Назоўнік катэгорыя адушаўлёнасці-неадушаўлёнасці



старонка1/4
Дата канвертавання17.06.2016
Памер0.59 Mb.
  1   2   3   4


НАЗОЎНІК
КАТЭГОРЫЯ

АДУШАЎЛЁНАСЦІ-НЕАДУШАЎЛЁНАСЦІ



У ЛІТАРАТУРНАЙ МОВЕ

У ДЫЯЛЕКТНАЙ МОВЕ

(паўднёва-заходнія гаворкі)


ВІНАВАЛЬНЫ СКЛОН

адушаўлёных назоўнікаў = РОДНАМУ

адзіночнага і множнага ліку СКЛОНУ


запро́г вала́, па́св'іла каро́ў
ВІНАВАЛЬНЫ СКЛОН

неадушаўлёных назоўнікаў = НАЗОЎНАМУ

адзіночнага і множнага ліку СКЛОНУ


знайшо́ў грыб, пасадз’і́ў кусты́


ВІНАВАЛЬНЫ СКЛОН

адушаўлёных назоўнікаў = РОДНАМУ

адзіночнага і множнага ліку або

НАЗОЎНАМУ

СКЛОНУ

запро́г вол, па́св'іла каро́вы
ВІНАВАЛЬНЫ СКЛОН

неадушаўлёных назоўнікаў = НАЗОЎНАМУ

адзіночнага і множнага ліку або

РОДНАМУ

СКЛОНУ

знайшо́ў грыба́, пасадз’і́ў кусто́ў



КАТЭГОРЫЯ РОДУ

ПРЫЧЫНЫ АДРОЗНЕННЯЎ РОДАВАЙ ПРЫНАЛЕЖНАСЦІ

НАЗОЎНІКАЎ У ДЫЯЛЕКТНАЙ І ЛІТАРАТУРНАЙ МОВЕ1

ДЛЯ ЗАПАЗЫЧАНЫХ НАЗОЎНІКАЎ







Узнікненне галоснага поўнага ўтварэння

пасля канцавых спалучэнняў

-тр, -гр, -нк, -нт, -рф, -кл, -рм

КІЛАМ’Е́ТР (м.р.) → КІЛАМ’Е́ТРА (ж.р.)

ТЫГР (м.р.) → ТЫ́ГРА (ж.р.)

ТАНК (м.р.) → ТА́НКА (ж.р.)

БЛАНК (м.р.) → БЛА́НКА (ж.р.)

ТОРФ (м.р.) → ТОРФА (ж.р.)

МАТАЦЫ́КЛ (м.р.) → МАТАЦЫ́КЛА (ж.р.)

ЖАНДА́РМ (м.р.) → ЖАНДА́РМА (ж.р.)




Дзеянне аналогіі з беларускімі словамі

падобнай семантыкі

ТАБА́К (м.р.) ←МАХО́РКА (ж.р.)



ТАБА́КА (ж.р.)


Б’ЕНЗ’І́Н (м.р.) ←ГА́ЗА (ж.р.)



Б’ЕНЗ’І́НА (ж.р.)


ДЛЯ ЎЛАСНАБЕЛАРУСКІХ НАЗОЎНІКАЎ









ЖЫВЫЯ ФАНЕТЫЧНЫЯ ПРАЦЭСЫ
· нейтралізацыя канчаткаў жаночага і

ніякага роду ў гаворках з поўным

аканнем

то́пкайа (-айе) бало́та

стра́шнайа (-айе) чу́чала

вялі́кайа (-айе) ста́да

· зацвярдзенне канцавога зычнага

за́в’аз’ (ж.р.) → за́в’ез (м.р.)





ГІСТАРЫЧНЫЯ З’ЯВЫ

Ў ФАНЕТЫЦЫ І МАРФАЛОГІІ

· прыналежнасць некаторых назоўнікаў да

ранейшых тыпаў скланення, напрыклад,

старажытнага скланення на –і, якое

аб’ядноўвала назоўнікі жаночага і муж-

чынскага роду (госць і косць). Адсюль у га-

ворках:

бол’ (гэ́ты і гэ́тая)

пыл (в’ал’і́к’і і в’ал’і́кайа)

ц’ен’ (до́ўг’і і до́ўгайа)

· розныя вынікі рэалізацыі былых рэдукава-

ных:

ярьмь йармо́

йарэ́м

баранъкъ бара́нка

бара́нак



КАТЭГОРЫЯ ЛІКУ

ДЫЯЛЕКТНЫЯ АСАБЛІВАСЦІ Ў КАТЭГОРЫІ ЛІКУ




АДРОЗНЫЯ ЛІКАВЫЯ

ФОРМЫ Ў РОЗНЫХ ГАВОРКАХ


брусн'і́ца (адзіночналікавы назоўнік) –

брусн’і́цы (множналікавы назоўнік);

ап’і́лк’і (множналікавы назоўнік) –

ап’і́лак (адзіночналікавы назоўнік)




АДРОЗНЫЯ ЛІКАВЫЯ ФОРМЫ Ў ЛІТАРАТУР-НАЙ І ДЫЯЛЕКТНАЙ МОВЕ

па́м’ац’

(у літаратурнай мове адзіночналікавы назоўнік)


па́м’ац’ – пры па́м’ітах

(у дыялектнай мове – назоўнік з суадноснымі лікавымі формамі)

Тое ж:

паго́да

(у літаратурнай мове)


паго́да – паго́ды

(у дыялектнай мове)






РЭШТКІ БЫЛОГА ПАР-НАГА ЛІКУ

(у асноўным у паўднёва-заходніх і некаторых сярэднебеларускіх гавор-ках)

дзв’е гадз’і́н’е

тры па́рэ

або́два с’ц’абл’е́

аб’е́дз’в’е галав’е́



МАРФАЛАГІЧНЫЯ ФОРМЫ, У ЯКІХ

ПРАЯЎЛЯЕЦЦА ПАРНЫ ЛІК



· назоўнікі жаночага і ніякага роду ў спалучэнні з лічэбнікамі два, дз’в’е, аб’е́дз’в’е, тры, чаты́ры:

дз’в’е п’іс’м’е́, тры з’ім’е́, аб’е́йе акн’е́, чаты́ры ша́хц’е;

· назоўнікі во́ка, ву́ха ў месным склоне множнага ліку:
у вушшу́, у ваччу́;

· назоўнікі во́ка, ву́ха, кал’е́на, пл’ачо́ і інш., якія абазначаюць парныя прадметы, у назоўным (вінавальным) склоне множнага ліку:

во́чы, ву́шы, кал’е́н’і, пл’е́чы

· назоўнікі во́ка, ву́ха, пл’ачо́ і пад. у творным склоне множнага ліку:

вачы́ма, пл’ачы́ма, дз’в’ары́ма, па аналогіі грашы́ма

У ДЫЯЛЕКТНАЙ

МОВЕ

У ДЫЯЛЕКТНАЙ

І ЛІТАРАТУРНАЙ

МОВЕ


РАСПАЎСЮДЖАНАСЦЬ ФОРМ ПАРНАГА ЛІКУ

Ў РОЗНЫХ ГРУПАХ ГАВОРАК



ПАЎДНЁВА-ЗАХОДНІЯ






СЯРЭДНЕБЕЛАРУСКІЯ





ПАЎНОЧНА-ЎСХОДНІЯ




шырока распаўсюджаны




сустракаюцца спарадычна




адсутнічаюць



СКЛАНЕННЕ НАЗОЎНІКАЎ

ДЫЯЛЕКТНАЯ СІСТЭМА СКЛАНЕННЯ


НАЗОЎНЫ СКЛОН

РОДНЫ СКЛОН

ДАВАЛЬНЫ СКЛОН

ВІНАВАЛЬНЫ СКЛОН

ТВОРНЫ СКЛОН

МЕСНЫ СКЛОН

КЛІЧНЫ СКЛОН


СКЛОНАВЫЯ ФОРМЫ,

УЛАСЦІВЫЯ ДЫЯЛЕКТНАЙ

І ЛІТАРАТУРНАЙ МОВЕ
ТЫПОВА ДЫЯЛЕКТНАЯ

СКЛОНАВАЯ ФОРМА




ФАРМАЛЬНЫЯ СПОСАБЫ ВЫРАЖЭННЯ

КЛІЧНАГА СКЛОНУ





ДЛЯ НАЗОЎНІКАЎ

МУЖЧЫНСКАГА РОДУ

канчаткі

(), -а, -у, -о

бра́ц’е, во́ўчэ, дру́жа, сы́нку, ба́ц’ко

або скарочаная форма

Ван’





ДЛЯ НАЗОЎНІКАЎ

ЖАНОЧАГА РОДУ

канчаткі

(), -а, -е, -ю

ма́мо, с’е́стро, Ва́л’о, Ма́н’е, Га́л’у

або скарочаная

мам, Кац’

і ўсечаная форма

ма, ба


ДЫЯЛЕКТНЫЯ КАНЧАТКІ НАЗОЎНІКАЎ І–га СКЛАНЕННЯ


форма

назоўніка



склон

Назоўнікі мужчынскага роду

(тыпу стол, год, кон’)

Назоўнікі ніякага роду

(тыпу малако, пол’е)


НАЗОЎНЫ


дыялектныя канчаткі не адзначаны



про́со, по́л’о, нас’е́н’о

(асобныя паўднёва-заходнія гаворкі)


РОДНЫ




го́ду, калга́су, М’і́нску

(ва ўсіх гаворках шырэй, чым у літаратурнай мове)


дыялектныя канчаткі не адзначаны




ДАВАЛЬНЫ


-ові (-овы, -еві)

хл’іебо́в’і, воўко́вы, дворэ́в’і

(гаворкі Брэсцкай вобласці)

-ові(-еві)

молоко́в’і, пол’е́в’і

(гаворкі Брэсцкай вобласці)


ВІНАВАЛЬНЫ




дай нажа́, агурка́

(у неадушаўлёных назоўніках у паўднёва-заходніх і сярэднебеларускіх гаворках)



(гл. назоўны склон)


ТВОРНЫ


-ъм (-ым), -ом

дз’е́дъм, агроно́мым, пло́том

(у залежнасці ад вакальнага тыпу гаворкі)

-ом, -эм

по́л’ом, молокэ́м

(у залежнасці ад вакальнага тыпу гаворкі)




МЕСНЫ



-ові, -і, -іе (-ые)

об воўко́в’і, на стол’і́, на пн’іе

(паўднёвыя гаворкі)



у л’е́с’а, у са́дз’а

(гаворкі з поўным яканнем)



на лу́г’е, у катух’е́

(некаторыя паўночна-ўсходнія гаворкі)

-і, -ові (-овы)

на сэл’і́, на боло́тов’і

(паўднёвыя гаворкі паўднёва-заходняга дыялекту)



у бало́ц’а, у про́с’а

(гаворкі з поўным яканнем)



у малаку́, у агн’у́

(некаторыя паўночна-ўсходнія гаворкі)


ДЫЯЛЕКТНЫЯ КАНЧАТКІ НАЗОЎНІКАЎ ІІ–га СКЛАНЕННЯ

.

форма

назоўніка

склон


Назоўнікі мужчынскага і жаночага роду на –а

(тыпу бац’ка, галава)


НАЗОЎНЫ




ба́ц’ко, та́то, дз’а́ц’ко

(для назоўнікаў мужчынскага роду ў гаворках з оканнем і няпоўным недысімілятыўным аканнем)




РОДНЫ




ат галаву́, нарвала траву́

(у частцы паўднёвых гаворак Гомельшчыны пасля губных)



у с’астрэ́, кал’а шко́л’е

(паўднёва-заходнія гаворкі)




ДАВАЛЬНЫ,

МЕСНЫ



-ê, -іе (-ые), -і
вадз’ ê, головіе, горые, на ноз’і́

(паўднёва-заходнія гаворкі)



к в’асны́, па травы́, к ба́ц’кы

(паўночныя віцебскія гаворкі)



к даро́з’а, на машы́н’а

(гаворкі з поўным яканнем)


ВІНАВАЛЬНЫ



дыялектныя канчаткі не адзначаны


ТВОРНЫ


-ъй (-ый)

пу́гъй, крын’і́цый

(паўночна-ўсходнія гаворкі)

-ою (-аю), -ею, -ую

галаво́йу, пшан’і́цайу, з’амл’е́йу, ха́туйу

(паўднёва-заходнія гаворкі)

ДЫЯЛЕКТНЫЯ КАНЧАТКІ НАЗОЎНІКАЎ ІІІ–га СКЛАНЕННЯ


форма

назоўніка

склон


Назоўнікі жаночага роду з нулявым канчаткам

(тыпу сол’, мыш)


НАЗОЎНЫ




назоўнікі мыш, гус’: мы́ша, гу́с’а або мы́шына, гу́с’іна

(некаторыя паўночна-ўсходнія гаворкі)


РОДНЫ,

ДАВАЛЬНЫ,

МЕСНЫ



()

крыв’е́, начэ́, лошадэ́

(спарадычна ва ўсіх гаворках)



ВІНАВАЛЬНЫ






ТВОРНЫ


-ою (-ею), -аю

мышо́йу, мышэ́йу, мы́шайу

(гаворкі паўднёва-заходняга дыялекту)

-ай, -эй, -ой

мы́шай, мы́шэй, мышо́й

(гаворкі поўначы Гродзеншчыны і Віцебшчыны, усходу Магілёўшчыны і Гомельшчыны)


: documents -> %D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B3%D1%96%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D0%B9%20%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D1%8B -> %D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D1%96%20%D0%B2%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%9E -> %D0%93%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0%20%D0%86.%D0%90
%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D1%96%20%D0%B2%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%9E -> Мнагазначнасць і аманімія
%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D1%96%20%D0%B2%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%9E -> Родам з нясвіжшчыны
%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D1%96%20%D0%B2%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%9E -> Сяргей Запрудскі (Мінск) Назвы беларускай мовы ў працах даследчыкаў
%D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D1%96%20%D0%B2%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%9E -> Сяргей Запрудскі Беларусістычныя зацікаўленні Самуэля Багуміла Ліндэ1
%D0%93%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0%20%D0%86.%D0%90 -> Устаноўленай практыкі геаграфічныя назвы
%D0%93%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0%20%D0%86.%D0%90 -> Уводзіны І групоўка беларускіх гаворак варыянт 1
%D0%93%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0%20%D0%86.%D0%90 -> Націскныя галосныя галосныя, агульныя з літаратурнай мовай
%D0%93%D0%B0%D0%BF%D0%BE%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%B0%20%D0%86.%D0%90 -> Правапіс агульнаўжывальных спрадвечных беларускіх слоў


  1   2   3   4


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка