Рыхтуемся



старонка22/26
Дата канвертавання15.05.2016
Памер2.76 Mb.
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   26


ПАМЫЛКİ ВА ЎТВАРЭННİ İ .

ВА ЎЖЫВАННİ ДЗЕЕПРЫСЛОЎЯЎ і
1 Памылка ва ўтварэнні :
Утвараючы дзеепрыслоўі закончанага трывання, суфіксы


-ўшы, -шы нельга далучаць да асноў дзеясл. незаконч. трыв.

Памылка: глядзеўшы, пісаўшы, насіўшыся, казаўшы, пёкшы, вёзшы
Паправіць такую памылку можна двума спосабамі:

а) або ўтварыць дзеепрыслоўе незак. трыв. суфіксам -учы (-ючы), -ачы (-ячы): гледзячы, пішучы, носячыся, кажучы, пекучы, везучы ;

б) або далучыць прыстаўку, памяняўшы трыванне базавага дзеяслова на закончанае: паглядзеўшы, спісаўшы, нанасіўшыся, сказаўшы, спёкшы, звёзшы і г. д.
2 Памылка ва ўжыванні :




Асноўнае правіла ўжывання дзеепрыслоўяў:

*****************************************************************************

У сказе з дзеепрыслоўем павінен быць адзін утваральнік абодвух дзеянняў: і асноўнага, выражанага дзеясловам-выказнікам, і дадатковага, выражанага дзеепрыслоўем.

Калі ж гэтыя два дзеянні выконваюцца рознымі ўтваральнікамі, то гэта памылка ва ўжыванні.



ПРЫЁМЫ ВЫПРАЎЛЕННЯ ПАМЫЛАК

ВА ЎЖЫВАННİ ДЗЕЕПРЫСЛОЎЯЎ
1) прыём самы лёгкі і просты, але не самы ўдалы:

дзеепрыслоўны зварот можна ператварыць у даданую частку складаназалежнага сказа, замяніўшы дзеепрыслоўе на дзеяслоў, а астатнюю частку сказа пакінуць нязменнай.


2) прыём хоць і цяжэйшы, але больш удалы:

пакінуць нязменным дзеепрыслоўны зварот, а другую частку сказа змяніць такім чынам, каб быў адзін утваральнік абодвух дзеянняў. Напрыклад:



Н я п р а в і л ь н а

П р а в і л ь н а


1) Пад’язджаючы да вёскі, нам трапляліся клёны і дубы.
Тут два ўтваральнікі: дадатко­вае дзеянне пад’язджаючы выкон­ваецца ўтваральнікам ”мы”, а галоўнае дзеянне трапляліся выконваецца ўтваральнікам

клёны і дубы”.

2) Лежачы на сене, лёгка дыхаецца і марыцца пра ўсё прыемнае.
Гэта безасабовы сказ. Тут дадатковае дзеянне выконваецца адным утваральнікам (чалавекам), а галоўнае адбываецца само сабой, без утваральніка. Таму гэта таксама памылка ва ўжыванні дзеепрыслоўя. Выключэнне складаюць безасабо­выя сказы, у якіх ёсць інфінітыў.


прыём:

Калі пад’язджалі да вёскі, нам трапляліся клёны і дубы.

прыём:



Пад’язджаючы да вёскі, мы бачылі (або: сустракалі) клёны і дубы.

Тут адзін утваральнік абодвух дзеянняў: мы пад’язджалі і мы бачылі.


прыём:

Калі ляжыш на сене, лёгка дыхаецца і марыцца пра ўсё прыемнае.

прыём:



Лежачы на сене, лёгка дыхаць і марыць пра ўсё прыемнае.

3 Лагічная памылка




гэта ўжыванне дзеепрыслоўя закончанага трывання з суфіксам -ўшы (-шы ) замест незакончанага ці наадварот.

Напрыклад, лагічная памылка ва ўжыванні дзеепрыслоўя ў наступным сказе: Добра адпачываючы на летніх канікулах, дзеці ў верасні зноў з радасцю ўзяліся за вучобу. ( Трэба: адпачыўшы ).



ПАМЫЛКİ ВА ЎТВАРЭННİ İ ВА ЎЖЫВАННİ .

ДЗЕЕПРЫМЕТНİКАЎ і

1. Ужыванне формаў Н. склону м. р., аманімічных з дзеепрыслоўямі, тыпу чытаючы хлопчык.

2. Ужыванне шыпячыхдзеепрыметнікаў з суфіксамі -уч- , -юч- , -ач- , -яч- ; -ўш- , -ш-;

3. Ужыванне зваротных дзеепрыметнікаў з постфіксам -ся тыпу развіваючыяся.

4. Ужыванне кароткіх формаў м. р. тыпу прывезен, дагледжан, асвоен.

5. Напісанне пад уплывам рускай мовы ў суфіксах дзеепрыметнікаў залежнага стану пр. часу дзвюх літар нн тыпу жаданная, прынесенныя, атрыманнае.

6. Напісанне ў суфіксах дзеепрыметнікаў залежнага стану пр. часу суфікса -ян- (з літарай я) тыпу асветляны, загояны, падояны. (Не блытаць з правільнымі формамі з суфіксам -н- пасля базавай асновы на -я- тыпу запаяны, засеяны).

7. Ужыванне ў дзеепрыметніках залежнага стану пр. часу суфікса -т- замест -н- тыпу гузікі адарваты (замест адарваны).


Заданне 86. Выпішыце нумары словазлучэнняў з формамі дзее­прыметнікаў, якія не адпавядаюць нормам беларускай мовы.

1) працягваемая гутарка; 2) уважліва слухаючы сын; 3) атрымаўшыеся малюнкі; 4) уцалелы кавалак лесу; 5) змолатае зерне; 6) сурова насупленыя бровы; 7) па­рослыя мохам купіны; 8) заінетыя дрэвы; 9) зачырванеўшаяся ад марозу дзяўчынка; 10) заросшы травою ручай; 11) засмажанны кавалак; 12) асветляныя сонцам паляны; 13) засыплены лісцем; 14) куплены на ўласныя грошы.


Заданне 87. Выпішыце нумары сказаў з граматычнымі памылкамі ва ўжыванні дзеепрыметнікаў. Вусна растлумачце, чаму вы гэтыя формы дзеепрыметнікаў аднеслі да памылковых.

1. Ён быў дагледжаны, падпраўлены і нядаўна пабелены, гэты журботны напамінак вайны. (В. Б.) 2. Невялікая магілка з завялай травою і высахлымі немудрагелістымі вянкамі старанна падраўняна; пагабляваныя штыкеціны агароджы афарбаваны зялёнай фарбай ― як і належыць вайскоўцам. (В. Б.) 3. Прылажыўся дзед Талаш ― і гулкі стрэл здрыгануў лясную глухмень, і трыумфуючы воўк таксама падскочыў угору і асунуўся, як мяшок. 4. У бары густым настоен пах смалісты. Падаслан пад ногі хвоям мох пушысты. 5. Кветцы засохшай зноў не цвісці. 6. Па­ветра было насычана ап’яняючым водарам жытнёвага поля. 7. Сярод папераў пастарэўшых, сярод запыленых лістоў радкі даўно забытых вершаў неспадзявана я знайшоў. 8. Апусцеўшае поле захмурнела высахшым быльнікам. 9. Усе гузікі папрышываты. 10. Навокал пляцоўкі пастаўлены плот, закладзен падмурак вялікага дома. 11. Жыве загінуўшы герой у светлай памяці людской. 12. Адгукніся, вясна, мне зязюляй з-за рэчкі, дай яшчэ раз прыпасці да любай зямлі і каштанаў сваіх незгасальныя свечкі над маёй адшумеўшай вясной запалі. 13. Скінуты межы, свет разгароджан. 14. Імжа перайшла ў спарнеючы дождж. 15. Пышным, некранутым ростам стаяла трава ― маладая, яшчэ не набраўшая ні соку, ні гушчыні свайго колеру. 16. Наўздагон веснавой сіле імчыцца вясёлая пераклічка прыляцеўшых птушак. 17. Пачуў плач прачнуўшыхся і прагаладаўшыхся дзяцей, потым убачыў цётку, вяртаючуюся з лесу.
Заданне 88. Выправіць памылкі ва ўжыванні дзеепрыслоўяў, карыстаючыся абодвума прыёмамі выпраўлення ( гл. табліцу ).
1. Пад’язджаючы да горада, у мяне парваўся чаравік. 2. Седзячы на беразе рэчкі, з ёй і здарылася бяда. 3. Пракапаўшы канаўку, асушыцца поле. 4. Вяртаючыся пад праліўным дажджом дамоў, на ім не было сухой ніткі. 5. Гледзячы на танцы дзяцей, сэрца радуецца. 6. Уволю папрацаваўшы і папалуднаваўшы, соладка адпачываецца.
Заданне 89. Выпішыце нумары сказаў з памылкамі ва ўжыванні ці ва ўтварэнні дзеепрыслоўяў. Вусна пракаменціруйце, у чым заклю­чаецца кожная памылка.
1. Прыбегшы ў спякотны дзень да ракі, нельга разгарачанаму адразу кідацца ў ваду. 2. Не чытаўшы кніг, не вучыўшы ўрокаў, не спадзявайся на поспехі ў навуцы. 3. Слухаючы выступленне спявачкі, у людзей на сэрцы станавілася лягчэй. 4. Было так ціха, што чуваць было, як недзе, зашыўшыся ў траву, цвірчэў конік. (Сач.) 5. Ад’язджаючы ў горад і надоўга развітваючыся з роднымі мясцінамі, у мяне моцна заные ў сэрцы, балюча зашчыміць у грудзях. 6. Задарожны стаяў тварам да ветру, быццам прытуліўшыся шчакою да яго пругкага халадку… (А. Ж.) 7. Было чуваць, як плешча, гуляючы ў вадзе, рыба, як злосна гудуць, пралятаючы блізка каля агню, чорныя рагатыя жукі. (İ. К.) 8. Паціху дагараўшы, дровы зрэдку ўспыхвалі дымком. 9. Зразумеўшы, што тут хвалі яе не дастануць, жанчына спынілася… (İ. К.) 10. Дайшоўшы да свайго старога селішча, не маглі, каб не зазірнуць на яго. (Сач.) 11. Ён ціха, нерухома ляжаў, з асалодай адчуваючы, як цела прыемна ные ад стомы… (İ. М.) 12. Седзячы на беразе возера, усплескі хваль лашчаць слых. 13. Ён час ад часу з надзеяй падымаў галаву і паглядаў уперад, спадзеючыся ўбачыць поле, але там па-ранейшаму стаялі сосны. (İ. М.) 14. Успомніўшы каля дошкі даўно прачытаны твор, вучань хмурыў бровы, моршчыў лоб і нават чухаў патыліцу. 15. Тут, ля возера, яго душа нібыта выпроствалася і наструнена замірала, прагнучы толькі цішыні і прыгажосці. (У. А.) 16. Кучаравая вішня ўжо адцвітала, шчодра сыпаўшы на зямлю свае белыя пялёсткі. 17. Прыехаўшы ранкам у лес па грыбы, там было ўжо светла. 18. Развіт­ваючыся з гаспадаром, госці адразу паехалі ў горад.

ПРАВАПİС ПРЫСЛОЎЯЎ İ БЛİЗКİХ ДА İХ і

СПАЛУЧЭННЯЎ і
Р а з а м пішуцца:

1. П р ы с л о ў і, утвораныя спалучэннем п р ы н а з о ў н і к а ў з с а м а с т о й н ы м і ч а с ц і н а м і м о в ы:

♦ з прыслоўямі: назаўтра, паслязаўтра, пазаўчора, залетась, замала, залішне, насупраць, назаўсёды, дацямна (але: спалучэнні прыназоўнікаў з прыслоўямі ў значэнні назоўнікаў пішуцца асобна: пачакай да заўтра; адклаў на паслязаўтра; ад відна да цямна);

♦ з лічэбнікамі: натрае, утрох, утраіх, утрая і інш. (але: па двое; у адно);

♦ з займеннікамі: потым, нашто, нізашто, навошта (не блытаць з займен­нікамі: На штó замахнуўся! і Нашто забраў?; За тым лесам і Спачатку падумай, а затым скажы; Ні за што не бярэцца і Нізашто не скажа);

♦ з кароткімі і поўнымі прыметнікамі: злева, управа, налева, зрэдку, збольшага, здалёку, пароўну, падоўгу, дачыста, ушчыльную, упустую, унічыю, наўдалую (але: у адкрытую; на міравую; на бакавую);

♦ з назоўнікамі: а) якія без прыназоўніка не ўжываюцца: дарэшты, дашчэнту, даспадобы, употай, знячэўку, няўцям, спакон, бесперастанку, безупынку ( і без упынку); б) паміж якімі нельга ўставіць азначэнне ці склонавае пытанне: напалову, навекі, напаказ, навобмацак, назло, напралом, наадрэз, нацянькі, папраўдзе па праўдзе), спадылба, даволі, дахаты, дадому, углыб, усурёз; в) якія маюць шырокае прасторавае і часавае значэнне: звечара, увечары (але: пад вечар), зранку, удзень, уночы, апоўначы, спераду, збоку, ззаду, знізу, уверх, удалячынь, адразу, увысь, увосень, узімку.

Такія прыслоўі трэба адрозніваць ад назоўнікаў з прыназоўнікамі і ад вытворных прыназоўнікаў. Яны пішуцца асобна, пры іх у сказе ёсць


залежныя словы: Пайшлі дахаты (прысл.) і Пайшлі да хаты ягонай (наз. з прыназ.); Скаціўся зверху (прысл.) і Скаціўся з верху гары (наз. з прыназ.); Павярнуў убок (прысл.) і Павярнуў у бок сяла (вытворны

прыназоўнік);

2. С к л а д а н ы я прыслоўі ― спалучэнні са словамі што і сама: штотыднёва, штодзень, штодзённа, штоночы, штовечар, штолета; гэтаксама, тамсама, таксама.
П р а з з л у ч о к пішуцца прыслоўі:
1) з прыстаўкай па- і суфіксамі -аму, -яму, -ому, -му, -ск-у, -цк-у, -ы, -ое, -ае, -яе: па-казённаму, па-іхняму, па-другому, па-мойму, па-казахску, па-купецку, па-воўчы, па-першае, па-другое, па-трэцяе;

2) з прыстаўкай абы-: абы-дзе, абы-як, абы-куды;

3) з постфіксам -небудзь: дзе-небудзь, як-небудзь, куды-небудзь;

4) утвораныя паўтарэннем таго самага слова ці сінанімічных, антанімічных: ціха-ціха, сам-насам, дзе-нідзе, перш-наперш, раз-пораз, воляй-няволяй, калі-нікалі, век-вяком.


А с о б н а пішуцца спалучэнні, блізкія значэннем і функцыяй да прыслоўяў. Такія спалучэнні ў сказе таксама з’яўляюцца акалічнасцямі, але не перайшлі ў прыслоўі, захоўваюць сувязь з назоўнікамі.

1) спалучэнні назоўнікаў з прыназоўнікамі без, да, на, з: без промаху, без аглядкі, без толку, без канца; да адвалу, да ўпаду, да смерці, да зарэзу; на адзіноце, на жаль, на хаду, на ляту, на бягу, на віду; з разбегу, з размаху, з разгону, з ходу, з налёту;

2) спалучэнні, у якіх назоўнік можа ўжывацца ў розных склонах:

у час ― у часе, з часам, да часу; на памяць ― за памяццю, па памяці; пад пахай ― па пахі, пад паху; за пазухай ― за пазуху; пад рукой ― пад руку, з-пад рукі;

3) спалучэнні адмоўяў не, ні з назоўнікам і прыназоўнікам: не ў пару, не ў час, не ў меру, не да смеху; ні на грош, ні за грош;

4) спалучэнні прыназоўніка у з назоўнікам, які пачынаецца з галоснага: у абдымку, у адзіночку, у абрэз, у абмен, у абхват;

5) устойлівыя спалучэнні: без дай прычыны, усё роўна, усё адно, як след (але: якраз), па праўдзе кажучы, час ад часу, з веку ў век, як на зло (= ’як на злосць’).


Заданне 90. У слупок запішыце словазлучэнні злітна, асобна ці праз злучок. Справа коратка растлумачце іх правапіс.



Адмовіцца на/адрэз

Ва ўсіх на/віду

Віднеліся ў/глыбіні двара

Вывучыць на/памяць

Выклікáлі ў/дзвюх

Выставіць на/паказ

Глянуць спад/(і,ы)лба

Да/гэтуль працаваць

Дым папоўз у/гару

Ехалі не/таропка

Жыць з/веку/ў/век

Зазірнуць у/глыб

Запомніць на/заўсёды

Застацца сам/на/сам

Застацца на/адзіноце

З/вечара задажджыла

Згуляць партыю ў/нічыю

Злучыць у/адно

Знаходзіліся дзесьці ў/глыбіні

З/нізу бачны былі

З/нізу будынка цякла вада

Знішчыць да/рэшты

Зрабіць міма/волі

Зрабіць у/трая больш

З/размаху паляцець

З/ранку выпаў дождж

Зрэзаць на/бягу

Імчацца без/аглядкі

İсці без/мэты

İсці след/у/след

İсці ў/бок рэчкі

İшоў у/сляпую

Кідаліся ў/бок

Лезці на/пралом

Ляжаць у/версе

Мала/па/малу выбрацца

Наеўся да/адвалу


Накіраваліся ў/бок дарогі

На/перадзе не відаць

Ні/за/што не прызнаецца

Нябачны з/нізу туман

Пад/вечар пацяплела

Падзяліць па/роўну

Па/доўгу не бачыць

Пад/раніцу пайшоў дождж

Пазіраць у/далячынь

Пайсці на/міравую

Пайшлі ў/глыб лесу

Паставіць у/шчыльную

Пасыпаліся з/верху гары

Пойдзеш на/цянькі – згубіш тры дзянькі

Прабіць на/вылёт

Працаваць ад/відна/да/цямна

Прыйшоў да/дому

Прыйшоўся да/спадобы

Рабіць на/суперак сумленню

Раз/за/разам нахіляцца

Раз/пораз пастукваў

Сабрацца ў/чацвярых

Сказаць не/ў/пару

Скласці крыж/на/крыж

Смяяўся да/ўпаду

Сонца большала ў/вачавідкі

С/пераду спыніліся

Спусціліся з/верху

Стаць на/супраць

Сустракаліся за/летась

Трымаць на/па/гатове

У/версе страхі віднелася шчыліна

У/сярэдзіну не пайшлі

У/ранку падмерзла

У/чацвярых дзяўчат пабываў

Час/ад/часу ўспамінаць

Шанаваць сябе з/моладу


: doc
doc -> Савет камандзіраў гімназіі
doc -> Праверкі алімпіядных работ па беларускай мове і літаратуры, 8 клас
doc -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
doc -> Прадмова 3 р а з д з е л дааліiмпiійская мiіфалогiія
doc -> Установа адукацыі «Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя Францыска Скарыны»
doc -> “Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя Францыска Скарыны”
doc -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
doc -> Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт
doc -> Установа адукацыі «Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя Францыска Скарыны»
doc -> Гданьск пачынаецца ў наваградку пралог як заўсёды, сонца мела


1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   26


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка