Накірункі развіцця савецкага крымінальнага права ў 20-30 гады ХХ стагоддзя а. Ф. Вішнеўскі



Дата канвертавання02.07.2016
Памер158.01 Kb.
НАКІРУНКІ РАЗВІЦЦЯ САВЕЦКАГА КРЫМІНАЛЬНАГА ПРАВА Ў 20-30 ГАДЫ ХХ СТАГОДДЗЯ
А.Ф. Вішнеўскі
Пытаннi станаўлення, функцыянiравання i развiцця савецкага права з’яўляюцца актуальнай, шматграннай i вельмi складанай навуковай праблемай. У больш поўным аб’ёме яна даследуецца спецыяльнай юрыдычнай дысцыплiнай «гiсторыя дзяржавы i права», а таксама ў курсах гiсторыi галiн права. У кантэксце ацэнкі палiтыка-прававога рэжыму савецкай дзяржавы ў перыяд умацавання адмiнiстрацыйна-каманднай сiстэмы мэтазгодна спынiцца на тым становішчы, якое склалася ў адносінах да права ў першыя паслярэвалюцыйныя гады, а таксама на некаторых аспектах станаўлення савецкага крымінальнага права.

Пасля кастрычнiцкiх (1917) падзей у краiне склалася сiтуацыя, якую можна назваць своеасаблiвым прававым вакуумам. Старыя нарматыўна-прававыя акты былi ўжо адменены, а новыя яшчэ не былi прыняты. Пасля рэвалюцыi прыпынiлi сваё iснаванне суды прысяжных, а пралетарскiя суды толькi пачыналi фармiравацца. Прафесiянальныя юрысты з дарэвалюцыйным стажам практычна не прыцягвалiся да працы, а iншых, якiя былi б лаяльна настроены ў адносiнах да Савецкай улады, не было. Больш таго, ад новых суддзяў, якiмi маглi быць толькi правераныя на партыйнай рабоце пралетарыi i бяднейшыя прадстаўнiкi сялян, юрыдычных ведаў не патрабавалася. Iм дастаткова было элементарнай пiсьменнасцi, а таксама рэвалюцыйнай правасвядомасцi i сацыялiстычнага сумлення. Такi падыход да прафесiянальнай кампетэнцыi суддзяў кампенсаваўся патрабаваннем iх палiтычнай лаяльнасцi. Мiж тым, такая сiтуацыя не з’яўлялася выключэннем з правiлаў.

Паводле слоў камiсара юстыцыі П. Стучкi, правадыр рэвалю­цыi У. Ленiн, якi меў вышэйшую юрыдычную адукацыю, «не асаблiва мiлаваў юрыспрудэнцыю i юрыстаў» [1, с. 343]. Як адзначае вядомы даследчык гiсторыi савецкай юстыцыi канадскi прафесар П. Саламон, «не надаючы праву свяшчэннай каштоўнасцi i заўсёды падкрэслiваючы яго падначалены статус, У. Ленiн i яго калегi выкарыстоўвалi права як iнструмент правядзення сваёй палiтыкi» [2, с. 17]. I гэта было невыпадкова. Паводле палiтычнай культуры марксiстаў, права ўяўляла сабою механiзм, дзякуючы якому кiруючы буржуазны клас фармiраваў i абараняў капiталiстычны лад, асаблiва сiстэму прыватнай уласнасцi. Таму многiя бальшавiкi лiчылi, што сацыялiстычная рэвалюцыя разбурыць буржуазную дзяржаву i яе законы, вызвалiць пралетарыят у паўсядзённай дзейнасцi ад стрымлiваючых механiзмаў прыватнага права. «Пры камунiзме многiя аспекты права i прававыя ўстановы дакажуць сваю непатрэбнасць i таму будуць знiшчаны» [2, с. 18]. Няма патрэбы пасля такiх «прызнанняў» здзiўляцца распаўсюджанай юрыдычнай непiсьменнасцi рэвалюцыйных суддзяў.

Бальшавiкi iмкнулiся вытравiць сапраўдны сэнс з такiх вечных сацыяльных катэгорый, як мараль, зло, дабрачыннасць, i ўкласцi ў iх асаблiвы класавы змест. «Для нас, — пiсаў У. Ленiн,— мараль падначалена iнтарэсам класавай барацьбы пралетарыяту» [3, с. 310]. У нас новая мараль. Наша гуманнасць абсалютная, таму што ў яе аснове знаходзяцца слаўныя iдэалы разбурэння насiлля i прыгнёту. «Нам усё дазволена, таму што мы першыя ў свеце паднялi меч не для запрыгоньвання i ўцiску, а ў iмя ўсеагульнай свабоды i вызвалення ад рабства» — паўтаралi свайму iдэйнаму настаўнiку яго вучнi i паслядоўнiкi [4].

Самым цяжкiм вынiкам прымянення такiх падыходаў у марксiсцка-ленiнскай прававой тэорыi з’явiлася страта маральнай духоўнасцi права, этычнай аўры. Звядзеннем права да iнструмента класавага ўцiску, класавага праўлення марксiсцкая тэорыя парвала са шматгадовай традыцыяй, згодна з якой на прававую сiстэму накладвалiся этычныя абмежаваннi незалежна ад таго, былi яны ўяўныя цi рэальныя. Прымаючы такi пункт гледжання, бальшавiкi тлумачылi права як працяг палiтычнай улады. Формула «рэвалюцыйная мэтазгоднасць роўна рэвалюцыйнай законнасцi» гаварыла аб прызнаннi новым дзяржаўна-палiтычным рэжымам толькi тых законаў, якiя служылi iнтарэсам рэвалюцыi [5, с. 32].

Права вяршыць суд i ўмешвацца ў чалавечыя лёсы перастала быць тонкай, трагiчнай праблемай, паколькi губляла ўсялякую актуальнасць пытанне пра маральную адказнасць суддзяў. Тысячы смяротных прыгавораў «ворагам рэвалюцыi» былі падпiсаны суддзямi розных судовых органаў, якiя кiравалiся ў сваёй дзейнасцi толькi «пралетарскiм чуццём». Адсутнасць юрыдычна ўстаноўленага пералiку злачынстваў абумовiла ажыццяўленне «правасуддзя» па аналогii права, прычым гэты прынцып меў месца нават пасля прыняцця ў савецкай Расii першага крымiнальнага кодэкса. Акрамя таго, у народных суддзяў i рэвалюцыйных трыбуналаў не было нiякiх абмежаванняў пры выбары мер i сродкаў пакарання. Прыгавор iх быў канчатковы i абскарджванню не падлягаў. Рэвалюцыйныя трыбуналы, якiя пачалi дзейнiчаць пасля кастрычнiцкiх (1917 г.) падзей, былi «вольна скапiраваны з судоў часоў Вялiкай Французскай рэвалюцыi» [2, с. 19].

У першыя гады савецкай улады шырокае распаўсюджванне атрымалi выпадкi пазасудовага разгляду спраў. Напрыклад, калi следчыя дзеяннi праводзiлi надзвычайныя камiсii, прыгавор да смяротнага пакарання прыводзiўся ў выкананне наогул без судовага разбору. У 1919 – 1920 гг. у працоўныя лагеры больш паловы зняволеных, якiя адбывалi пакаранне, былi накiраваны ў адмiнiстрацыйным, а не ў судовым парадку [6, с. 11].

Можна бясспрэчна даказваць, што першыя тры паслярэвалюцыйныя гады былi перыядам неабмежаванага дзяржаўнага самавольства (чырвонага тэрору), перыядам прававога нiгiлiзму. Адмаўленне бальшавiкамi прынцыпу вяршынства закона i, як вынiк, непрыняцце Савецкай уладай механiзма законнасцi ў якасцi iнструмента прававога рэгулявання сацыяльна-палiтычных адносiн азначала перш за ўсё якаснае змяненне адносiн да традыцыйных iнстытутаў права ў цэлым i крымiнальнага ў прыватнасцi. Нашу думку пацвярджае вядомы ў 1920-я гады тэарэтык савецкага права Е.Б. Пашуканiс. Ён пiша: «Мiж iншым, тэарэтычна нават буржуазная перадавая крымiналiстыка прыйшла да пераканання, што барацьба са злом сама па сабе можа разглядацца як медыцынска-педагагiчная задача, для вырашэння якой юрыст з яго «саставамі злачынстваў», кодэксамi, з яго паняццем «вiнаватасцi», «поўнай цi паменшанай наяўнай свядомасцi», з яго тонкiмi адрозненнямi памiж саўдзелам, дапамаганнем, падбухторствам i г.д. зусiм не патрэбны. I калi гэтае тэарэтычнае перакананне да цяперашняга часу не прывяло да знiшчэння крымiнальнах кодэксаў i судоў, то толькi таму, што пераадоленне формы права звязана не толькi з выхадам за рамкi буржуазнага грамадства, але i з радыкальным вызваленнем ад усiх перажыткаў апошняга» [7, с. 23–24].



Але калi Е. Пашуканiс звязваў вызваленне ад прававых форм злачынства i пакарання з адмiраннем юрыдычнай надбудовы ў цэлым, то аўтары праекта крымiнальнага кодэкса (КК), якi быў падрыхтаваны Народным камiсарыятам юстыцыi (НКЮ) ў канцы 1920 — пачатку 1921 гг., вырашылi вырашыць гэтыя паняццi як мага хутчэй i прапанавалi толькi пералiк дыспазiцый некаторых складаў злачынстваў без указання санкцый [8, с. 14–16]. Яшчэ далей у гэтым напрамку пайшоў М.В. Крыленка, якi падрыхтаваў праект КК без Асаблiвай часткi. Такое адмаўленне ад канкрэтных складаў злачынстваў i дазiравання пакаранняў, у аснове якога знаходзiўся не прынцып адказнасцi за дзеянне (цi бяздзейнасць), а за «небяспечны стан» асобы, вызначыла задачу барацьбы са злачыннасцю не з юрыдычных, а з палiтычных пазiцый. I хоць нi адзiн з прыведзеных праектаў не быў рэалiзаваны на практыцы, палiтызацыi i iдэала­гiза­цыi крымiнальнага права пазбегнуць не ўдалося. Так, першы КК РСФСР 1922 г. вызначыў злачынства як «усялякае грамадска-небяспечнае дзеянне цi бяздеянне, якое пагражае асновам савецкага ладу i правапарадку, што ўстаноўлены рабоча-сялянскай уладаю на пераходны да камунiстычнага ладу перыяд часу» [9]. Гэтай пазiцыi прытрымлiвалiся i аўтары крымiнальнага кодэкса 1926 г. Адсюль бясспрэчна вынiкала, што злачынцам можна было абвясцiць любога грамадзянiна, якi не парушаў нi аднаго з дзеючых законаў, калi яго дзеянне ўяўлялася небяспечным для iснуючага ладу. А каб не ўзнiкла сумненняў у магчымасцi крымiнальнага пераследавання грамадзян, якiя наогул не ўчынялi нiякiх злачынных дзеянняў, у кодэксе мелася норма (арт. 7), згодна з якой у адносiнах да асоб, «...уяўляючых небяспеку па сваёй сувязi са злачынным асяроддзем цi па сваёй мiнулай дзейнасцi, прымяняюцца меры сацыяльнай абароны». Артыкул 7 КК у любы момант можна было прымянiць да членаў апазiцыйных палiтычных партый, рухаў, асоб, якiя мелi свой пункт гледжання на савецкiя рэалii жыцця, да ўсiх, хто крытычна адносiўся да палiтыкi партыi бальшавiкоў. Гэтай жа мэце служыў артыкул 10 КК, якi ўстанаўлiваў адказнасць за сацыяльна-­небяспечныя, але прама непрадугледжаныя кодэксам дзеяннi, па тых яго артыкулах, якiя ўтрым­лiвалi найбольш падобныя па роду злачынствы, гэта значыць па аналогii. У савецкай юрыдычнай лiтаратуры не акцэнтавалася ўва­га на тым, што калi спецыяльная камiсiя, прызначаная СНК РСФСР, разглядала праект кодэкса, то яна адвяргала прынцып аналогii. Гэты крок пры­мусiў наркама юстыцыi Д. Курскага i яго калегу М. Крыленку апелiраваць да дэлегатаў УЦВК з просьбай аднавiць у кодэксе прынцып аналогii. Крыленка паўтарыў свой аргумент, што маладая дзяржава не мае магчымасцi прадбачыць усе вiды злачынстваў, якiя рыхтуюць супраць яе ворагi, а таму суддзям пры вынясеннi прыгавораў патрабуецца дадатковая гiбкасць. Яго аргументы былi прыняты, i аналогiя стала часткай савецкага крымiнальнага права i заставалася ёю да 1958 г. Адкрыта класавы характар КК 1922 г., якi прадугледжваў магчымасць прымянення крымiнальнага закона па аналогii, стварыў вялiкую небяспеку злоўжыванняў на практыцы, пра што сведчыць гiсторыя парушэння законнасцi ў савецкай дзяржаве. Гэта таксама садзейнiчала ўмацаванню аднапартыйнай сiстэмы, бальшавiцкага палiтычнага рэжыму.

Адзначым, што да 1 студзеня 1919 г. у Беларусi дзейнiчалi крымiнальныя законы Расii. Пасля ўтварэння БССР судовыя i iншыя карныя ўстановы па сваёй iнiцыятыве кiравалiся крымiнальна-прававымi актамi РСФСР. Мела значэнне тая акалiчнасць, што з канца лютага 1919 г. i да лiпеня 1920 г. значная частка тэрыторыi БССР была акупiравана палякамi i заканадаўчая дзейнасць тут адышла на другi план.

Крынiцамi крымiнальнага права Беларусi ў гэты час былi: 1) заканадаўчыя акты РСФСР (пастановы з’ездаў Саветаў, дэкрэты УЦВК цi СНК, цыркуляры i пастановы НКЮ); 2) заканадаўчыя акты БССР (канстытуцыя, пастановы з’езда Саветаў, пастановы ЦВК цi СНК, цыркуляры i пастановы НКЮ БССР); 3) рэвалюцыйная правасвядомасць. Роля апошняй была вельмi значная. Суддзi часам самi вызначалi злачыннасць дзеяння, вiд i памер пакарання. Так, Мiнскi рэвалюцыйны трыбунал за агiтацыю супраць Савецкай улады пазбавiў асуджанага волi на нявызначаны тэрмiн: «да заканчэння грамадзянскай вайны» [10, с. 268].

У 1921–1922 гг. заканадаўчыя органы БССР запазычвалi законы РСФСР, часта робячы папраўкi з улiкам мясцовых умоў. З прыняццем у 1922 г. крымiнальнага кодэкса РСФСР IV Усерасiйскi з’езд дзеячаў юстыцыi, на якiм прысутнiчалi прадстаўнiкi ўсiх савецкiх рэспублiк, выказаў пажаданне, каб гэты КК быў адзiны для ўсей савецкай тэрыторыi. Калi 1 чэрвеня 1922 г. КК РСФСР увайшоў у сiлу, судовыя органы БССР пачалi iм карыстацца без афіцыйнага ўказання. 24 чэрвеня 1922 г. III сесiя ЦВК БССР прыняла пастанову «распаўсюдзiць дзеянне крымi­нальнага кодэкса РСФСР на ўсю тэрыторыю Беларусi з 1 лiпеня 1922 г.» З 1924 г. гэты кодэкс пачаў афiцыйна называцца Крымiнальны кодэкс Беларускай ССР.

Пасля ўтварэння ў 1922 г. Саюза ССР у адпаведнасцi з Канстытуцыяй СССР 1924 г. быў прыняты шэраг агульнасаюзных крымiнальных законаў: Асноўныя пачаткі крымiнальнага заканадаўства Саюза ССР i саюзных рэспублiк 1924 г.; Палажэнне аб воiнскiх злачынствах 1924 г. (з 1927 г. у новай рэдакцыi); Палажэнне аб злачынствах дзяржаўных (контррэвалюцыйных) i асаблiва для Саюза ССР небяспечных злачынствах супраць парадку кiравання 1927 г.

На падставе гэтых законаў з 1926 па 1929 г. у савецкiх саюзных рэспублiках былi прыняты новыя крымiнальныя кодэксы. У прыватнасцi, КК РСФСР — у 1926 г., КК Украiнскай ССР — у 1927 г. Крымiнальны кодэкс Беларускай ССР быў прыняты 23 верасня 1928 г. III сесiяй ЦВК БССР VIII склiкання i ўведзены ў дзеянне з 15 лiстапада 1928 г. [11].

У кантэксце тэмы нашага даследавання звяртае на сябе ўвагу тое, што перавага аддаецца крымiнальна-прававой ахове дзяржаўных iнтарэсаў. Пра гэта сведчыць не толькi структура крымiнальных кодэксаў савецкiх рэспублiк, але i iх змест. Напрыклад, у артыкуле 1 КК БССР гаворыцца: «Крымiнальны кодэкс Беларускай Савецкай Сацыялiстычнай Рэспублiкi мае сваёй задачай судова-прававую ахову сацыялiстычнай дзяржавы дыктатуры пралетарыяту ад грамадска небяспечных дзеянняў (злачынстваў) шляхам прымянення да правапарушальнiкаў (злачынцаў) указаных у кодэксе мер сацыяльнай аховы». Паняцце злачынства ў кодэксах савецкiх рэспублiк 1926–1929 гг., па сутнасцi, запазычана з КК РСФСР 1922 г. Згодна з артыкулам 4 КК БССР 1928 г., «грамадска небяспечным дзеяннем (злачынствам) прызнаецца ўсякае дзеянне або бяздзеянне, якое накiравана супраць асноў савецкага ладу або правапарадку, што ўстаноўлена рабоча-сялянскай уладай на пераходны да камунiзму перыяд». Гэта азначэнне называе матэрыяльную прыкмету злачынства — грамадскую небяспечнасць дзеяння, але не ўказвае на крымiнальную супрацьпраўнасць дзеяння. Тлумачыцца такi падыход зместам артыкула 6: «Калi злачынства не прадугледжана гэтым кодэксам, то падставы i меры адказнасцi, а таксама меры сацыяльнай аховы вызначаюцца судом на падставе тых артыкулаў кодэкса, якiя прадугледжваюць найбольш падобныя па роду i важнасцi злачынствы (аналогiя)». Адмова ад прынцыпу «няма злачынства без указання аб тым у законе» была агульнай для ўсiх КК саюзных рэспублiк таго часу i стварала перадумовы для злоўжывання крымiнальным законам.

Злачынствы падзялялiся на дзве катыгорыi: а) накiраваныя супраць асноў савецкага ладу; б) усе астатнiя. За ўчыненне крымiнальна-каральных дзеянняў першай катэгорыi ўстанаўлiвалася мiнiмальная мяжа, нiжэй якой суд не мог прызначыць меру пакарання. За злачынствы другой катэгорыi КК прадугледжваў толькi максiмальную мяжу пакарання.

Пасля ўвядзення ў дзеянне КК БССР 1928 г. i да прыняцця Канстытуцыi СССР 1936 г. у кодэкс уносiлiся шматлiкiя дапаўненнi, заснаваныя на агульных законах. Закон становiцца больш жорсткiм. Прыкладам таму з’яўляецца пастанова ЦВК i СНК СССР ад 7 жнiўня 1932 г. «Аб ахове маёмасцi дзяржаўных прадпрыемстваў, калгасаў i кааперацыi i ўмацаваннi грамадскай (сацыялiстычнай) уласнасцi» [12]. За крадзёж пералiчаных у назве пастановы вiдаў уласнасцi ўстанаўлiвалася смяротнае пакаранне з канфiскацыяй маёмасцi. I толькi пры змякчаючых акалiчнасцях асуджаныя каралiся пазбаўленнем волi не менш, чым на дзесяць гадоў з канфiскацыяй маёмасцi. У гэтым выпадку таксама прадпiсвалася не прымяняць амнiстыю.

Нягледзячы на тое, што пад пастановай стаялi подпiсы старшынi ЦВК СССР М. Калініна i сакратара ЦВК А. Енукiдзе, «сапраўдным складальнiкам законапраекта быў Сталiн, пра што паведалi чытачам складальнiкi XIII тома яго сачыненняў» [13, с. 67].

У чэрвенi 1934 г. у КК саюзных рэспублiк уводзiцца норма, адпаведна якой «паўналетнiя члены сям’i здраднiка, якiя сумесна з iм пражывалi або знаходзiлiся на яго ўтрыманнi да моманту ўчынення злачынства, падлягаюць пазбаўленню выбарчых правоў i ссылцы ў аддаленыя месцы Сiбiры на пяць гадоў» (арт. 633 ч. 2 КК БССР). Такiм чынам, беспадстаўна пашыралiся межы крымiнальнай адказнасцi i парушаўся прынцып асабiстай вінаватай адказнасцi.

Пастановай ЦВК i СНК СССР ад 7 красавiка 1935 г. «Аб мерах барацьбы са злачыннасцю сярод непаўналетнiх» за шэраг злачынстваў (забойства, рабаванне, крадзеж i iнш.) уведзена крымiнальная адказнасць з дванаццацiгадовага ўзросту, што знайшло адлюстраванне ў артыкуле 14 КК БССР i адпаведных артыкулах iншых саюзных рэспублiк. У дадзеным выпадку адзначым, што ўзрост заўсёды бярэцца пад увагу пры прыцягненнi падлетка да крымiнальнай адказнасцi, ён суадносiцца з псiхiчнымi, фiзiчнымi i iншымi магчымасцямi падлетка. Гэта ўлiчвалася заканадаўствам савецкай краiны, якое дзейнiчала з 1917 па 1935 г. Згодна з нормамi крымiнальнага права РСФСР i iншых савецкiх рэспублiк крымiнальная адказнасць падлетка наступала з 14, 16 альбо 17 гадоў. Паводле дадзеных навуковых распрацовак, магчымасць падлетка разумець, асэнсоўваць значэнне сваiх дзеянняў i кiравацца iмi фармiруецца ў перыяд з 12-га года па 14-ы. Таму ўзрост суб’екта вызначаецца па «верхняму краю» названага перыяду, што выключае прыцягненне да крымiнальнай адказнасцi падлеткаў, якiя не могуць адэкватна ацанiць свае паводзiны. Пастанова ЦВК i СНК ад 7 красавiка 1935 г. усе напрацоўкi вучоных-псiхолагаў i медыкаў адкiнула ўбок i ўстанавiла крымiнальную адказнасць за шэраг злачынстваў з прымяненнем усiх мер пакарання, уключаючы расстрэл, з 12 гадоў [14].

Пачынаючы з другой паловы 1930-х гадоў у СССР праявiлася тэндэнцыя да пашырэння паняцця «злачынства». У кастрычнiку 1937 г. ЦВК СССР прыняў пастанову аб павелiчэннi тэрмiну пазбаўлення волi за небяспечныя дзяржаўныя злачынствы з 10 да 25 гадоў. У 1939 г. былi адменены артыкулы аб умоўна-датэрмiновым вызваленнi з месцаў зняволення.

У чэрвенi-лiпенi 1940 г. Прэзiдыум Вярхоўнага Савета СССР устанавiў крымiнальную адказнасць (турэмнае зняволенне, папраўчыя работы) за грубае парушэнне дысцыплiны працы, самавольнае пакiданне працоўнага месца, выпуск недабраякаснай прадукцыi i г. д.. 23 снежня 1940 г. быў выдадзены Указ Прэзiдыума Вярхоўнага Савета СССР «Аб адказнасцi навучэнцаў рамесных, чыгуначных вучылiшчаў i школ ФЗН за парушэнне дысцыплiны i за самавольнае пакiданне вучылiшча (школы)», якi ўводзiў крымiнальную адказнасць за дзеяннi, адзначаныя ў названым нарматыўна-прававым акце [15]. Гэты ўказ, адзначае доктар юрыдычных навук, прафесар М.С. Грынберг, «стаў, у рамках вядомага нам матэрыялу, адзiным у гiсторыi права законам, якi ўстанавiў крымiнальную адказнасць за парушэнне школьнай дысцыплiны» [16, с. 68].

У гэтай сувязi нельга не сказаць пра пастанову ЦК УКП(б) i СНК СССР «Аб мерах аховы грамадскiх зямель калгасаў ад разбазарвання», якая была прынята 27 мая 1939 г. Пастанова ўстанавiла для кожнага працаздольнага калгаснiка i калгаснiцы абавязковы мiнiмум працадзён у год, невыкананне якога цягнула выключэнне iх з калгаса [17, с. 19]. Хоць у дадзеным выпадку гаворка iшла пра калгаснае, а не пра крымiнальнае права, па сваёй вастрынi санкцыя, якая асуджала чалавека на галодную смерць, цалкам можа быць параўнальна з санкцыяй крымiнальнай. У тым жа кантэксце павiнен быць упамянуты Ўказ Прэзiдыума Вярхоўнага Савета СССР «Аб дзяржаўных працоўных рэзервах» ад 2 кастрычнiка 1940 г., якi прадугледжваў штогадовыя наборы (мабiлiзацыю) у рамесныя, чыгуначныя вучылiшчы i школы ФЗН па двое хлопцаў на кожныя 100 членаў калгаса, улiчваючы мужчын i жанчын ад 14 да 55 га­доў [18]. З фармальнага пункту гледжання Ўказ не меў адносiн да крымiнальнага права. Але ў адпаведнасцi з Указам Прэзiдыума Вярхоўнага Савета СССР ад 23 снежня 1940 г. самавольнае пакiданне падлеткам названых вучэбных устаноў каралася пазбаўленнем волi тэрмiнам да аднаго года, а права дзяржавы вызначаць жыццёвы шлях падлетка атрымлiвала такiм чынам крымiнальна-прававую абарону.

Нарматыўныя акты з падобнай характарыстыкай выдавалiся i пазней, у тым лiку ў ваенныя i пасляваенныя гады.

Аналiз крымiнальнага заканадаўства дае падставу зрабiць вы­снову, што ў разглядаемы перыяд нормы крымiнальнага права прыстасоўвалiся да масавых рэпрэсiй. Адзначым у гэтай сувязi ўключэнне ў крымiнальнае заканадаўства нормы аб заложнiцтве. Па сутнасцi, тое ж самае заложнiцтва прадугледжвалi i створаныя па iнiцыятыве НКУС i АДПУ такiя саставы злачынства, як «жонка здраднiка радзiмы» i «член сям’i здраднiка радзiмы». Заложнiцтва, як адзначае М.С. Грынберг, не было вядома, за выключэннем Цыньскага Кiтая (III ст. да н.э.), нi рабаўладальнiцкаму, нi феадальнаму, нi буржуазнаму праву [16, с. 65].

Тагачасныя спецыялiсты ў галiне крымiнальнага права, у тым лiку вядомы даследчык А.А. Пiанткоўскi, тлумачылi неабходнасць увядзення iнстытута заложнiцтва «ва ўмацаваннi агульнапрэвентыўнага дзеяння крымiнальнага права», калi «сам вiнаваты не можа быць падвергнуты пакаранню» [19, с. 156]. Пры гэтым аўтар пакiнуў без увагі пытанне пра самiх заложнікаў, іх правы, іх віну ці пра яе адсутнасць. Мяркуецца, што з парушэннем пастулата «без вiны не можа быць крымiнальнай адказнасцi па сацыялiстычнаму крымiнальнаму праву» [20, с. 301] савецкi таталiтарны рэжым парываў не толькi з прынцыпамi крымiнальнага права, але i з элементарнымi абмежаваннямi дзеянняў улады, нормамi чалавечай маралi.

Мы згодны з думкай, што «iнстытут заложнiкаў i ўстанаўленне крымiнальнай адказнасцi з узросту, якi не гарантуе магчымасцi падлеткаў да адэкватных паводзiн, азначалi разрыў з непахiснымi палажэннямi крымiнальнага права i самым крымiнальным правам як феноменам культуры, накіраваным на абарону грамадства ад злачынных памкненняў i ад выдаткаў такой абароны. Разрыў гэты быў непазбежны, таму што крымiнальнае права як нейкi цэласны, унутрана ўзгоднены механiзм iснуе цi не iснуе. Iснаванне ж крымiнальнага права з яго iнстытутамi вiны, прычыннай сувязi, з абставiнамi, якiя змякчаюць i абцяжарваюць адказнасць, i iнш. стала б непераадольнай перашкодай на шляху масавых рэпрэсiй, выключаючы кару невiнаватых». Зразумела, што такое крымiнальнае права бальшавiцкай партыяй, органамі ўлады i кiравання было адхiлена i заменена iншым, якое было прызвана надаць масавым рэпрэсiям iмiдж законнасцi. Iнакш кажучы, «было створана крымiнальнае права без крымiнальнага права — вiною ахоплiвалiся невiнаватыя дзеяннi асобы, ставiлiся ў наступствы, якiя не знаходзiлiся ў прычыннай сувязi з дзеяннямi таго, хто абвiнавачваўся» [16, с. 67].

Цiкава адзначыць, што крынiцамi крымiнальнага права з’яўлялiся ведамасныя акты НКУС i АДПУ. Былi пазбаўлены ўласнага сэнсу паняццi малазначнага дзеяння, крайняй неабходнасцi, абставiны, якiя змякчалi адказнасць, i г.д. Дададзiм да гэтага злоўжыванне iнстытутам аналогii, назначэнне асобе, якая адбыла пакаранне за ўстаноўленае злачынства, новага пакарання за тое самае злачынства i г.д.

Звярнуўшы ўвагу на заканадаўчую лексiку разглядаемага перыяду, можна сцвярджаць, што заканадаўца не бачыць у асобе чалавека суб’екта пэўных правоў цi не iмкнецца да гэтага. Вось прыклады падбору лексiчных сродкаў, якiя сведчаць, што ў механiзме савецкай дзяржавы чалавечая асоба выступае толькi маленькiм шрубчыкам: «падрыхтоўка моладзi мужчынскага полу для перадачы ў прамысловасць», «пераманьванне рабочай сiлы», «мабiлiзацыя… па два маладыя чалавекi мужчынскага полу на кожныя 100 членаў калгаса, улiчваючы мужчын i жанчын ад 14 да 55 гадоў» i г. д.

Раней мы закранулi пытаннi аналогii ў савецкiм крымiнальным праве. Цяпер мэтазгодна больш пiльна засяродзiць увагу на гэтым iнстытуце. У дактрыне «гiстарычнай непазбежнасцi» анало­гiя апраўдваецца звычайна немагчымасцю ў складаных умовах пераходнага перыяду прадбачыць i загадзе прадугледзець у законе ўсю разнастайнасць магчымых форм злачыннай дзейнасцi. У гэтай сувязi асаблiва важна адкiнуць погляд на аналогiю, як з’яву больш тэхнiка-юрыдычную, чым крымiнальна-палiтычную. На нашу думку, лiчыць, што аналогiя служыла выключна мэтам запаўнення прабелаў, якiя мелiся ў законах, значыць вельмi аднабакова асвятляць гэтую праблему. Мяркуецца, што даволi поўны адказ на гэтае пытанне даюць аўтары падручнiка «Крымiнальны кодэкс РСФСР» Д. Карнiцкi i Г. Рогiнскi, якi быў iмi падрыхтаваны ў 1936 г. «Артыкул 16,— пiсалi аўтары кнiгi,— лагiчна выцякае з артыкула 6 КК. Калi злачынным з’яўляецца ўсялякае грамадска-небяспечнае дзеянне ці бяздзеянне, то няправiльна пакiдаць без судовага ўздзеяння такое дзеянне, якое з’яўляецца грамадска небяспечным, а ў кодэксе спецыяльна не ўказана. Наш КК адказаўся ад прынцыпу nullum crimen, nulla poena sine lege (няма злачынства, няма пакарання без указання на гэта ў законе). Наша вызначэнне злачынства заснавана на яго матэрыяльным змесце як грамадска-небяспечным дзеяннi; i наша мера пакарання разглядаецца не як помста за вiну, а як мера прававой абароны грамадскага парадку. Таму ў выпадку здзяйснення такога дзеяння, якое па ўсiм прыкметам павiнна быць прызнана небяспечным, нельга прыпыняцца перад тым, што ў законе такога роду дзеяннi не паказаны» [21, с. 46]. Далей названыя аўтары прыходзяць да наступнай высновы: «Распаўсюджванне судом дзеяння КК на такiя злачынствы, якiя не прадугледжаны КК, па сутнасцi, — не толькi папаўненне недахопаў кодэкса. На самай справе гэта — прынцып, пакладзены ў аснову аховы грамадскага парадку пралетарскай дзяржавы... Вось чаму незалежна ад таго, як будуць папаўняцца маючыя месца недахопы ў Асаблiвай частцы КК, аналогiя павiнна будзе заставацца адным з асноўных прынцыпаў судовай палiтыкi» [21, с. 47].

Не як часовую меру, якая разлiчана «на больш лёгкi пераход ад права, ствараемага на... сацыялiстычнай правасвядомасцi, да права, правадзiмага арганiзаванаю воляю заканадаўчых органаў», а як iнстытут, якi мае гiстарычную перспектыву, узрастаючую па меры таго, як у «будучым праве... кампетэнцыя суда будзе яшчэ шырэй, а... вызначэннi закона будуць насiць яшчэ больш агульны характар», разглядалi аналогiю ў 1920–1930-я гады i такiя вядомыя прававеды, як А.Н. Трайнiн, Г.I. Волкаў, М.Д. Шаргародскi i многiя iншыя.. М.А. Чэльцоў-Бебутаў, напрыклад, пiсаў: «Увядзенне аналогii цалкам апраўдваецца сацыялiстычнай правасвядомасцю... Калi бачыць у грамадстве (у iдэале) працоўнае адзiнства, якое вызначаецца агульнаю вярхоўнаю мэтаю, то губляецца паняцце пра крымiнальны кодэкс як хартыi свабоды асобнай асобы. Агульная карысць — агульны закон, якi павiнен быць зразумелы i блiзкi кожнаму. Усякае шкоднае дзеянне (цi бяздзеянне), якое перашкаджае прагрэсу, ёсць злачынства» [22, с. 67 – 68].

У кантэксце сказанага вiдавочны матывы прыняцця такiх актаў (якія ўстанаўлiвалі адказнасць за дзеяннi, што папярэднiчалi iх выданню i тагачаснымi законамi не каралiся), як Закон аб контррэвалюцыйных злачынствах ад 6 чэрвеня 1927 г., якi ўвайшоў у КК 1926 г. у выглядзе частак артыкула 58 [23], пастанова ЦВК i СНК ад 21 лiстапада 1929 г. «Аб абвяшчэннi па-за законам службовых асоб — грамадзян Саюза ССР за мяжой, якiя перабеглi ў лагер ворагаў рабочага класа i сялянства, i не жадаючых вярнуцца ў Саюз ССР», цi ўвядзенне смяротнага пакарання пасля таго, як прайшло паўгода з моманту арышту ўдзельнiкаў «ленiнградскай справы» i прымяненне яго да ўказаных асоб [24, с. 47].

Такім чынам, першыя крымінальныя і крымінальна-працэсуальныя кодэксы РСФСР, іншых саюзных рэспублік базіраваліся на савецкім крымінальным заканадаўстве і судовай практыцы рэвалюцыйных трыбуналаў і народных судоў 1917–1922 гг. Галоўным недахопам кодэксаў было тое, што яны грунтавалiся на класавай прыродзе злачынства i пакарання, класавай сутнасцi i задачах пакарання ў савецкай дзяржаве.

Падсумоўваючы сказанае, адзначым, што крымiнальнае заканадаўства арыентавала судовую практыку на агульнае ўзмацненне палiтычных рэпрэсiй.



Канстытуцыя СССР 1936 г. прадугледжвала, што Крымiнальны кодэкс павiнен быць адзiным для ўсяго Саюза ССР. У сувязi з гэтым выданне новых крымiнальна-прававых норм заканадаўчымi органамi саюзных рэспублiк пасля 1936 г. практычна спынiлася.

.

: bitstream -> 123456789 -> 110388
123456789 -> Марына Шода «Несучы хвалу красе» (паэзія Уільяма Батлера Ейтса)
123456789 -> Гісторыя беларускай літаратуры (ХІХ ст. – 1970-я гады ХХ ст.)
123456789 -> П. С. Лопух гідралогія сушы частка 2 (агульная гідралогія)
123456789 -> П. С. Лопух, А. А. Макарэвіч
123456789 -> Праявы масавай культуры ў дыскурсе смі, альбо да праблемы гуманізацыі медыясферы
123456789 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь
123456789 -> 1. Гістарычныя ўмовы ўзнікнення новай беларускай літаратуры. Асноўныя літаратурныя напрамкі канца ХVІII – пачатку ХІХ стст. І іх выражэнне ў беларускай літаратуры
123456789 -> Гісторыя старажытнай грэцыі І рыма (Фядосік В. А.)




База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка