Рыхтуемся



старонка10/26
Дата канвертавання15.05.2016
Памер2.76 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   26

1) сэрцавіна; 2) водблеск; 3) цвясці; 4) зацвятаць; 5) мяцеж; 6) мецяжы; 7) удалячынь; 8) удалячыні; 9) дробязь; 10) зáмяць; 11) дрывасек; 12) увер­цюра; 13) чэрэшня; 14) галерэя; 15) апякун; 16) анекдот; 17) фельетон; 18) наледзь; 19) рэпетыцыя; 20) імпрэсарыо; 21) жоўценькі; 22) аператар; 23) рэферэндум; 24) шэраваты; 25) шэравокі; 26) водар; 27) радкаваты; 28) рэдкаслойны; 29) леснічоўка; 30) мядзведзяня; 31) легенда; 32) сувязь; 33) погляд; 34) святкаванне; 35) цяжкаваты; 36) чарапаха; 37) мяккаваты; 38) семнаццаць; 39) плытагон; 40) лямантаваць; 41) месячны; 42) чэрапны; 43) мілімятровы; 44) Шакспір; 45) генеральны; 46) ясакар; 47) цалюткі; 48) летуценне; 49) Пятруся; 50) Яраслаў; 51) камп’ютэр; 52) канцэлярыя.



Тэма: ПРАВАПİС ГАЛОСНЫХ У і

СКЛАДАНЫХ СЛОВАХ і


1 У складаных словах злучальныя галосныя о, а, е, я пішуцца ў адпаведнасці з правіламі акання і якання: О́ ― пад націскам, А ― не пад націскам (ільнòвалакнó, збòжжасушылка), Я ― у першым складзе перад націскам, Е ― у не першым складзе перад націскам (жыцця / ра /дасны, жыцце / сцвяр / джаль / ны).

Злучальная галосная Е пішацца і ў 1-м складзе перад націскам у словах, другая частка ў якіх пачынаецца з Ў: двоеўладдзе, жыц­цеўстойлівы, пуцеўкладчык, пуцеўкладка, пуцеўборачны, каноплеўбó­рачны, зернеўборачны, землеўласнік, землеўгнойны, зернеўлоўнік, але:

хмеляўборачны (СБМ) .

Са злучальнай Е пішуцца незалежна ад націску і словы з першай часткай заходне- , усходне- : заходнерускі, усходнерускі, усходнееўра­пейскі.


2 Галосныя Е, Ё і Я ў першай частцы складаных слоў таксама падпарадкоўваюцца правілу якання: Я ― у 1-м складзе перад пабочным націскам, Ё ― пад пабочным націскам, Е ― пад пабочным націскам або не ў 1-м складзе перад націскам (г. зн. калі няма пабочнага націску): нядòбра /сум /лен /насць; земля/ ро /бства, зèмле /ка /ры /ста /нне, меда/­/вар/ны, меда /збор, мёда /ва /рэ /нне, светла /во /кі, але:

святла/фільтр, святла/тэ/хніка і іншыя вытворныя ад слова святло. і
3 Галосныя О і А ў першай частцы складаных слоў пішуцца ў залежнасці ад таго, на які склад па́дае націск у 2-й частцы складанага слова. Калі асноўны націск пáдае на першы склад 2-й часткі , то ў 1-й частцы пішацца А :

высака /рó /дны, даўга /лé /цце, чарна /брó /вы, разна /кве /цце, салама/­/прэс, нарада /волец, нава /вынайдзены, нава /выбраны, нава /модны, навагрэчаскі, але: нова /спечаны, нова /створаны (СБМ).

А калі ж асноўны націск пáдае не на першы, а на далейшыя склады 2-й часткі, то ў 1-й частцы ўзнікае пабочны націск і пад пабочным (як і пад асноўным) націскам пішацца Ò: чòрна/ба/рó/ды, высòка /ўра /джáй /ны, дòўга /тэр /мі /нó /вы, бòга /тва /рыць.
4 Выключэнне: Ненаціскное Э захоўваецца ў 1-й частцы складаных слоў незалежна ад месца націску ў 2-й частцы: шэра /во /кі, рэдка /зу /бы, мэта /зго /дна, Сярэдня /ве /чча, сярэдне /вя /ко /вы, сярэдня спе /лы, тэле /бá /чанне, шэсць /сот (але: шасці /сот, шасцю /стамі, шас­ці /дзё́н /ка, шасці /гó /дка, шасці /сòт /гó /ддзе і вытворныя ад іх).
5 УВАГА !!!  ЗАПОМНİЦЬ! У 1-й частцы ўзнікае пабочны націск і пішацца Ò пад пабочным націскам у некаторых словах, у якіх асноўны націск падае на 1-ы склад 2-й часткі. Гэта словы,

а) у якіх другая частка пачынаецца з Ў: марозаўстóйлівы, хола­даўстóйлівы, вогнеўстóйлівы, азонаўстóйлівы, водаўстóйлівы, каноплеўбóрачны, торфаўборачны, сортаўчáстак, новаўведзены, новаўтвораны, бетонаўкладка(-чык), двоеўладдзе, поўнаўладны(-ства, -ддзе), рознаўзроставы, рознаўзроўневы, формаўтварэнне;
б) другая частка ў якіх -знаўства , -знаўчы , -знавец , -вед:

манголазнáўства, мовазнáўства, усходазнáўства, мовазнáўчы, мова­знáвец, мовавед, японавед.

УВАГА! Варыянты: У ”Арф. слоўніку” М.Лобана і М.Судніка ў наступных словах о : народа/любец, народа/знáўчы, народа/знáўства, народа/знáвец, народа/ўладдзе, горна/рудны, горна/лыжнік, а ў СБМ тут а: нарада/любец, нарада/знáўчы, нарада/знáўства, нарада/знáвец, нарада/ўладдзе, гарна/рудны, гарна/лыжнік !!! Непарадак.
в) у якіх неабходна пазбегнуць двухсэнсоўнасці ці непазнаваль­насці значэння. Большасць з гэтых слоў ― навуковыя тэрміны: словазменны, словатвóрчасць, словафóрма, содавáр, ружовашчóкі, ружоватвáры, ружова-шэры, работадáўца, робататэхніка, колераму­зыка, крокамер;

маторазбóрачны, малочнакíслы, малочна-белы, азотнакіслы, азоцістакіслы, збожжасхóвішча, збожжаздáча, множналікавы, многаатамны, свабодалюб(-ства), сортазмена, вокамгненна, зоркаплавальнік, зоркалёт(-чык), перапончатакрылы, хлорамін, хлорвоцатны, моватворчы(-асць), вокамгненна, восемсóт (але: васьмісóт, васьмістáм і вытворныя ад яго тыпу васьмісòтгóддзе і пад.) і ў некаторых іншых словах. Але:
нарада/волец (аманімія ж!!!), як і ў вышэй названых у СБМ: нарада/любец, нарада/знáўчы, нарада/знáўства, нарада/знáвец, нарада/ўладдзе.
6 Часткі што-, свое-, сто-, дзевяноста-, радыё-, кіна-, фота-, мота-, фонда-, грос-, контр-, проці- пішуцца нязменна незалежна ад націску: што /дзён /на і што /ты /днё /вік, свое /ўла /дства і свое /ча /со /ва, сто /гра /дусны і сто /га /до /вы (але: стагоддзе), радыё /стан /цыя і радыё /кам /па /нія, дзевяноста /ты /сячны, кіна /э /па /пе /я, фота /сту /дыя (але: фатаграфія і вытворныя ад яго), мота /крос, мота /ралі, мота/спорт, мота/сані, мота/ролер, але: матацыкл, матанарты, матавóз (СБМ), фонда/сховішча, грос/майстар, грос/бух, контр/удар, контр/мера, контр/довад (не блытаць з кантрабас, кантрабанда, кантрамарка, кантрапункт, дзе частка контр- не мае значэння ’супраць’), проці /яддзе, проці /леглы, проці /дзеянне.
УВАГА!!!  У СБМ пад рэд. М.В.Бірылы: тарфа /крошка і торфа/­/крошка!!! Заа /тэ /хнік, зоа /гі /гі /е /на ― лагічна. Але: заа /тэ /хнічны (вы­творнае ад заа /тэ /хнік). Гэтаксама ў СБМ: палі /клі /ніка і палі /клі /ні /чны (вытворнае ад палі /клі /ніка); палі /гра /фія і палі /гра /фі /чны (вытворнае ад палі /гра /фія); палі /тэ /хнікум, полі /тэ /хні /чны, але: полі /тэхнізацыя і палі/тэхнізацыя!!!; палі/меры, полі/ме/рыя, але: полі/мерызацыя і палі/мерызацыя!!!, полі/га/мі/чны і палі/га/мі/чны!!!; полі/ге/нізм і палі/ге/нізм !!!; у ”Арф. слоўніку” М. Лобана і М. Судніка полі/ге/нез !!!
7 У першай частцы складанаскарочаных слоў пішацца галосная е, як і ў расшыфраваным поўным слове: медпункт, ваенвед, ваентэхнік, ваенрук; легпром, а не лёгпром, бо адзін націск у слове. У апошняй частцы складанаскарочаных слоў этымалагічнае о аднаўляецца пад націскам: юнкор (юны карэспандэнт), ваенком (ваенны камітэт), ваенкор (ваенны карэспандэнт), гарвыканком (гарадскі выканаўчы камітэт).



ЗАДАННİ ДА ТЭМЫ : ПРАВАПİС ГАЛОСНЫХ У СКЛАДАНЫХ СЛОВАХ
Заданне 8. Запішыце словы ў слупок, устаўляючы прапушчаныя літары і падкрэсліваючы іх. Справа пісьмова коратка растлумачце правапіс устаўленых галосных, як паказана ва ўзоры.
УЗОР: Сòнца /лю /бі/выпабоч. націск; асноўны націск на 2-м 1 2 складзе 2-й ч.

Усё /вед ― ё захоўваецца, бо слова ўтворана ад займ. н. р. усё.
Ален..вод, б..мбасховішча, б..мбаскідальнік, б..гаадступнік, вуг­л..здабыча, выс..каўраджайны, выс..каякасны, в..даносны, в..стралісты, в..страверхі, вугл..кіслы, вільгац..ёмістасць!, в..дазборнік, вогн..трывалы, в..далячэнне, в(о,а)л(я,е)выяўленне, выс..каідэйны, вільгац..мер, в..дана­порны, выс..кагорны, г..рнарудны!, г..рналыжнік, гелі(я,е,а)ц..нтрычны!, гр..маадвод, гр..смайстар, дв..(е,я)борства, дыз..л..будаванне, д..ўгачаканы, д..брачыннасць, д..брасумленны, дз..в..ност..годдзе, д..макіраўніцтва, д..мафон, ж..ўталісце, жыцц..сцв..рджальны, жыцц..радасны, жыцц..лю­бівы, зб..жжасховішча, земл(е,я)ўласнік! [Дзе логіка? Параўн. з хмел(я,е)ўборач­ныСБМ], з..латаносны, збр..(е,я)носец, з..мл..ўладальнік, з..мл..знаўства, зерн..сховішча, зме..падобны, з..латаздабыча, земл..драбілка, зб..жжаздача, ільн(ò,а)завóд, ільн..семя, крыштал(я,е)оптыка, к..смабачанне!, кр(о,ы,а)ва­цячэнне, кр(ы,о,а)вацёк, кам(е,я)н..апрацоўчы, кле..варня, к..н..гадоўля, к..савугольнік, мн..гастаночны, мн..гавугольнік, м(о,а)тасані, мн..галюдна, мн..гастаронні, мар..заўстойлівы, м..вазнаўчы, Н..ваполацк, Н..васібірск, н..вабудоўля, н..вабранец, насенн..водства, н..жыцц..здольны, н..д(ò,а)б­разычлівы, н..д..ўгавечны, н..д..браякас(т?)ны, Н..валукомль, п..літэхнікум і п..літэхнізацыя!! (СБМ), п..літэхнічны, п..ўнам..тражны!!, п..ліклініка і п..ліклінічны!! (СБМ), п..лігрáфія і п..ліграфічны!! (СБМ), п..лімерны і п..лімерызацыя!! (СБМ), п..лігенéз!! (Арф.), п..ўнапраўны, п..ўнагалоссе, р..значасовы, р..знастайны, р..знакаліберны, ст..гакідальнік, ст..гадовы, св(а,о)..часовы, сн(а,о)павязалка, ст..галосы, см(а,о)лацячэнне, с(а,о)ба­л..водства, с..рэдн..спелы, с..рэдн..вяковы, эпоха С..рэдн..вечча, ск..ра­гаворка, св(а,о)..асаблівы, траншэ..капальнік, т(а,о)нкацелы!, тунел..бу­даванне, т(а,о)нкашэрс(т?)ны, тытун..водства, т..ўстасценны, ус..ночная, ф..такартка, ф(а,о)ндасховішча, х(о,а)ладаўстойлівасць!, хмел(е,я)ўбо­рачны! ч..рнавалосы, ча..апрацоўка, ч..рнабровы, чырв..нашчокі, шэрсц..а­працоўчы, ш..разём, ш..равокі, ш..сц(ь?)сот, ш..рсц..часальны, шыр..ка­плечы, шыр..каэкранны, шт..месячны, шыр..кафарматны, вільга­ц(я,е)ўстойлівы (СБМ), аднайменны і р(о,а)наіменны (СБМ, ТСБМ. Нелагічна!)
Да тэм ”Аканне”, ”Яканне ” і ” Правапiс галосных у складаных словах ” :
Заданне 9. Запішыце словы ў 2 слупкі, раскрываючы дужкі і ўстаўляючы прапушчаныя літары. Падкрэсліце месца арфаграмы, пастаўце ў словах націскі і пасля кожнага слова коратка растлумачце яго правапіс, як паказана ва ўзоры.
УЗОР:
шавялюра ― даўно запазыч. (з фр.)

крамлёўскі ― белар. слова, аканне ( э → а )

шэдэўр ― іншам. сл.

веялка ― я спрадвечнае

камене /а /пра /цоў/чы ― не 1-ы склад перад нац.

канòпле/ўборачны ― выключ. (2-я ч. пачынаецца з ў , узнікае пабоч. націск)

высòка /ра /зві /ты асноўны нац. не на 1-м складзе 2-й ч., узнікае пабоч. націск

святла /фор /ны ― выключэнне, вытворнае ад святло.
Пл..нарны, ф..льдмаршал, кам..ртон, ц(э,а)гляны, вунд..ркінд, пр..йскурант, упрыс(е,я)дкі, каф..дральны, ц..йтнот, шыр..каэкранны, с(е,э,а)кр..тарыят, св..тлаваты, св..тлавы, св..тлавокі, [св..тламузыка, св..тлабоязь, св..тлавод, св..тлакол..рны, св..тлакопія, св..тлалюб, св..тлафор, св..тламер, св..тламетрыя, св..тланосны, св..тлапіс, св..тлацень, св..тлафільтр, св..тлапровад, св..тлапрывод (фізіч.), св..тласіла, св..тлатэхніка], св..тломаскіроўка, св..тловым..ральнік, св..тлолячэнне, св..тлокапіраванне (спец.), св..тлоадчувальны, р..льеф, ва(е,я)нком, ва(е,я)нрук, р(а,э)з..рвуар, канс..рванты, с..нтым..тальнасць, д..серт, ш..рсцяны, Ж..нева, адр..с, вып(э,а)цкаць, вып(э,а)цканы, (я,е)рына, вы(я,е)віць, выц..гнуць, д..рматыт, сл(я,е)сарны, в..лікадзяржаўны, В..лікабрытанія, л(о,а)гапсіхалогія, выс..каразвіты, св..тлапісны, д..ўга­лецце, мн..газначнасць, кам..дыйны, р..цэпт, св..тланоснасць, р..форма, ш..сцьсот, ш..сцісотгадовы, выгар..лы, в..стразубы, фл..ксійны, св..тлалюбства, пл..бей, праф..сура, ц..нтрычны, в(а,о)с..мсот, в..сьмісотгоддзе, ц(э,а)люткі, бухгалт..р, прор..зь, уп(е,я)ц..рых, прац(э,а)суальны, выв..трыць, інт..рвал, шыр..калобы, ш..дэўр, выс..кародны, др..жаць, лат..рэя, венз..ль, с(е,я)б..любства, камп’ю­т..рызацыя, св..тлафільтравы, венц..р, в(я,е)рбена (бат.), дз(е,я)гцяр, дз..раза, дзев..р, кам..нціраваць, калі(е,я)вы, чайны с..рвіз, вын..ньчыць, купл..ны, ледз..ніць, занес..ны, сув..зь, яс(я,е)н..вы, ц..жкаатлет, ф..рмент, фельч..р, філат..лія, с..гмент, вым..няць, м..цяжы, выгандл..ваць, гандл..ваць, прывіле..ваны, м..нзурка, аш(ы,э)йнік, барт..р, поп(е,я)л, п(е,я)ц..рня, выдз..ліць, зл..якасны, кр..пасны, выстр..ліць, м..нтол, зл..язычны, кр..ватачывы, кр..ваточыць, ц..р..маніял, ігр..к, ш(э,а)в..люра, к..дроўнік, м..вавед, з..зюляня, дз..тляня, дз(е,я)с..ц..рычны, кат(э,а)р, кам(я,е)каваты, кр(о,а)камер, з..атэхнік, з..ат..хнічны (СБМ – а!!!), з..агігіена, з..агеограф, з..ахімічны, д(э,а)лікатэс, тр..цічны (спец.), с..м’янін, мат..разборачны, мат..рна-парусны, крыштал(е,я)к..раміка, канопл..ўбо­рачны, кан(о,а)пляводства(-чы), сп..ртбаза, ільн..ткацкі, к(о,а)р..ткахвалевы (СБМ і ”Арф.”― а), турн(е,э), Тр..ццякоў, в..люр, к(о,а)ран..клубн..плоды, аранж..рэя, бр..стаўчанін (у СБМ э ― нелагічна!), аўтамабільнае радэ(а,о), Вал..р’ян, вад..віль, кіп..нь, аўтсайд..р, л..гкаматорны, л..гкаўзброены, л..гкавагавы, л..гкавагавік, л..гкакрылы, л..дасховішча, н..вамодны, н..ваўведзены, св..тлалюбны.

Тэма: İНШАМОЎНЫЯ СПАЛУЧЭННİ ГАЛОСНЫХ і



ИО






У сярэдзіне слоў : .
Але: у пачатку слоў і ў канцы пасля галосных ― нязменна:

İÓ (пад націскам): İА (не пад націскам):

іóн, Іóсіф; іанізáцыя, Іардáнія, Іаáн, İанíчнае мора; трыо , Токіо , Антоніо

ИА

незалежна ад націску İЯ (ЫЯ): авіяцыйны, авіятар, дыялóг, радыя­тар, педыятр, фартэпіяна, мемарыял.

Выключэнне: мільярд, брыльянт

ЬО

ЬЁ: ласьён, шампіньён, каньён, батальён. Выключэнне: булён





ИЕ
ЕА

ОИ

ЕО

ОЭ




İЕ (ЫЕ): кліéнт, кліентура, абітурыéнт;

але: езуіт, ерыхонская труба



ЕА (ЭА): Неáпаль, рэабілітáцыя, рэалíзм

Оİ: астэроід, еўрапеоід, негроід. Выключэнне: акіян

ЕÓ (ЭÓ), ЕА (ЭА): археóлаг, археалó­гія,

ідэó­лаг, ідэалóгія, метэарыт

АЭ: арфаэпія, арфаэпíчны, паэт, паэтычны





ЙО

ЙЕ

ЙА




Ё (пад нац.), Я (не пад нац.): ёд, ёгурт, раён, маянэз Але: нязменна ў пачатку ўласных назваў:

Нью-Йóрк, г. Йóркшыр (пад націскам), Йашкáр-Ала,

г. Йаганесбург, г. Йакагама (не пад націскам)

Е: фаé, феервéрк, канвéер. Але: рэспубліка Йемен,

йеменец

Я: Мáя , Наяма


: doc
doc -> Савет камандзіраў гімназіі
doc -> Праверкі алімпіядных работ па беларускай мове і літаратуры, 8 клас
doc -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
doc -> Прадмова 3 р а з д з е л дааліiмпiійская мiіфалогiія
doc -> Установа адукацыі «Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя Францыска Скарыны»
doc -> “Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя Францыска Скарыны”
doc -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
doc -> Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт
doc -> Установа адукацыі «Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя Францыска Скарыны»
doc -> Гданьск пачынаецца ў наваградку пралог як заўсёды, сонца мела


1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   26


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка