыце яе.

11. Обработка почвы
Обработка почвы – приёмы механического воздействия на почву, способствующие повышению ее плодородия и созданию лучших условий для роста и развития растений.

Применяя обработку почвы, придают пахотному слою оптимально рыхлое мелкокомковатое строение, улучшают водный, воздушный и тепловой режимы почвы; активизируют микробиологические процессы в ней, очищают поля от сорняков, вредителей и возбудителей болезней сельскохозяйственных культур, заделывают в почву удобрения и т. д. Эффективность обработки почвы во многом зависит от технологических свойств почвы.

Несмотря на большое разнообразие орудий для обработки почвы, технологическая сторона их воздействия на почву сводится к нескольким технологическим операциям. При воздействии на почву различными почвообрабатывающими орудиями выполняются основные технологические операции: оборачивание, рыхление, крошение, перемешивание, уплотнение, выравнивание, подрезание, измельчение культурных растений и сорняков, создание микрорельефа и т. д.

Различают основную, специальную и поверхностную обработку почвы.

К основной относят обычную вспашку; к специальной – плантажную, ярусную и другие виды вспашки, глубокое рыхление, фрезерование, кротование, щелевание, обвалование склонов; к поверхностной – прикатывание, боронование, шлейфование, лущение, дискование, культивацию, окучивание, бороздование и др. Совокупность последовательно выполняемых приёмов механического воздействия на почву называется системой обработки почвы.
Апрацоўка глебы
Апрацоўка глебы – прыёмы механічнага ўздзеяння на глебу, способствующие павышэнню яе ўрадлівасці і стварэнню лепшых умоў для росту і развіцця раслін. Ужываючы апрацоўку глебы, надаюць ворнаму пласту аптымальна друзлае мелкокомковатое будынак, паляпшаюць водны, паветраны і цеплавой рэжымы глебы; актывізуюць мікрабіялагічныя працэсы ў ёй, чысцяць палі ад пустазелляў, шкоднікаў і ўзбуджальнікаў хвароб сельскагаспадарчых культур, латаюць у глебу ўгнаенні і г. д. Эфектыўнасць апрацоўкі глебы шмат у чым залежыць ад тэхналагічных уласцівасцяў глебы.

Нягледзячы на вялікую разнастайнасць прылад для апрацоўкі глебы, тэхналагічная бок іх уздзеяння на глебу зводзіцца да некалькім тэхналагічным аперацыям. Пры ўздзеянні на глебу рознымі глебаапрацоўчымі прыладамі выконваюцца асноўныя тэхналагічныя аперацыі: пераварочванне, рыхленне, крышэння, перамешванне, ушчыльненне, выраўноўванне, падразанне, драбненне культурных раслін і пустазел­ляў, стварэнне мікрарэльефу і г. д.

Адрозніваюць асноўную, спецыяльную і павярхоўную апрацоўку глебы. Да асноўнай адносяць звычайную ўзворванне; да спецыяльнай – плантажную, ярусную і іншыя віды ўзворвання, глыбокае рыхленне, фрэзераванне, кротование, щелевание, обвалование схілаў; да павярхоўнай – прыкачванне, баранаванне, шлейфование, лусканне, дыскаванне, культывацыю, абганянне, бороздование і інш. Сукупнасць паслядоўна выконваюцца прыёмаў механічнага ўздзеяння на глебу называецца сістэмай апрацоўкі глебы.
Заданні
З а д а н н е 1. Прачытайце тэкст на рускай мове і яго пераклад на беларускую мову. Прааналізуйце беларускі тэкст з пункту гледжання правільнасці, дакладнасці і чысціні маўлення. Выпраўце памылкі, растлумачце іх прычыны.

З а д а н н е 2. Выпішыце з беларускага тэксту тэрміны, растлумач­це іх значэнні.

З а д а н н е 3. Укажыце, ад чаго ўтвораны наступныя словы.

Уздзеянне, павышэнне, урадлівасць, стварэнне, рост, развіццё, шкоднік, узбуджальнік, угнаенне, уласцівасць, разнастайнасць, пераварочванне, рыхленне, крышэнне, перамешванне, ушчыльненне, выраўноўванне, падразанне, драбненне, узворванне, фрэзераванне, кратаванне, шчылінаванне, абвалаванне.



З а д а н н е 4. Выпішыце з беларускага тэксту назоўнікі, якія абазначаюць асноўныя тэхналагічныя аперацыі.

З а д а н н е 5. Вызначце ў беларускім тэксце фанетычныя, лексіч­ныя, марфалагічныя, словаўтваральныя, сінтаксічныя асаблівасці беларускай мовы ў параўнанні з рускай.
З а д а н н е 6. На аснове беларускага тэксту падбярыце прыметнікі да назоўнікаў.

Уздзеянне, пласт, будова, рэжым, працэсы, культуры, уласцівасці, прылады, аперацыі, апрацоўка, узворванне.



З а д а н н е 7. Выпішыце з рускага тэксту дзеепрыметнікі і іх адпаведнікі на беларускай мове. Дайце ацэнку правільнасці перакладу.
12. ЯЧМЕНЬ
История культивирования ячменя берет свое начало в глубокой древности. Из зерен неприхотливого злака в древние века получали муку, из которой пекли хлеб. Ячменные зерна служили сырьем для получения солода (пророщенных, а затем высушенных зерен ячменя), находящего широкое применение в древнем пивоварении и винокурении. На Руси пророщенные зерна злака являлись основным сырьем для кваса, пива, ячменного уксуса, выпечки, а отвары из ячменных зерен в русской кухне использовали в приготовлении супов, каш, киселей и похлебок.

В наше время ячмень широко применяется в животноводстве (в составе кормов для скота), пивоваренной, мукомольной и кондитерской промышленности, текстильном производстве. Эта злаковая культура является сырьем для производства суррогатов кофе, выработки круп, находит применение в фармацевтической промышленности (из зерен ячменя получают бактерицидный препарат гордецин).

Состав ячменного зерна отличается оптимальным соотношением белков (до 15,5 %) и углеводов (до 75 %) (по пищевой ценности ячменный белок значительно превосходит белок пшеничный). В нем сравнительно небольшое количество крахмала (по сравнению с рожью, пшеницей, горохом, кукурузой) и достаточно много клетчатки (до 9 %) (по ее количеству ячмень превосходит большинство известных злаковых культур, уступая лишь овсу).

Состав зерна ячменя характеризуется высоким содержанием водорастворимых пищевых волокон бета-глюканов, очищающих организм от шлаков и снижающих уровень сахара и «плохого» холестерина в крови.

Крупы из ячменных зерен имеют явное диетическое преимущество перед другими крупами (пшеничной, ржаной, гречневой и др.) благодаря пониженному содержанию крахмала и значительному количеству бета-глюкановых волокон.

Заданні
З а д а н н е 1. Перакладзіце тэкст з рускай мовы на беларускую.

З а д а н н е 2. Вызначце, ад чаго ўтвораны наступныя словы.

Прарошчванне, выкарыстанне, атрыманне, дыетычны, пераўзы-ходзіць, падрыхтоўка, выпрацоўка, культываванне.



З а д а н н е 3. Знайдзіце ў тэксце на беларускай мове складаныя словы, укажыце часткі, з якіх яны ўтвораны.

З а д а н н е 4. Знайдзіце ў беларускім тэксце аддзеяслоўныя назоў­нікі, укажыце дзеясловы, ад якіх яны ўтвораны.

З а д а н н е 5. Выпішыце з рускага тэксту дзеепрыметнікі і іх адпаведнікі на беларускай мове. Дайце ацэнку правільнасці перакладу.

З а д а н н е 6. Вызначце лексічнае значэнне выдзеленых слоў і словазлучэнняў у тэксце (пры неабходнасці карыстайцеся слоўнікам).

З а д а н н е 7. Зрабіце пераказ беларускамоўнага тэксту ў размоў­ным стылі.
13. ПШЕНИЦА
Пшеница – род травянистых, в основном однолетних растений семейства мятликовых, основная зерновая культура во многих странах, в том числе и в России. Первые упоминания о пшенице относятся к 7–6 тысячелетию до нашей эры. Неоднократно пшеница упоминается в Священном Писании, в разных притчах и поговорках.

Пшеница – важнейшая продовольственная культура, занимающая первое место в мировом производстве зерна: урожайность 30–40 ц/га, отличается высоким содержанием эндосперма (80–84 %), что дает высокий выход сортовой муки.

Пшеница – одно из самых первых культурных растений, возделываемых человеком. Пшеница вместе с ячменем относятся к самым древним видам злаков. Ее выращивали все древние цивилизации. Еще за 4000 лет до нашей эры пшеницу употребляли в пищу в Древнем Египте и Китае. За 6–5 тыс. лет до н. э. пшеницу уже выращивали в Древней Греции. Высоко ценились пищевые и лечебные свойства пшеницы и в Древней Руси.

В старину на Руси зерно пшеницы являлось символом богатства и благополучия. Причиной тому служило то, что пшеница – очень привередливое растение. Она намного хуже овса или ржи переносит засуху и морозы. Поэтому получать хорошие урожаи пшеницы в старину удавалось далеко не каждому. А белую пшеничную муку многие могли себе позволить только по большим праздникам.

Зерно пшеницы покрыто ценной оболочкой, но в процессе развития мельничного производства человек научился отделять все самое ценное для его организма в отруби. И все самое полезное, заложенное природой в пшеничное зерно, оказалось отходами, побочным продуктом, который шел на корм скоту. Туда же идет и зерновой зародыш – наиболее ценная часть зерна. Пшеничный зародыш богат зародышевым маслом и микроэлементами, полезными для нашего здоровья.
ПшаніцА
Пшаніца – род травяністых, у асноўным аднагадовых раслін сямейства мятлікавых, асноўная збожжавая культура ў многіх краінах, у тым ліку і ў Расіі. Першыя згадкі пра пшаніцу адносяцца да 7–6 тысячагоддзя да нашай эры. Неаднаразова пшаніца згадваецца ў Святым Пісанні, у розных прытчах і прымаўках.

Пшаніца – найважнейшая харчовая культура, якая займае першае месца ў сусветнай вытворчасці збожжа: ураджайнасць 30–40 ц/га, адрозніваецца высокім утрыманнем эндасперма (80–84 %), што дае высокі выхад гатункавай мукі.

Пшаніца – адна з самых першых культурных раслін, вырошч­ваемых чалавекам. Пшаніца разам з ячмянём адносяцца да самых старажытных відаў травы.

Яе вырошчвалі ўсе старажытныя цывілізацыі. Яшчэ за 4000 гадоў да нашай эры пшаніцу ўжывалі ў ежу ў Старажытным Егіпце і Кітаі. За 6–5 тыс. гадоў да н. э. пшаніцу ўжо вырошчвалі ў Старажытнай Грэцыі. Высока цаніліся харчовыя і лячэбныя ўласцівасці пшаніцы і ў Старажытнай Русі.

У даўніну на Русі збожжа пшаніцы з’яўлялася сімвалам багацця і дабрабыту. Прычынай таму служыла тое, што пшаніца – вельмі пераборлівая расліна. Яна нашмат горш аўса або жыта пераносіць засуху і маразы. Таму атрымліваць добрыя ўраджаі пшаніцы ў даўніну атрымоўвалася далёка не кожнаму. А белую пшанічную муку многія маглі сабе дазволіць толькі па вялікім святам.

Збожжа пшаніцы пакрыта каштоўнай абалонкай, але ў працэсе развіцця мельнічнага вытворчасці чалавек навучыўся аддзяляць усё самае каштоўнае для яго арганізма ў вотруб’е. І ўсё самае карыснае, закладзенае прыродай у пшанічнае зерне, аказалася адходамі, пабочным прадуктам, які ішоў на корм быдлу. Туды ж ідзе і збожжавы зародак, найбольш каштоўная частка збожжа. Пшанічны зародак багаты зародкавым алеем і мікраэлементамі, карыснымі для нашага здароўя.


Заданні
З а д а н н е 1. Прачытайце тэкст на рускай мове і яго пераклад на беларускую мову. Прааналізуйце беларускі тэкст з пункту гледжання правільнасці, дакладнасці і чысціні маўлення. Выпраўце памылкі, растлумачце іх прычыны.

З а д а н н е 2. Прачытайце тэкст. Што вы можаце сказаць адносна яго функцыянальна-стылёвай прыналежнасці?

З а д а н н е 3. Выпішыце з беларускамоўнага тэксту словы і словазлучэнні, найбольш характэрныя для навуковага стылю.

З а д а н н е 4. Знайдзіце ў беларускім тэксце зваротныя дзеясловы, выпішыце іх.

З а д а н н е 5. Знайдзіце ў тэкстах дзеепрыметнікі, вызначце іх ролю і адметнасці ў беларускай і рускай мовах.

З а д а н н е 6. Выпішыце з беларускага тэксту адназначныя і мна­газначныя словы (пры неабходнасці звяртайцеся да слоўнікаў).

З а д а н н е 7. Складзіце анатацыю беларускага тэксту, запішыце яе.
14. КАРТОФЕЛЬ
Картофель – многолетнее (в культуре – однолетнее) растение семейства пасленовых, широко возделываемое ради его съедобных клубней. Род Solanum, к которому принадлежит картофель, насчитывает около 2000 видов, но лишь несколько десятков из них образуют клубни. В культуре в основном два близких вида – картофель андийский (S. andigenum), издавна выращиваемый в Южной Америке, и картофель чилийский, или клубненосный (S. tuberosum), широко распространенный в странах с умеренным климатом. Съедобный сладкий картофель, или батат (Ipomoea batatas), относится к другому семейству растений.

Картофель клубненосный выращивают в 130 странах, где проживает 75 % населения планеты. Это пятый по значению после пшеницы, кукурузы, риса и ячменя источник калорий в рационе современного человека. Средний урожай этой культуры – ок. 150 ц/га. Ведущими производителями картофеля являются Россия, Китай, Польша, США и Индия.

В мире 50 % производимого картофеля идет в пищу, 35 % – на корм скоту и около 10 % оставляется на посадочный материал. В США на продовольственные нужды расходуется 92 % продукции, причем

57 % ее перерабатывается промышленностью и 35 % продается в сыром виде для домашнего приготовления. Пищевая промышленность выпускает картофель жареный (чипсы), сушеный, быстрозамороженный, в виде дегидратированных ломтиков для жарки, картофельных хлопьев для пюре и т. п.

В сыром клубне картофеля клубненосного 79 % воды, 18 % углеводов, 2 % белка, 0,9 % зольных веществ и 0,4 % целлюлозы. Клубни богаты витамином С, магнием, фосфором и калием.
Заданні
З а д а н н е 1. Перакладзіце тэкст з рускай мовы на беларускую.

З а д а н н е 2. Выпішыце з беларускага тэксту тэрміны, параўнайце іх вымаўленне і напісанне ў рускай і беларускай мовах.

З а д а н н е 3. Вызначце ў беларускім тэксце фанетычныя, арфагра­фічныя, лексічныя, марфалагічныя, словаўтваральныя, сінтаксічныя асаблівасці беларускай мовы ў параўнанні з рускай.

З а д а н н е 4. Выпішыце з беларускага тэксту дзеясловы і ўтвары­це ўсе магчымыя формы дзеепрыметнікаў і дзеепрыслоўяў.

З а д а н н е 5. Выпішыце з беларускамоўнага тэксту назоўнікі муж­чынскага роду і пастаўце іх у форме роднага склону адзіночнага ліку.

З а д а н н е 6. Знайдзіце ў рускім тэксце назоўнікі, якія абазнача­юць назвы сельскагаспадарчых культур, запішыце іх беларускія варыянты.

З а д а н н е 7. Складзіце анатацыю беларускага тэксту, запішыце яе.
15. КУКУРУЗА
Кукуруза, маис, – крупный однолетний злак, зерновки которого образуются в особых соцветиях – початках. Крупнейший производитель кукурузы – США (около половины мирового урожая); затем идут Китай, Бразилия, Мексика, Франция, Аргентина, Индия, Индонезия, Италия и Румыния.

Из общих занятых под кукурузу площадей в США примерно 70 % дает зерно, а большая часть остальных – силос. Небольшие посевы кукурузы используются как пастбища для домашнего скота. Зерно кукурузы служит кормом главным образом для свиней и домашней птицы. Его скармливают целым или же дробят и размалывают в муку.

Кроме того, из него получают различные продовольственные продукты. Свежие и консервированные зерна – популярное овощное блюдо, из сухих зерен делают кукурузные хлопья, мамалыгу и кашу, из кукурузной муки пекут лепешки, блины и т. п.

Во многих регионах, особенно в Мексике, Южной Америке и Африке, кукуруза – основной продукт питания для населения. Это нередко приводит к алиментарной недостаточности, поскольку зерна кукурузы бедны некоторыми необходимыми для человека веществами.

Из проростков кукурузы делают салаты, из зародышей выжимают пищевое масло, а крахмал зерен используют как таковой или приготавливают из него сироп. Кукурузный крахмал – это не только хороший сгуститель, но и сырье для производства уксуса и различных алкогольных напитков, включая виски (бурбон). Кукурузный сироп используют как подсластитель в желе, джеме и других кондитерских изделиях.

В промышленности кукуруза используется для производства множества разнообразных продуктов. Кукурузное масло – сырье для получения дорогих красок, мыла и заменителей резины. Из белка зеина, содержащегося в зернах, изготавливают напоминающие шерсть искусственные волокна.

Кукурузный крахмал используют для аппретирования тканей и кожи, каландрирования (повышения плотности и гладкости) бумаги. Он также применяется в производстве вискозного волокна, взрывчатых веществ, лекарственных препаратов и декстриновых клеев.

Используются также стебель и другие вегетативные части растения: из них получают строительные и упаковочные материалы, бумагу, почвоулучшающие добавки, взрывчатку.

Кочерыжки початков дают фурфураль – сырье для производства пластмасс, нейлона и других синтетических веществ. Обвертки початков широко применяются как набивка. Из мягкой сердцевины стеблей изготавливают папиросную бумагу.


КукурузА
Кукуруза, маіс, – буйны аднагадовы злак, зярноўкі якога ўтвараюцца ў адмысловых суквеццях – кіяхах. Найбуйнейшы вытворца кукурузы – ЗША (каля паловы сусветнага ўраджаю); затым ідуць Кітай, Бразілія, Мексіка, Францыя, Аргенціна, Індыя, Інданезія, Італія і Румынія.

З агульных занятых пад кукурузу плошчаў у ЗША прыкладна 70 % дае збожжа, а большая частка астатніх – сілас. Невялікія пасевы кукурузы выкарыстоўваюцца як пашы для хатняй жывёлы.

Збожжа кукурузы служыць кормам галоўным чынам для свіней і хатняй птушкі. Яго скормліваюць цэлым ці ж дробняць і размолваюць у муку. Акрамя таго, з яго атрымліваюць розныя харчовыя прадукты. Свежыя і кансерваваныя збожжа – папулярнае агародніннае страва, з сухіх зерняў робяць кукурузныя шматкі, мамалыгу і кашу, з кукурузнай мукі пякуць аладкі, бліны і да т. п.

У многіх рэгіёнах, асабліва ў Мексіцы, Паўднёвай Амерыцы і Афрыцы, кукуруза – асноўны прадукт харчавання для насельніцтва. Гэта нярэдка прыводзіць да аліментарнай недастатковасці, паколькі збожжа кукурузы беднае некаторымі неабходнымі для чалавека рэчывамі.

З праросткаў кукурузы робяць салаты, з зародкаў выціскаюць харчовае алей, а крухмал зерняў выкарыстоўваюць сам па сабе або падрыхтоўваюць з яго сіроп.

Кукурузны крухмал – гэта не толькі добры згушчальнік, але і сыравіна для вытворчасці воцату і розных алкагольных напояў, уключаючы віскі (бурбон). Кукурузны сіроп выкарыстоўваюць як подсласчальнік у жэле, джэме і іншых кандытарскіх вырабах.

У прамысловасці кукуруза выкарыстоўваецца для вытворчасці мноства разнастайных прадуктаў. Кукурузнае алей – сыравіна для атрымання дарагіх фарбаў, мыла і заменнікаў гумы. З бялку зеіну, які змяшчаецца ў зернях, вырабляюць нагадвальныя поўсць штучныя валокны.

Кукурузны крухмал выкарыстоўваюць для аппрэтыравання тканін і скуры, каландрыравання (павышэння шчыльнасці і гладкасці) паперы. Ён таксама ўжываецца ў вытворчасці віскознага валакна, выбуховых рэчываў, лекавых прэпаратаў і дэкстрынавых клеяў.

Выкарыстоўваюцца таксама сцябло і іншыя вегетатыўныя часткі расліны: з іх атрымліваюць будаўнічыя і ўпаковачныя матэрыялы, паперу, глебапаляпшальныя дабаўкі, выбухоўку. Храпкі катахаў даюць фурфураль – сыравіна для вытворчасці пластмас, нейлону і іншых сінтэтычных рэчываў. Абверткі катахаў шырока ўжываюцца як набіванне. З мяккай асяродку сцёблаў вырабляюць папяросную паперу.
Заданні
З а д а н н е 1. Прачытайце тэкст на рускай мове і яго пераклад на беларускую мову. Прааналізуйце беларускі тэкст з пункту гледжання правільнасці, дакладнасці і чысціні маўлення. Выпраўце памылкі, рас-тлумачце іх прычыны.

З а д а н н е 2. Вызначце стыль тэксту, стылёвыя рысы, тып тэксту, сферу яго выкарыстання.

З а д а н н е 3. Пералічыце адметныя лексічныя прыметы мовы навукі на прыкладзе аналізуемага тэксту.

З а д а н н е 4. Выпішыце словы, з якімі вы сустрэліся ўпершыню, і складзіце з імі сказы.

З а д а н н е 5. На аснове беларускага тэксту падбярыце прыметнікі да назоўнікаў.

Алей, валакно, віскоза, злак, крухмал, мыла, напой, плошча, рэчыва, рэгіён, сыравіна, суквецце, сцябло, ураджай, фурфаль.



З а д а н н е 6. Вызначце лексічнае значэнне выдзеленых слоў і словазлучэнняў у тэксце (пры неабходнасці карыстайцеся слоўнікам).

З а д а н н е 7. Зрабіце пераказ беларускамоўнага тэксту ў размоў­ным стылі.

ДАДАТАК 1


Перадача інфарматыўнага зместу тэксту

з аналізам яго структуры


Структура тэксту

Лексічныя сродкі


Тэма артыкула

Артыкул мае загаловак, называецца, названы...

Артыкул прысвечаны тэме, праблеме, пытанню...

Тэма артыкула; гэта артыкул на тэму; пра (аб)...

Аўтар артыкула расказвае нам пра (аб), распавядае, выкладае тэзы...

Артыкул з’яўляецца (чым) / уяўляе сабою (што) (абагульненне, пераказ, агляд, аналіз, апісанне і г. д.)

У артыкуле разглядаецца (што), гаворыцца (пра што); даецца ацэнка, аналіз; абагульняецца (што); прадстаўлены погляд (на што)



Кампазіцыя артыкула

Артыкул падзяляецца на..., пачынаецца з...; складаецца з...; заканчваецца (словамі)

Праблема

У артыкуле аўтар ставіць, закранае, асвятляе (наступныя праблемы), спыняецца на наступных праблемах; закранае наступныя пытанні, асабліва спыняецца (на чым)

Сутнасць праблемы зводзіцца (да чаго)

У артыкуле даецца абагульненне, навукова абгрунтаванае апісанне, закранаецца пытанне пра (аб)


Ілюстрацыя аўтарам сваіх пазіцый

Аўтар прыводзіць прыклад таго, як...

Аўтар прыводзіць цытату з..., факты, лічбы, звесткі, якія ілюструюць гэтае палажэнне / тэзу



Заключэнне

Вывады / высновы



Аўтар прыходзіць да вываду / высновы, заключэння

Аўтар падводзіць вынік

У выніку можна прыйсці да высновы

У заключэнне / на заканчэнне можна сказаць, што...

Сутнасць вышэйпададзенага зводзіцца да наступнага (да таго, што...)

Можна зрабіць заключэнне, што...

У цэлым (у асноўным) вынікае, што...

3 гэтых даных / звестак вынікае, што...

На падставе гэтага мы пераконваемся ў тым, што...

Абагульняючы выказанае...

3 гэтага вынікае, што...




  1   2


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка