Н. А. Валатоўская (Мінск) Арфаэпічныя і акцэнталагічныя нормы ўкраінскай мовы: прынцыпы навучання



Дата канвертавання17.06.2016
Памер85.54 Kb.
Н. А. Валатоўская (Мінск)
Арфаэпічныя і акцэнталагічныя нормы

ўкраінскай мовы: прынцыпы навучання
У сучаснай лінгвадыдактыцы прыярытэтным з'яўляецца функцыя­нальны падыход да навучання мове. Перш за ўсё гэта прадугледжвае развіццё камунікатыўнай кампетэнцыі студэнтаў: пэўных уменняў і навыкаў, якія дазваляюць свабодна выкарыстоўваць разнастайнасць сродкаў мовы ў розных сферах зносін з улікам асаблівасцей маўленчай сітуацыі. Усвядомленае валоданне нормамі літаратурнай мовы ў значнай меры спрыяе правільнаму выбару найбольш адэкватных сродкаў выказвання ў працэсе камунікацыі, паколькі дазваляе вырашыць прабле­му камунікатыўнай мэтазгоднасці выкарыстання тых ці іншых моўных адзінак у пэўным кантэксце (дарэчнасць або недарэчнасць іх ужывання).

Як вядома, моўная норма – гэта сукупнасць агульнапрынятых у пэў­ны час (эпоху) найбольш устойлівых і традыцыйна абумоўленых праві­лаў ужывання ў мове моўных сродкаў. З аднаго боку, моўная норма адзіная і абавязковая для ўсіх, хто размаўляе на пэўнай мове, і накіравана на захаванне традыцый у выкарыстанні моўных сродкаў, г.зн. дастаткова кансерватыўная. Гэта дазваляе ў некаторай ступені дасягнуць сістэматы­зацыі моўных норм. З іншага боку, такія ўласцівасці норм, як варыя­тыўнасць (наяўнасць розных спосабаў выказвання ў залежнасці ад умоў камунікацыі) і дынамічнасць (зменлівасць у часе) ствараюць пэўныя цяжкасці пры навучанні мове, фарміраванні камунікатыўных навыкаў.

Сёння неабходнымі ўмовамі прафесійнага росту і эфектыўнай работы спецыялістаў у любой сферы дзейнасці з'яўляюцца перш за ўсё гнуткасць і нестандартнасць мыслення, навыкі аператыўнай рацыянальнай апра­цоўкі інфармацыі, а таксама здольнасць да дыялогу (зносінаў) і абмену гэтай інфармацыяй з шматлікімі партнёрамі, г.зн. камунікатыўныя навы­кі.

Развіццё камунікатыўных навыкаў, уменняў пісьменна, лагічна вы­кла­даць свае думкі ў вуснай і пісьмовай форме з'яўляецца адной з най­важнейшых задач навучання як роднай, так і замежнай мове. Акрамя таго, развіццё мовы, маўленчых навыкаў, якое з'яўляецца следствам вывучэння мовы, аказвае станоўчы ўплыў і на развіццё мыслення чала­века, паколькі, як вядома, маўленне і мысленне непарыўна звязаны адно з адным.

Фарміраванне ў студэнтаў культуры вуснай і пісьмовай вывучаемай замежнай мовы прадугледжвае арганізацыю сістэматычнай работы над такімі камунікатыўнымі якасцямі мовы, як правільнасць, дакладнасць, выразнасць, багацце, дарэчнасць, чысціня, лагічнасць. Асноўная якасць – правільнасць маўлення – патрабуе захавання нарматыўнасці, прытрымлі­вання норм літаратурнай мовы на ўсіх яе ўзроўнях.

Навучанне ўкраінскай мове беларускамоўнай аўдыторыі мае свае асаблі­васці. З аднаго боку, веданне беларускай мовы часта дапамагае (най­перш пры вывучэнні фанетыкі, арфаэпіі, лексікалогіі), а з другога – перашкаджае (у курсах акцэнталогіі, марфалогіі, а таксама лексікалогіі).

Ва ўкраінскай мове, як і ў беларускай, выкарыстоўваецца кірыліца, што значна спрашчае (асабліва на пачатковым этапе) працэс авало­дання мовай. Але трэба памятаць пра некаторыя асаблівасці ўкраінскай мовы, якія адсутнічаюць у беларускай.

Па-першае, ва ўкраінскай мове звонкія зычныя на канцы слова і перад глухімі звычайна не аглушаюцца: ду[б], гри[б], ка[з]ка, дорі[ж]ка і г.д.

Па-другое, шыпячыя зычныя [ж], [ч], [ш], а таксама гук [р] ва ўкраінскай мове не з’яўляюцца зацвярдзелымі.

Гукі [ж], [ч], [ш] могуць вымаўляцца цвёрда (ніж, піч, носиш, біжать, лоша, курча) або памякчана пры падаўжэнні ў назоўніках сярэдняга (збіжжя [зб’іжж’а], піддашшя [п’іддашш’а]) і жаночага роду (ніччю [н'ічч’у], тушшю [тушш’у], подорожжю [подорожж’у]), а таксама перад галосным [і] (жінка [ж’інка], шість [ш’іст']).

Зычны [р] ва ўкраінскай мове пастаянна цвёрды на канцы слова або склада (лікар, гіркий). Калі ж гук [р] ужываецца на пачатку склада перад [а], [у], [о] (абазначанымі літарамі я, ю, ьо), то ён вымаўляецца памякчана (рядно [р'адно], лікарю [л'ікар'у], говорю [говор'у], трьох [тр'ох]).

Па-трэцяе, літары в на канцы слова ці склада адпавядае гук [w] (трохі карацейшы за беларускі [ў]) і ні ў якім разе не [ф] ці [в]: сказа[w], прийшо[w], ді[w]чина, ві[w]торок. На жаль, гэту памылку вельмі часта дапускаюць беларускамоўныя навучэнцы нават старшых курсаў.

Па-чацвёртае, гукі [д] і [т] маюць пары па цвёрдасці – мяккасці адпаведна [д'] і [т'], а не [дз'] і [ц'], як у беларускай мове: [д']іти, [д']якую, [д']я[д']ько, [т']ітка, [т']істо, [т']яжко. На гэтую асаблівасць украінскай мовы трэба абавязкова звяртаць увагу, паколькі пазбавіцца "дзекання" і "цекання" беларускамоўнай аўдыторыі вельмі складана.

Пры навучанні акцэнталагічным нормам абавязкова трэба ўлічваць некаторыя важныя асаблівасці. У беларускай і ўкраінскай мовах у шэрагу лексем месца націску супадае: бел. вы́падак – укр. ви́падок; бел. сястра́ – укр. сестра́; бел. лістапа́д – укр. листопа́д; бел. адзіна́ццаць – укр. одина́дцять і г.д. Наяўнасць падобных слоў, безумоўна, спрашчае і паскарае працэс навучання. Але разам з тым назіраецца і адваротная сітуацыя, калі словы ў беларускай і ўкраінскай мовах маюць вельмі падобнае гучанне, але адрозніваюцца месцам націску, напрыклад, бел. азі́міна – укр. озимина́; бел. за́суха – укр. засу́ха; бел. пе́рапіс – укр. пере́пис; бел. ру́капіс – укр. руко́пис; бел. но́вы – укр. нови́й; бел. ураджэ́нец – укр. Уродженець і г.д.

Прыступаючы да работы над вымаўленчымі нормамі, варта нагадаць студэнтам-першакурснікам, што згаданыя нормы ўключаюць арфаэпіч­ныя, якія рэгулююць правілы вымаўлення гукаў у струмені маўлення, і акцэнталагічныя, якія вызначаюць пастаноўку націску ў словах. Ва­рыянты норм суадносяцца са стылямі мовы, стылямі маўлення і тыпамі маўлення.

Вылучаюць тры стылі маўлення: высокі, нейтральны і гутарковы. Вы­со­кі (кніжны) стыль характарызуецца жорсткай патрабавальнасцю да захавання літаратурных норм, недапускае варыянтаў. У нейтральным стылі магчыма некаторая варыятыўнасць, якая не выходзіць, аднак, за межы літаратурнай мовы. Размоўны стыль маўлення дапускае ўжыванне прастамоўных варыянтаў, прычым можна гаварыць пра існаванне разам з нормамі кадыфікаванага літаратурнага маўлення і норм гутарковай мовы.

Для пераадолення цяжкасцей у навучанні блізкароднаснай мове як замежнай мэтазгодна ўжываць спецыфічныя метады і прыёмы: па-першае, неабходна скласці мінімум норм, якія падлягаюць абавязковаму засваенню; па-другое, выкарыстоўваць мнеманічныя прыёмы, якія спрашчаюць запамінанне матэрыялу, па-трэцяе, самае галоўнае – буда­ваць навучанне на матэрыяле, які выклікае цікавасць у студэнтаў, што, у сваю чаргу, актывізуе іх разумовую дзейнасць.

У абавязковы мінімум на пачатковым этапе навучання варта ўклю­чаць нормы, якія на практыцы часцей за іншыя падвяргаюцца скажэнню і парушэнне якіх прыводзіць да найбольш прыкметных грубых памылак у вусным і пісьмовым маўленні. У працэсе далейшага навучання студэнты паступова засвойваюць літаратурныя нормы ў поўным аб'ёме. У студэн­таў, якія авалодалі дастатковым мінімумам норм, а таксама, што немала­важна, тэхнікай, прыёмамі іх засваення, развіваецца імкненне да сама­стойнага зразумення мовы, што спрыяе далейшаму развіццю індыві­дуальнай лінгвістычнай, маўленчай і сацыякультурнай кампетэнцыі.

Правілы вымаўлення трывала засвойваюцца пераважна праз перайманне, таму на фарміраванне навыкаў правільнага вымаўлення неабходна звяртаць асаблівую ўвагу на пачатковым этапе навучання ўкраінскай мове.

Акрамя таго, неабходна выкарыстоўваць спецыяльныя практыка­ванні, якія спрыяюць трываламу свядомаму замацаванню ў студэнтаў навыкаў правільнага вымаўлення. Спецыфіка навучання заключаецца ў тым, што неабходна, па-першае, адабраць для вывучэння абмежаваную колькасць найбольш ужывальных слоў, у якіх часта дапускаюцца ска­жэнні арфаэпічных і акцэнталагічных норм; па-другое, праводзіць работу па навучанні вымаўленчых норм не толькі на тэматычных занятках, але і ў працэсе вывучэння іншых раздзелаў курса ўкраінскай мовы, па-трэцяе, ужываць прыёмы актывізацыі пазнавальнай дзейнасці і спецыяльныя прыёмы запамінання (мнематэхніку); па-чацвёртае, карэк­та­ваць індыві­дуальныя навыкі няправільнага вымаўлення, якія склаліся ў працэсе пачатковага навучання.

Вельмі эфектыўным прыёмам як фарміравання, так і карэкцыі правільнага маўлення на ўсіх этапах вывучэння мовы з’яўляецца выка­рыстанне скарагаворак, якія дазваляюць студэнтам не толькі адпра­цаваць правільнасць вымаўлення асобных слоў, а і навучыцца беспамыл­ковай іх артыкуляцыі ў маўленчай плыні.

Засваенне вымаўленчых норм перш за ўсё грунтуецца пераважна на запамінанні правільнага вымаўлення слоў, таму пры распрацоўцы сістэ­мы навучання неабходна выкарыстоўваць спецыяльныя прыёмы мнема­тэхнікі, якія маюць псіхалагічную аснову. Каб матэрыял трывала зама­цаваўся ў памяці, ён павінен быць асэнсаваны, перапрацаваны суб'ектам, паколькі, па даследаваннях псіхолагаў, прадуктыўнасць сэнсавай памяці ў 25 разоў вышэй, чым механічнай, заснаванай толькі на паўторы. Акрамя таго, для засваення вымаўленчых норм неабходны высока разві­ты маўленчы слых, таму практыкаванні павінны насіць пераважна вусны характар ​​і заахвочваць студэнтаў да актыўнага вуснага маўлення (пра­маўлення матэрыялу ўслых), г.зн. практычнаму замацаванню навыкаў.

Важную ролю пры фарміраванні навыкаў правільнага вымаўлення адыгрывае работа з арфаэпічнымі слоўнікам, якая развівае імкненне да ўдасканалення студэнтамі ўласнай мовы, спрыяе ўсвядомленаму засва­ен­ню імі вымаўленчых норм. Уменне рацыянальна працаваць з даведачнай літаратурай развівае адчуванне мовы, што асабліва важна для будучых філолагаў, якія пры выбары неабходных моўных сродкаў на пачатковым этапе часта спадзяюцца больш на ўласную інтуіцыю, чым на веданне правілаў і заканамернасцей мовы. У сувязі з гэтым пры выка­нанні ўсіх практыкаванняў, за выключэннем кантрольных, неабходна прыву­чаць студэнтаў карыстацца арфаэпічным слоўнікам.

Мэтазгоднай падаецца кампаноўка лінгвістычнага матэрыялу ва ўзаема­звязаныя лагічныя блокі, што дазваляе ў значнай ступені спрасціць успрыманне і запамінанне інфармацыі. Сістэмна-абагульня­ючае структураванне і ўвядзенне навучальнага матэрыялу абапіраецца на заканамернасці мыслення. Узбуйненая дыдактычная адзінка інфармацыі больш трывала трымае ў полі зроку студэнта лагічныя сувязі паміж паняццямі і іх прыметамі, што з'яўляецца адной з найважнейшых умоў паспяховага моўнага афармлення лінгвістычных ведаў.

Што тычыцца спецыяльных мнеманічных прыёмаў, якія спрыяюць трываламу запамінанню матэрыялу, то яны неабходныя ў тых выпадках, калі пэўныя з'явы, што вывучаюцца, не паддаюцца якому-небудзь упарадкаванню, сістэматызацыі. Напрыклад, падбор рыфмы з'яўляецца эфектыўным прыёмам, які дазваляе досыць лёгка запамінаць правільную пастаноўку націску, што не рэгулюецца правіламі, а таксама вымаўленне некаторых спецыфічных гукаў. Словы, што рыфмуюцца, не абавязкова павінны быць звязаны адно з адным па сэнсе: нечаканыя спалучэнні слоў выклікаюць здзіўленне і цікавасць, ствараюць яркія асацыятыўныя вобразы, што ў большай меры спрыяе трываламу запамінанню, чым звыклыя словазлучэнні, якія не выклікаюць эмоцый.

Практыкаванні, якія прадугледжваюць пераклад з беларускай мовы на ўкраінскую і наадварот, маюць на мэце ліквідацыю ўплыву беларускай мовы на вуснае ўкраінскае маўленне. Займаючыся перакладам, студэнты атрымліваюць магчымасць больш глыбока прааналізаваць асаблівасці моўных з'яў на аснове такой разумовай аперацыі, як параўнанне, што з'яўляецца асновай разумення і спрыяе міжвольнаму запамінанню інфар­мацыі.

Практыкаванні, накіраваныя на пошук і выпраўленне арфаэпічных і акцэнталагічных памылак, спрыяюць развіццю ўвагі, назіральнасці, моўнай інтуіцыі, крытычных адносін да ўласных і чужых выказванняў. Крытычнае мысленне не можа быць індыферэнтным у адносінах да аб'екта даследавання, у дадзеным выпадку да моўных норм. Замацаванне ўстойлівай цікавасці студэнтаў да мовы спрыяе павышэнню якасці іх моўнай адукацыі, фарміраванню станоўчай матывацыі вучэбнай дзей­насці.

Моўная культура з'яўляецца адным са складнікаў агульнага культур­нага развіцця чалавека: разуменне культурных традыцый, правілаў паводзін, прынятых у соцыуме, адбываецца праз мову, а маўленне індывіда адлюстроўвае ўзровень яго агульнай культуры. У сучасным грамадстве чалавек, які мае высокі ўзровень культурна-маўленчай падрых­тоўкі і які валодае некалькімі мовамі, з'яўляецца больш канку­рэнтаздольным і мае значна больш шанцаў дасягнуць поспеху ў любой галіне, чым той, хто не валодае сацыякультурнай і моўнай кампетэн­цыяй. Усведамленне гэтай узаемасувязі вельмі важна для студэнтаў – будучых філолагаў.


Літаратура


  1. Голуб, И. Б. Русский язык и культура речи: учеб.пособие. – М.: Логос, 2001. – 432 с.

  2. Культура русской речи: учебник для вузов / под ред. Л. К. Граудиной и Е. Н. Ширяева. – М.: Издательская группа НОРМА – ИНФРА, 1999. – 560 с.

  3. Терлак, З., Сербенська, О. Украинский язык для начинающих. Львів: Світ, 2000. – 264 с.

: bitstream -> 123456789 -> 106342
123456789 -> Марына Шода «Несучы хвалу красе» (паэзія Уільяма Батлера Ейтса)
123456789 -> Гісторыя беларускай літаратуры (ХІХ ст. – 1970-я гады ХХ ст.)
123456789 -> П. С. Лопух гідралогія сушы частка 2 (агульная гідралогія)
123456789 -> П. С. Лопух, А. А. Макарэвіч
123456789 -> Праявы масавай культуры ў дыскурсе смі, альбо да праблемы гуманізацыі медыясферы
123456789 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь
123456789 -> 1. Гістарычныя ўмовы ўзнікнення новай беларускай літаратуры. Асноўныя літаратурныя напрамкі канца ХVІII – пачатку ХІХ стст. І іх выражэнне ў беларускай літаратуры
123456789 -> Гісторыя старажытнай грэцыі І рыма (Фядосік В. А.)




База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка