Саламея Пільштынова



старонка11/15
Дата канвертавання15.05.2016
Памер3.06 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

Раздзел чацвёрты

ДРУГІ ПРЫЕЗД У СТАМБУЛ
Прыехаўшы ў Стамбул, мы трапілі ў Ені Бахчы [1] ў дом Дуду Хасан-эфендзі Башкеседара, бацькі Аішы Ханум, лячыць вочы якой я і прыехала; мяне па-чалавечы прынялі тут, у бацькі Аішы Ханум. У доме Абды-бея ў горадзе Эюпю таксама мяне добра прынялі, дык, асвоіўшыся за тры дні, пачала я лячыць Аішу Ханум і лячыла яе сорак дзён, ды так яе шчасліва ад старое слепаты вылечыла з дапамогаю Пана Бога, што яна так добра і дасканала бачыла, нібыта ніколі і сляпою не была.

Калі я хутка вылечыла Аішу Ханум, дык мне шмат добрых пацыентаў трапілася, напрыклад, Мустафа-ага (жыве ў Тахта Кала, дзяржаўны скарбнік), Кадык-ага і Хусейн-ага, Емін-улу, Тарапхан Яніны, што кіруе тым горадам, дзе золата робяць, а ён не бачыў адным вокам гадоў трыццаць, а другім – сем, і я яго з дапамогаю Пана Бога так удала вылечыла, што ён так добра бачыць, што чытаць і пісаць можа. Заплаціў ён за маё лячэнне семсот леваў.

Пасля пачала я лячыць Шэхімулле, вельмі старога чалавека, і яго з ласкі Пана Бога так удала вылечыла, што мог таксама чытаць і пісаць, а затым ён стаў Урумелі Казаскерам (гэта значыць, не раўнуючы, святым пастырам), і ён мне за маю працу даў пяцьсот леваў, і мела я ад яго вялікую пашану, і ласку, і вялікі доступ, ды той толькі паверыць зможа ў гэта, хто ведае, што гэта за пасада Урумелі Казаскер.

Шмат яшчэ іншых пацыентаў мела, якія мне сумленна заплацілі і адзін аднаму рэкамендавалі, і разбагацела я хутка на колькі тысяч злотых польскіх.

У маю бытнасць даў Пан Бог султану Мустафе, што быў на троне ў Стамбуле, дачку Эметулу, а гадоў сорак не нараджаліся нашчадкі ў султанскім доме, хоць за гэтыя сорак гадоў ужо чатыры султаны памерлі. Дык у час урачыстасцей у гонар нараджэння гэтай Эметулы (гэта значыць надзея ад Бога) увесь Стамбул і Пера [2] і ўсе вялікія і малыя вуліцы, дамы, камяніцы, лаўкі і крамы так былі прыбраныя, як у нас у Польшчы алтары на свята Божага Цела ўпрыгожваюць, аздоблены вышыванымі золатам тканінамі, кілімамі і дыванамі, і таксама ўвесь Стамбул так быў упрыгожаны зялёным самшытам, такім вялікім, высокім і тоўстым, як звычайныя дрэвы ў лесе, бо самшыт турэцкі не такі малы, як у польскіх садах, і таксама лаўровым дрэвам быў увесь горад засаджаны і размаітымі кветкамі ў вазах, што нельга было на возе праехаць, і таму мусіла я сабе каня добрага купіць, збрую і сядло, і мела амазонскую сукню, і два ўбраныя лёкаі мае ішлі за мною пешу, а я на кані ехала там, дзе мне падабалася, паглядзець на звычаі, ілюмінацыі, музыкаў і размаітыя танцы, скокі.

Розныя людзі ў розных строях цешыліся, а хоць цягнулася ўсё гэта доўгі час, а менавіта дзён сорак, але без сварак і без крыві, і ўвогуле ўсё спакойна закончылася.

Адзін купец у Стамбуле, католік, зваўся ён Мусіані, зрабіў з васьмідзесяці ок найлепшага жэмчугу харугву перад сваёй лаўкаю, і назвалі яе Індзілі Байрактар, гэта значыць жамчужная харугва. Усе людзі і хрысціяне са сваімі цэхамі штодзень да султанскага палаца ішлі, напрыклад, кушнерскі цэх меў харугву з собалем, якая была ля кушнерскае лаўкі, была яна ацэнена ў сто кес. А дзе былі краўцы, дык на сваіх харугвах нажніцы, прасы, локці і дарагія тканіны вешалі. Хто памаранчы, памаграны [3] прадаваў, дык харугву меў з памаранчаў, з цытрынаў, з яблык і іншага і з дарагіх штангерак [4], паясоў, хто толькі якім майстрам быў, такую харугву мусіў паставіць.

А якія феерверкі на моры, а што за дзіўныя паркі, якія палацы і масты былі, якія гулянкі і ілюмінацыі пры ўдзеле вялікае колькасці людзей розных народаў! Цяжка апісаць тое відовішча, якое было на моры. Цэх залацільшчыкаў такое паказваў: чатыры тысячы самых лепшых людзей, усе мелі новыя аксамітныя жупаны, кунтушы з гішпанскага сукна, паясы з чыстага золата, дыяментамі ўпрыгожаныя, сінія, новыя чырвоныя фэзы на галовах, у адной руцэ з чыстага золата кадзідла з кадзеннем lignum aloes, а ў другой – кубак з чыстага золата альбо са срэбра, добра пазалочаны, напоўнены ружоваю гарэлкаю; і гэты цэх залацільшчыкаў віншаваў султана Мустафу з нараджэннем дачкі Эметулы, скакалі яны свае танцы і атрымалі ад султана падарунак – дзве тысячы чырвоных залатых.

Прыйшлі зноў аратыя да султанскага палаца, вялікая грамада маладых хлопцаў, прыгожа і багата ўбраных. Яны мелі срэбраны пазалочаны плуг з шасцю вельмі прыгожымі валамі, рогі якіх былі пазалочаныя, і шэрсць таксама пазалочаная. Кожны чалавек меў на сабе на залатым галуне пацэпленую скрынку, а ў гэтых скрынках было рознае насенне, напрыклад, пшаніца, ячмень і іншае збожжа; і вось адзін араў сваім плугам на валах, і іншыя са скрынак насенне сеялі і спявалі, паводле свайго звычаю, а найяснейшы султан Мустафа, зверху гледзячы на тое, як яны аралі і сеялі, высыпаў аратым у іх баразну колькі тысяч чырвоных злотых.

Калыска той султаніхі была з чыстага золата, упрыгожаная дыяментамі. Раней чым у яе дзіцё палажылі, паслалі ў эюпскую джамію [5] пасвянціць, бо тут, як усе тутэйшыя хрысціяне мовяць, ляжыць святы Іова, і ў гэтай джаміі кожнаму султану, што на трон уступае, прычапляюць шаблю, і там гэтая калыска была пасвянцона з вялікаю пышнасцю ў прысутнасці высокага стану людзей, а менавіта: муфты [6], Урумелі Казаскер, Анадол Казаскер, Стамбул эфендзі [7] і Шэхімулла з найгоднейшага духавенства, і прынесена гэтым разам пяцьсот бараноў у ахвяру, і значная сума грошай убогім дадзена; і вось сталі ад эюпскае джаміі аж да джаміі Айя-Сафіі [8] шарэнгаю янычары, узброеныя і слічна апранутыя, а тую калыску на галаве неслі з вялікаю пышнасцю з почтам султанавых прыдворных і шматлікіх султанавых паноў, шмат было конных: увесь двор візіра і янычар-агі.

Кожны з вялікіх паноў турэцкіх падарыў гэтаму новаму дзіцяці па адной нявольніцы. Нават найгоршая была куплена за дзесяць кес грошай, і надзвычай багата прыбрана, і каштоўнымі камянямі прыздоблена, каб служылі і калыхалі гэтую Эметулу. Гэтых нявольніц было чатырыста.

Маці гэтай султаніхі, як хрысціяне кажуць, – дачка аднаго грэчаскага духоўніка, і калі гэты духоўнік памёр, ягоная жонка засталася ўдавою з пяццю дзяцьмі, і ўсіх гэтых дзяўчат бедная ўдава не магла пракарміць, і падаравала адну дзяўчынку султанавай дачцэ, роднай сястры цяперашняга (у 1759 годзе) султана Мустафы. I гэта таму зрабіла, каб дачка ейная хрысціянкаю заставалася, бо туркі не прымушаюць нікога да веры, ды хацела тая ўдава, каб ейная дачка ў цноце жыла, бо той толькі можа ведаць і верыць, хто бачыў, як султанавыя дочкі асобна жывуць, а асабліва паненкі і ўдовы, бо аніводзін мужчына ніколі ў іх не бывае. Яны маюць арабаў-кастратаў, каб хадзіць у горад, маюць таксама шмат карлікаў, таксама кастратаў, дзеля прыслугоўвання і дзеля пацехі, і таму тая маці падаравала дачку султанісе. Прыгожая і пабожная дзяўчына ў цноце жыла, як добрая хрысціянка, і была мілай у вачах Аішы-султаніхі, і тая падаравала яе свайму брату, султану Мустафе, і нарадзіла яна султану гэтую чаканую ўжо сорак гадоў спадкаеміцу Эметулу.

Пасля родаў пытаўся ў яе султан: «Што ты хочаш, каб я дзеля цябе зрабіў? Усё рады зрабіць, ні ў чым табе не адмоўлю, каханая жонка мая». Дык яна адразу папрасіла дапамогі сваёй маці і сёстрам. Загадаў султан вялікую суму грошай паслаць у Ізмер [9] маці і сёстрам ейным, бо там у той час жылі яны. Пасля мовіў ёй імператар: «Дарую за тваё каханне ўсім хрысціянам даніну і падаткі на ўвесь год» (што складае за год трынаццаць мільярдаў кес). Але гэтая пабожная пані прасіла, што Пан Бог дапаможа хрысціянам тыя падаткі выплаціць, бо толькі адзінаццаць тынфаў кожны чалавек даць мусіць, а прасіла, каб дазволіў цэрквы і касцёлы ставіць. Так і сталася, што дазволіў. Вось хто пра гэта хадайнічаў па поклічы сэрца хрысціянскага, бо я сама бачыла надзвычай велічную царкву, за вялікі кошт пабудаваную і аздобленую, прыгожыя срэбраныя лямпы, з чыстага золата люстры і ліхтары і абразы, апраўленыя ў золата, дыяментамі і размаітымі каштоўнымі камянямі ўпрыгожаныя і жэмчугам аздобленыя, што цяжка распавесці пра тое багацце, што бачыла ў цэрквах у час Велікодных святаў.

Праз тры месяцы пасля нараджэння султаніхі Эметулы хацеў яе бацька, султан Мустафа, зашлюбіць з адным прыдворным Селіхтарам. Ён займаецца тым, што чапляе шаблю султану. I там у султанскім двары павінна быць найлепшых мужоў трыццаць дзевяць, разумных, і вучоных, і з твару слічных, і да вайны і да ўсіх мужчынскіх спраў прыдатных, і ўсім добрым і чалавечым звычаям навучаным без «але». А саракавы сярод тых трыццаці дзевяці сам султан, і называюцца яны на султанскім двары «Сорак мужоў».

Пасля ўзялі тую малую султаніху з жаночых рук і, багата прыбраную ў каштоўныя камяні ў звычайным дзіцячым строі, занеслі ў пакоі да бацькі, султана Мустафы, і там паставілі ў адным месцы, падрыхтаваным дзеля яе аd іnstar троне, трымаў яе сам султан, а тыя трыццаць дзевяць мужоў цалавалі ёй ногі і Селіхтар-эфендзі, муж ейны, і ўсе жадалі ёй шчасця, і адразу пасля гэтага шлюбу павінен гэты муж яе апранаць і забяспечваць усе ейныя патрэбы і ўсяго ейнага двара.

Яго мосць султан Мустафа ўсіх сясцёр сваіх, удоў, вельмі добра замуж павыдаваў за пашоў, а адну за візіра, даўшы ім вялікія грошы, каштоўнасці, палацы, і вялікія пенсіі ім прызначыў, бо пры іншых ранейшых імператарах былі гэтыя сёстры забытыя, і дазволіў ён сваім сёстрам часта бываць у яго і гутарыць з ім. Калі якая сястра ехала са свайго палаца ў палац брата, султана Мустафы, дык з вялікім шыкам, на калясках, запрэжаных шасцерыкамі, у атачэнні вялікай колькасці прыдворных, і цешыўся ён з імі.

Ёсць у Стамбуле месца, Эскі Сарай [10], гэта значыць, дзе жонкі і пакаёўкі ранейшых султанаў жывуць; яны на гэтым свеце сапраўдныя нявольніцы, бо да смерці там сядзець мусяць.

I такі гэты палац прасторны і велізарны, што саміх мужчын, арабаў-кастратаў, жыве чатырыста: кожны мае два пакоі, а белагаловых, старых і мала-дых, налічваецца тры тысячы трыста. Маюць яны і малых дзяцей, бо кожная мае вялікія грошы, ёй ідзе пенсія штомесяц, гатовыя сукні, ежа, напоі, дровы, а выдаткоўваць няма на што сваіх сум, дык купляюць яны малых дзяцей-нявольнікаў і гадуюць. Калі дзяўчына – выгадаваўшы, замуж аддаюць і вялікія багацці ёй перадаюць, а хлопчыкаў толькі да сямі гадоў трымаюць, а пасля іх з белагалоўскага палаца ў мужчынскія школы аддаюць, і становіцца ён вучоным чалавекам, паводле звычаю турэцкага. Тая, што яго з няволі выкупіла, становіцца яму маці, і ўвесь набытак, што яна мае, аддае сыну, а той, калі мае здольнасці, можа з часам пашою альбо янычар-агою стаць. Але тыя белагаловыя з Эскага Сараю ніколі нікога не бачаць і ніколі не выходзяць. А цяперашні султан такі ўважлівы і ласкавы, што да гэтага Эскага Сараю часта ездзіць, і бавіцца з імі цэлы дзень, і дазваляе гэтаму фраўцымеру смела з ім размаўляць, і кожная – чаго хоча – просіць, і пытаецца, калі каторая хоча замуж ісці, можа гэта смела сказаць, і выдае яе замуж з вялікім пасагам. Іншыя ж, што замуж не хочуць, дык кажуць: «Даволі нам шчасця, што мы былі пакаёўкамі бацькі вашае султанскае мосці, а цяпер цешымся, бачачы шчаслівае панаванне вашае султанскае мосці». Дык і гэтыя белагаловыя маюць вялікія выгады, падарункі і пенсію.

Звычай такі ў султанавых сыноў, што, напрыклад, турэцкі султан мае дзевяцьсот дзевяноста дзевяць жонак ад цара Саламона, які меў тысячу жонак, паводле гісторыі турэцкае і габрайскае, і быў царом ерусалімскім; такім чынам, султан турэцкі так мовіць: «I я з ласкі Божае ерусалімскі цар, толькі што не сын Давідаў, таму не магу мець тысячу жонак, а толькі дзевяцьсот дзевяноста дзевяць – адну менш». Каб гэтыя жонкі, напрыклад, кожная, мела сына, дык гэты сын, пакуль не мае трынаццаці гадоў, можа вольна па Стамбуле ездзіць і дзе хоча ў пашане хадзіць, а пасля трынаццаці гадоў адсылаюць тых сыноў у спецыяльны палац, дзеля іх даўно змураваны, і там яму даюць лёкаяў для паслуг і вялікую выгаду ў ежы і пакоях, уборах і што трэба чалавеку, даюць ім іхнія мамкі, што іх малых грудзямі кармілі, і адну белагаловую ў гадах, каб ужо дзяцей не нараджала, а як каторы з гэтых маладых сыноў стане султанам і мае дзевяцьсот дзевяноста дзевяць жонак, дык тую першую старую жонку, што з ім у зачыненым гарэме жыла, мусіць адправіць у Эскі Сарай, каб там сядзела, пакуль жывая. Але цяперашні султан Мустафа, пры двары якога я цяпер, у 1760 годзе, прыдворная лекарка і акулістка, ні ў якім разе не хацеў адсылаць ад сябе свае старое жонкі, але муфта (не раўнуючы, як у нас святы ойча) прыехаў да яго з Каранам, гэта значыць з кнігаю, дадзенаю ім Магаметам, у якой усе дагматы веры і законы султанскія, і забараніў яму, каб жыў са старою сваёй жонкаю, а гэта таму, што праз пачуцці, якія ён меў да яе, не мог бы з іншымі белагаловымі мець зносіны, а трон без нашчадка быць не можа. I таму мусіў султан сваю старую жонку ў Эскі Сарай адправіць з вялікім плачам і незадавальненнем сваім, аднак ён часта бывае ў яе і, наведваючы, яе запэўнівае, што сэрца сваё, якое ён аддаў у свае маладыя гады, гэта сэрца ёй адной належаць будзе, пакуль жывы [11]. I даказаў сваё цяперашні султан, дык сваю старую жонку ўзяў да сябе, у палац, і старэйшаю прызначыў над усімі белагаловымі, але яна мудрая, нікуды не ўмешваецца, бо ёсць ахмістрыні, яна толькі дзеля свайго спакою выгод шукае, і таму яна мілая ў вачах султанскіх і ўсяго ягонага двара.

Цяперашні імператар султан Мустафа, як я сама ведаю добра і дакладна, толькі дзве жонкі мае, хоць яму дазволена кожную пятніцу панну мець, аднак устрымліваецца і так мовіў: «Калі мне Пан Бог нашчадкаў дасць, дык і ад гэтых дзвюх жонак буду мець». I вось цяпер тая першая зноў цяжарная.


У час маёй бытнасці ў султанскім двары захварэла сярэдняя сястра султана, султаніха Аіша, што была цяжарная, на гарачку, і вельмі цяжка, кашаль і страшэннае ванітаванне, была яна безнадзейная, лячылі яе лекары, але без усякае палёгкі. I вось я, не ведаю кім, была рэкамендаваная яе мужу, што добрая лекарка, і мяне адразу ў палац ейны паклікалі, які на Тэйраку. Прыехаўшы да яе, я была па-людску прынята, і не далі мне і хвіліны пастаяць, а, пасадзіўшы, разумную гутарку яна вяла і прасіла мяне дапамагчы ёй, на што я адказала: «Ёсць тут у Стамбуле мудрэйшыя і больш дасведчаныя лекары прыдворныя ў яснавяльможных паслоў». Але яна адказала мне на гэта, што мае да мяне добрае сэрца і сваё жыццё смела складвае на маё сумленне і дасведчанасць. Дык я, перастаўшы баяцца, узяўшы Божую дапамогу, загадала пусціць ёй кроў з рукі і дала ёй піць колькі кропель оoо cynamomi [12], а таксама agua cynamomi [13], balsam kopaiba, spiritum nitri dulcisanizati [14], а на крыж unguentum comitis [15], oleum de nucis muschati [16], oleum mentha [17] і размаітыя спосабы падмацавання і супакаення кашлю і жару. Я заставалася ля яе тры дні і тры ночы, але ў час посных дзён: пятніцы і суботы, таму далікатныя посныя стравы дзеля мяне загадалі з кухні прыносіць – з рыбы, з цукру, сочыва, а ўсё шкадуючы мяне, што няма чаго мне есці. I якая выгодная пасцель, асобны пакой, ціхі і выгодны!

Шмат бачыла багацця і ў палацах пакоі прыгожыя ў імператарскай Вене, калі там была два гады, альбо ў Пецярбургу ў найяснейшае яе мосці царыцы таксама гады два, але багацце ў султаніхі Аішы, султанавае сястры, у Стамбуле на Тэйраку перавышала ўсё іншае. Той палац стаіць на пагорку, адкуль увесь Стамбул і мора як на далоні відаць, ён вельмі прасторны і мае тры паверхі. На ніжнім паверсе жывуць нявольніцы і кастраты, на сярэднім – яна сама з фраўцымерам сваім, а на верхнім – дачка ейная пятнаццацігадовая, якая была заручана з адным султанавым прыдворным. У самое гэтае дачкі чатырыста душ на паслугах, а менавіта: нявольнікі-кастраты, спявачкі, бандурысты, карлікі і да размаітых пацех дасведчаныя белагаловыя і дзяўчаты. I вось захацеў найяснейшы султан Мустафа мець у сябе сваю сястру султаніху Аішу з ейнаю дачкою эфендзі Ханум, каб, паводле звычаю, блаславіць яе на шлюб.

Там жа бачыла я падарункі, якія прыслаў кавалер дзеля эфендзі Ханум: брыльянтавы канак [18] на шыю, а другі – на галаву, брыльянтавы пояс, аздоблены гадзіннік з ланцужком у крамны локаць (бо ў іх да гадзіннікаў доўгія ланцужкі даюцца), люстэрка і дванаццаць з чыстага золата пудэлачкаў, шчодра аздобленых брыльянтамі з бабовае насенне, а найменшы, як вялікі гарох. Нават такія драўляныя чаравікі, як у нас айцы-бернардыны ходзяць, былі з дрэва lignum aloes, у чыстае золата апраўленыя, рубінамі аздобленыя, залатая медніца з наліўкаю, клеткі з чыюкамі, канарэйкамі і салавейкамі – усё ў залатых клетках, упрыгожаных дыяментамі. I была такая ўрачыстасць, што было восемдзесят запрэжаных шасцерыком калясак, а ў кожнай калясцы па чатыры і па шэсць белагаловых, вельмі багата ўбраных, а янычарскае войска са старэйшымі і начальнікамі было прыгожа пастроена адзін ля аднаго, падабраныя людзі суправаджалі ад палаца султаніхі Аішы аж да султанскага палаца, а двор султанавы і султаніхі Аішы атачаў на спраўных конях у каштоўнай збруі, сёдлах і дыўдьіках [19]. Нічога ў жыцці маім шыкоўнейшага я не бачыла.

Пасля шлюбу маладое малжонства вярнулася ў палац свае маці. Там былі пакоі так багата аздобленыя, што ўзгалоўе і тыя кілімы, па якіх хадзілі, у шасці вялікіх пакоях былі засланыя аксамітам, масыфам [20] гафтаваныя і аздобленыя жэмчугам з дробны гарох. Той пакой, што быў для малжонства, высланы зялёным аксамітам, і ў залатых кадзідлах курылі ud agaczy, а на лаціне lignum aloes, такі каштоўны, што за кожны лот [21] трэба даць чырвоны злоты. Вялікія кандэлябры ўверх на чатыры крамныя локці брыльянтамі ўпрыгожаныя, люстэрка ад долу да бэлькі ў залатой раме апраўлена і залаты стол, місы ж з парцаляны, бо з залатога посуду есці ў іх не зазвычаена. Другі пакой быў кармазінавым аксамітам высланы, таксама масыфам гафтаваны, тут маладая панна прыбіраецца. Трэці пакой быў блакітным аксамітам высланы і масыфам гафтаваны, тут маладая панна моліцца. Чацвёрты пакой быў жоўтым аксамітам абабіты, тут малжонства будзе першы раз есці, і ён таксама белым масыфам гафтаваны і ядвабам розных колераў на здзіўленне майстэрскаю работаю аздоблены. Пяты пакой быў пунсовым аксамітам абабіты і высланы, залатым пазументам абшыты, пандэшпанам [22] дзіўнае сіметрыі выкладзена форма, як у нас у Польшчы парцьеры над ложкам, а пакой прасторны, бо кожны з іх мае дванаццаць вокан і трое дзвярэй. Гэты пакой быў, каб прымаць госця. Шосты пакой быў абабіты і высланы фіялетавым аксамітам, нібы гранатавы, вельмі прыемнага колеру, абшыты срэбраным масыфавым пазументам, па якім ядвабныя кветачкі раскінуты. Гэты пакой быў надзвычай вялікі, як зала. Там былі і крэслы аксамітныя, залацістымі фрэндзелямі і пазументам абшытыя, люстэркі вялікія і крыштальныя люстры ў срэбранай аправе, кандэлябры і гадзіннікі з курантамі. Гэты пакой быў абстаўлены для танцаў і скокаў, спеваў, пацехі і свецкіх забаў.

Пасля тую паненку аддалі ейнаму мужу з блаславеннем маці ейнае і айчыма Селіхтар-пашы. Назаўтра прыслаў ёй імператар дванаццаць таблаў, гэта значыць срзбраных круглых пліт вялікіх, розныя прыгожыя кветкі, устаўленыя ў залатыя збанкі, і размаітая садавіна, што на свеце знайсці можна, а менавіта: памаранчы, цытрыны, памаграны, разынкі, міндаль, фігі, яблыкі, грушы ды іншае. Усё ў асобных залатых вазах, і дзвесце жамчужных шнуроў, як вялікі гарох, заплятаць ёй валасы. Апрача гэтага тысячу кес гатоўкаю на шпількі і штомесяц пастанавіў султан даваць нябозе сваёй сорак кес на яе выдаткі і ўсяго ейнага двара і ейнага мужа. У маці ейнай, султаніхі, Аішы, у палацы таксама такая аздоба ў пакоях. Пра пекнасць ейнае лазні цяжка распавесці, бо яна такая багатая, такім вялікім коштам адбудаваная і пышна аздобленая.

Сарокі, чыюкі і шпакі як пачнуць шчабятаць, дык прыносяць асалоду людзям, а салавейкі, канарэйкі і розныя вучоныя птушкі, якіх пад флейту вучаць спяваць! Божа мой, тут чалавек думае: гэта зямны рай.

Была я і ў двары малодшае султанавае сястры, якую завуць султаніха Асма. Яна замужам за Мунсул-улу-пашою і ў мяне лячылася. Яна таксама мае палац ля мора ў Стамбуле непадалёку Арнаўт Кёю [23], вельмі пышны, багата абстаўлены, чатырыста белагаловых на паслугах, таксама арабаў-кастратаў сорак і колькі карлікаў і шмат бастандзыяў, чухадараў за брамаю для іх паслуг. А сама гэтая султаніха Асма, султанавая сястра, незвычайнае прыгажосці і вялікае дабрыні, не маючы ў сабе ні ганарыстасці, ні пыхі, зямным анёлам з'яўляецца, ніколі не адмовіць тым, хто просіць, каб за іх заступілася перад султанам. Убогім штодзень адну кесу грошай яна раздае, і штодзень пяцьсот авечак і дзесяць валоў, тысячу ок рысу, масла, мёду, цукру, курэй і іншага птаства – усё гэта на кухню ейную дае султан, і найбольшую частку яна ўбогім загадвае раздаваць і сама раздае. Сама ж ціха жыве як удава, бо мужа ейнага дома не было, а яна вельмі кахае яго. Ейнага мужа паслаў султан у адну правінцыю з вялікім войскам уціхамірыць мяцеж, і яна так мне мовіла: «Мая мілая пані лекарка, ты не можаш пацешыцца ў маім доме чым-небудзь, бо я напалову мёртвая ад смутку па каханым мужу, які быў да мяне ласкавы».

Пасля мяне ўзялі з ласкі Пана Бога ў вялікі гарэм султана Мустафы за прыдворную лекарку ў ягоны фраўцымер, і добра мне там жылося, без усялякіх «але».


Тым часам дайшлі весткі, што з Польшчы маецца сюды прыехаць пасол яснавяльможны Юзаф Падоскі [24], цяперашні ваявода плоцкі, чаму я моцна узрадавалася, бо ўбачу паноў і шляхту свайго краю. Але ж амарат мой каханы, што застаўся ў Польшчы, пакінуўшы сваю службу, насуперак мне быў у Камянцы, ведаючы, што сын мой там у школах і маёмасць мая, з вялікаю цяжкасцю набытая, захоўваецца ў яе мосці пані Праўдзінскае дзеля дзяцей маіх. Я добра прадчувала тое, што гэты чалавек не мае сумлення, што ён сваімі фальшывымі словамі і здрадліваю ліслівасцю ашукае майго сына і забярэ мой дэпазіт, запісаны на яго, а шматлікія клятвы заўсёды дарэмныя, марныя, толькі на абразу Бога. Так і сталася, хоць я і папярэджвала: не братайся з ім, не вер яму, бо ён цябе ашукае, і распавяла пра шматлікія ягоныя ашуканствы. Напрыклад, як я жыла некалі ў Львове і захварэла без надзеі ачуняць. Я, бачачы, што няма нікога ў мяне са сваякоў, ні дарослых дзяцей, бо дачка мая была ў маладым веку ды і тая далёка ад мяне – у двары яснавяльможнае Патоцкае, кашталяніхі брацлаўскае, дык я баялася, каб усё тое, што маю, не расхапалі чужыя людзі пасля мае смерці. Дык, значыцца, мовіў мне мой кавалер, уздыхаючы і спачуваючы мне: «Не бойся, каханая пані, за сваіх дзяцей. Я іх не пакіну: дачку выдам замуж, а сыну дам належную адукацыю». Я, дурніца, паверыўшы гэтаму ідалу, будучы ледзь жывою, напісала такі тастамант сваёю рукою, што яго я прызначаю апекуном маіх дзяцей і даю распіску на дзвесце чырвоных злотых, маўляў, я яму вінная, а гэта таму, каб ён смела мог забраць сабе мой набытак, нібыта за свой доўг, і каб пасля, у свой час, маім дзецям аддаў. Але гэтую распіску я не дала яму ў рукі, а чакала паляпшэння здароўя. Тым часам з дапамогаю Пана Бога я ачуняла, а кавалер мой тую распіску ў мяне ўкраў, а пасля ў свой час меў намер дамагацца ад мяне перад людзьмі нібыта свайго доўгу. Чыніў сабе пашану і распавядаў перад людзьмі, што быццам бы я вінна яму. Але я смяялася з гэтага, бо кожны ведаў, што ніколі гэты кавалер і двухсот злотых сваіх не меў.

А аднаго разу, калі я была ў Кіеве, прыехаў мой кавалер да мяне, а ў той час была ў мяне патрэба адправіць пасланца ў Камянец, ды ў Кіеве такі звычай, што без пашпарта нікога не выпускаюць і пашпарт не даюць, а хто хоча атрымаць, той дае супліку ў губернскую канцылярыю, і павінен быць там подпіс просьбіта, і гэтую супліку аддаюць генералу-аншэфу, губернатару кіеўскаму. Толькі тады генерал дае пашпарт, і з тым пашпартам можаш выехаць з Кіева куды хочаш. Я, і не думаючы пра ашуканства гэтага фальшывага кавалера, узяўшы аркуш чыстае паперы, распісалася як належыць і прасіла майго кавалера, каб з гэтым подпісам пайшоў у губернскую канцылярыю і на гэтым аркушы паперы, дзе маё прозвішча напісана, казаў пісару супліку генералу-аншэфу напісаць, просячы, каб даў мне для майго чалавека пашпарт на выезд з Кіева ў Камянец. Але гэты фалыдывы і надзвычай апрыклы кавалер узяў той бланк, што я падпісала на супліку, і напісаў на мяне пазыковы абавязак на трыста чырвоных злотых, а сам, узяўшы іншую паперу, распісаўся за мяне і аддаў пісару. Пісар, думаючы, што гэта мой почырк, напісаў адпаведную супліку па-маскоўску, і па гэтай супліцы атрымаў кавалер мой пашпарт на выезд за мяжу, у Польшчу.

Пасля, калі ў хуткім часе забраў ён мой кроўны набытак, патаемна ўцёкшы, як я вышэй апісала, разам з Себасцьянам Завадскім, дык перад людзьмі распавёў, што я вінна яму, але разумныя людзі яму не верылі. I мне Пан Бог дапамог, бо па ардынансу яснавяльможнага гетмана вялікага кароннага Каятана Браніцкага, майго дабрадзея, і па ягонай усёмагутнай пратэкцыі ўсё ж такі крыху адабрала ад яго. Я ўжо пра яго апрыклыя ўчынкі шмат пісала. Аднак ён не спыніўся на тых даўніх махлярствах, але яшчэ распавядае людзям, якія непрыемнасці мне прынёс. Бачачы, што я ў Стамбуле, ён сына майго (якога я пакінула ў школах, там і набытак мой, а як аніводзін чалавек не ведае гадзіны сваёй смерці, дык дала ключы ад куфраў сыну) прыслаў з паслом, выдурыўшы ў яго ўсё, што меў, а менавіта: невялікія грошы на ягоныя вялебныя карты, срэбраныя лыжкі, срэбраныя вазы, кілімы, уборы ды іншае, што толькі захоўвалася, а сына майго, адгаварыўшы ад вучобы і дабрачыннае славы Божае, паслаў у Стамбул, «а яна табе дасць і забяспечыць адпаведна твае патрэбы, бо вельмі цябе любіць, а калі табе па-добраму не дасць, дык знайсці спосаб забраць патаемна і сюды да мяне прыедзь, будзе з табою нам добра жыць. Маці ўжо ў гадах, навошта ёй грошы?» А яшчэ даў яму аднаго злачынца, жлукту Себасцьяна Завадскага, таго, з якім раней у Кіеве мяне абакраў.

Было гэта ў 1760 годзе. Забраўшы сына майго са школ, апрануўшы яго слічна і палітычна, а на дарогу яму нічога не даўшы, адправіў яго з яснавяльможным Падоскім, ваяводаю плоцкім, паслом у той час у Турцыю. I вось сын мой разам з яснавяльможным паслом сюды да мяне ў Стамбул прыехаў, але мяне моцна засмуціў ягоны прыезд, бо без паведамлення і дазволу майго кавалер такое малое дзіцё забраў са школ і пабожнасці хрысціянскае і сюды ў гэты край прыслаў, дзе заўсёды пошасць. Пасля, паклаўшыся на ласку Божую, супакоілася і хацела, каб ужо ён тут са мною быў да таго часу, пакуль я там буду. Але я пра тое не ведала, што пан кавалер усе рэчы і грошы ў сына майго выдурыў. Сын, не прызнаючыся, іншае мне распавёў, што непадобнае было на праўду. Пасля была аўдыенцыя яснавяльможнага пасла ў візіра. Я, апрануўшы свайго сына, дазволіла яму, каб суправаджаў яснавяльможнага пасла, даўшы яму свайго чалавека, паляка, які ўмеў добра па-турэцку, дык ён у візірскіх пакоях распавёў, што «гэта пані маёй сын». Я ж у султанавым двары добра вядомая, кожны з маіх прыяцеляў вітаў яго, і вось гэтыя прыдворныя, выбраўшы, паводле іх звычаю, каптан, далі майму сыну, па-мятаючы заслугі і пашану маю ў найяснейшага султана.

Пасля я раіла свайму сыну: «Калі ты сюды прыехаў, знайду я для цябе двух настаўнікаў, аднаго француза, а другога турка, вельмі вучонага эфендзі, які навучае французскіх дзяцей у палацы французскага пасла». Сын мой згадзіўся адразу, і прыходзіў вучыць той турэцкі настаўнік, і хутка, праз тры месяцы, пачаў сын чытаць і пісаць па-турэцку, адным словам, настаўнік турэцкі мовіў, што іншыя маладыя людзі за тры гады таго не разумеюць, што ён за тры месяцы вывучыў, чаму я шчыра радавалася, бо будзе пасля мець выгоды, дастатак і славу Божую, калі будзе ўмець чытаць і пісаць па-турэцку і па-французску, а што па-італьянску і па-грэчаску – лёгка пасля навучыцца, а затым з пратэкцыяю годных паноў меў бы месца гатовае ў яснавяльможнага гетмана ў справах усходніх. Дык абяцала яму даць колькі соцень чырвоных злотых на ягоныя патрэбы, але ўсё гэта інакш сталася.

Я не спадзявалася на стол яснавяльможнага пасла, у сябе дома мала затрымлівалася, бо мела шмат пацыентаў – і на тры дні ў аднаго забавіцца магла, таму наняла стол у францішканаў за пэўны, мне належны доўг, – трыццаць чырвоных злотых, і яны, узяўшы на свой стол майго сына, усялякія яму далі выгоды і пакой, і меў ён заўсёды пабожную кампанію дзеля гутаркі, адно што не хацеў вучыцца з намаўлення асобных прыдворных яснавяльмож­нага пасла, каб мяне не слухаў і не заставаўся, толькі каб, будучы ў почце яснавяльможнага пасла, назад з ім у Польшчу вярнуўся. А прыданы маім кавалерам апякун, які да гэтага сына намаўляў, быў Себасцьян Завадскі, нягоднік і жлукта. Я ў той час ад тых мук, толькі Богу ахвяраваўшы мае пакуты, даверылася яму, просячы, каб аблегчыў мой крыж.

Я, жывучы ў Стамбуле, у Эюпе, часта бывала ў Галаце [25] і ў Пежы, дзе дзеля набажэнства ёсць сем рымска-каталіцкіх касцёлаў, і вось там пазнаёмілася я з асобнымі людзьмі, напрыклад, я бывала ў нямецкага пасла, у пасла ці рэзідэнта маскоўскага, у яго мосці пана Гіпша, радцу ў той час яго каралеўскае мосці, пана нашага міласцівага, у пасольскіх тлумачоў, купцоў, дзе вельмі часта бывала на абедах і тымі яснавяльможнымі пасламі была нашаму яснавяльможнаму паслу рэкамендавана, бо сваякам ягоным мела гонар служыць некалі ў Польшчы, дык яснавяльможны пасол з ласкі сваёй панскае вельмі ласкавы быў да мяне.

Але адзін мой уласны хлопец, паляк, Дамінік Гарбулінскі, які толькі сноўдаўся ля мяне, разам са мною прыехаў у Стамбул, ён прыстаў да пэўнага прыдворнага яснавяльможнага пасла і выказаў прэтэнзіі, каб я яму за тры гады заплаціла за паслугі, і той прыдворны заступіўся за яго перад яснавяльможным паслом, каб ад яго імя загадалі мне, абы я не чыніла Дамініку крыўды; так і сталася. Аднак я тлумачыла, што ён не служыў у мяне, што не маю за што плаціць, але той ягоны пан прыдворны, не застаўшы мяне дома, залаты гадзіннік узяў і некаторыя іншыя рэчы. Я, на гэта мала зважаючы, бо ведала, што мае не лепшыя, загадала таго хлопца схапіць і добра пабіць. Тут яснавяльможны пасол, абражаны тым, што чалавеку, які быў пад ягонаю пратэкцыяй, учынена крыўда, вельмі дамагаўся,каб я заплаціла Дамініку за кожны год па трыста злотых (я ж, трэба ведаць, раней жыла ў Эюпе, пасля прасіў мяне яснавяльможны пасол, каб не выдаткоўвала дарэмна на жытло дзеля сябе, і дазволіў мне спыніцца ў вольных ягоных пакоях, дадзеных султанскім дваром ягонаму двару). Дык цяпер, не жадаючы падпарадкоўвацца волі яснавяльможнага пасла, выехала з ягонага палаца і пасялілася ў Галаце ў адзін дом, за які плаціла ў месяц сорак тынфаў. Пасля хадзіла сама да яснавяльможнага пасла і праз заступніцтва дамагалася, каб аддалі мне рэчы, але не магла дабіцца ніякае справядлівасці: моцна ўсе прыдворныя таму хлопцу спрыялі, бо ён, ведаючы турэцкую мову і звычаі, быў натхняльнікам размаітых іхніх нізкіх спраў. Дык я прасіла асобных прыбліжаных яснавяльможнага пасла, каб загадаў мае рэчы аддаць, бо я хоць і бязродная шляхцянка, але буду свайго дамагацца.

Узяўшы Пана Бога на дапамогу, пайшла я ў султанскі палац і выказала свой смутак і крыўду кізляр-агу [26], гэта значыць старэйшаму еўнуху ў двары ці султанскім фраўцымеры (якую ён мае ўладу і што можа ўчыніць, гэта толькі той ведае, хто быў у Стамбуле і ведае звычаі султанавага двара; ён – другі візір). I гэты кізляр-ага паслаў свайго бастандзыя да ваяводы, ці губернатара, Галаты, каб ён загадаў таго хлопца неадкладна злавіць і належна па пятах біць, а пасля на галеру аддаць, што адважыўся, гультай, дарэмна прэтэнзіі выказваць і што за яго такая спрэчка ўзнялася і мне абраза, якіх не павінна мець прыдворная фраўцымера султана Мустафы.

I вось злавілі таго Дамініка і далі яму па пятах, як быку. Ужо яму не дапамаглі махлярскія тлумачэнні. Тым часам прыбеглі асобныя маладыя з атачэння яснавяльможнага пасла дапамагаць гэтаму Дамініку. Хацелі мяне запалохаць, але нічога не дабіліся.

Ах, шкада, што не тыя ягамосці былі, што мяне абакралі, бо ўжо былі падрыхтаваныя фалагі [27] па пятах біць. Пасля кінулі таго хлопца Дамініка ў астрог, а я пайшла на Дыван да візіра і дала супліку візіру, просячы, каб мне вярнулі мае рэчы. Там, на Дыване, быў яго мосць пан Дзюляні [28], тлумач Рэчы Паспалітае, дык ён прасіў мяне, каб я спыніла гэтую справу, і абяцаў, што мне ўсё будзе дахаты адаслана.

Пасля мяне паклікаў да сябе чаўш-паша (ён другі пасля візіра), каб я спакойна ішла дамоў, абяцаючы, што мне ўсё адашлюць дахаты.

Назаўтра сам вяльможны яго мосць Дзюляні, тлумач Кароны Польскае, да дому майго прыехаў, а за ім янычары, якія былі ясакчыямі, ці вартаю яснавяльможнага пасла; яны прынеслі ўсе мае рэчы; таксама і сам турэцкі палкоўнік прыехаў, які быў у яснавяльможнага пасла, ён і вяльможны яго мосць Гіпш прасілі, каб я ўжо большага не дамагалася, хоць у маю адсутнасць адна залатая бранзалетка за пяцьдзясят леваў і тынфаў адзінаццаць згінула.

Дамініка, таго шалапута, выпусцілі з астрога, і ён зноў пайшоў да людзей пана пасла, дык тыя пабожныя пасольскія людзі, што былі з ім у адной кампаніі, сцягнулі з таго Дамініка апошні жупан і шапку, што меў на сабе, і выгналі яго, але я пра гэта не ведала.



Гэтая спрэчка была пры самым ад'ездзе яснавяльможнага пасла, але сын мой, Станіслаў дэ Пільштын [29], падбухтораны не раз быў супраць мяне, раз з намаўлення майго кавалера з Польшчы, другі раз – Завадскага і прыдворнае кампаніі. I сам яснавяльможны пасол намаўляў супраць мяне. Бачу я, што гэта не жарты, што сын пакідае мяне, і такая мяне злосць і маркота агарнула, што не тое каб плакала, але калі пайшла да султанскага палаца і як прыйшла ў пакоі фраўцымеру, дык не магла ад вялікае тугі і слова вымавіць ад плачу. Пытаюцца, чаму плачу і смуткую. Адказала, што сын мой ад мяне ад'язджае, нават не развітаўшыся. Супакоілі мяне тыя паненкі, абяцалі мне, што выпрасяць у яго мосці султана, каб майго сына не пусцілі са Стамбула і каб ён у мяне заставаўся. I дала мне ў той час другая жонка імператара, анёльскай пекнасці, маладая, сціплая, стройная, дзве хусцінкі, вельмі багата золатам гафтаваныя, і кажа: «Дай гэта ад мяне сыну твайму, магчыма, тады ён і не паедзе ад цябе». I вось тыя паненкі і карузлікі пабеглі ў пакой самога султана і распавялі, што «наша пані лекарка моцна плача», і прычыну плачу. Дык адразу паслаў султан да бастандзы-пашы аднаго прыдворнага, і я разам з тым прыдворным пайшла да таго бастандзы-пашы, а ён – вялікі пан, як канцлер каронны, добра мяне прыняўшы, супакоіў мяне тым, што абяцаў паслаць свайго маршалка ад імя султана да яснавяльможнага пасла і вярнуць сына майго. Так і сталася. Паехаў конна той маршалак яснавяльможнага яго мосці пана бастандзы-пашы перш-наперш да вяльможнага яго мосці пана Гіпша, просячы, каб угаварыў яснавяльможнага пасла, каб той не браў з сабою ў Польшчу майго сына, пасля паехаў да вяльможнага яго мосці пана Дзюляні і таксама да самога яснавяль­можнага пасла, і вось прыйшоў мой сын і ў прысутнасці яснавяльможнага пасла і маршалка бастандзы-пашы, які ад імя султана прасіў пана пасла, каб дзіця ад маці не адлучаў, бо ніхто чужы не можа так шчыра спрыяць, як родная маці, а асабліва, што яна можа з ласкі Пана Бога чужым дапамагаць, а табе трэба чужой ласкі чакаць – так мовіў маршалак майму сыну. Але, як кара Пана Бога, так ён адказаў: «Не хачу я заставацца ў Стамбуле са сваёю маці, я лепш паеду з яснавяльможным паслом у Польшчу». Дык гэты маршалак вярнуўся да майго жытла з гэтай няўцешнаю навіною. Смутак і сорам мяне агарнуў, усё б Пану Богу ахвяравала за грахі мае і за ўсе душы ў чысцілішчы. Мусіла я адну тую хустку, што мне дала другая жонка султанава, падараваць маршалку, бо інакш трэба было яму даць за клопат, прынамсі, дзесяць чырвоных злотых, а другую хустку мусіла аддаць чарбаджы [30], турку, бо і ён шчыра ўгаворваў майго сына, каб са мною застаўся. I вось паехаў сын мой разам з яснавяльможным паслом, не развітаўшыся са мною, маркотнаю маці сваёй, а якія больш мне непрыемнасці чыніў, таго не хачу распавядаць, бо ўсё гэта з намоў легкадумных людзей.
Цяпер падаю я гэты збор маіх авантур на людскую ўвагу. Хто яго чытаць будзе, няхай зверне ўвагу, колькі разоў была я ў небяспецы і колькі разоў Фартуна мяне ўзбагачала і даводзіла да галечы. Няхай падумае, ці мела я што добрае ад мужоў і ад агіднага кавалера, ад дзяцей і лёкаяў. I ці варта мне ў Польшчу вяртацца ў гэтым 1760 годзе, маючы з ласкі Божае сорак два гады? Хіба што, каб у мяне зноў апошняе, крый божа, адабралі.

Але ўсё ж я думала, што сын мой апомніцца і з дарогі вернецца да мяне альбо з тым міністрам капідзі-пашою, вялікім панам, што суправаджаў яснавяльможнага пасла са Стамбула аж да Хоціна, да польскае мяжы. I з вялікім смуткам чакала вяртання таго турка, думаючы, што і сын з ім з Хоціна вернецца. Як толькі даведалася, што прыехаў назад той капідзі-паша, дык хуценька пайшла да ягонага палаца, мяркуючы, што сына майго застану, але ён нават і ліста мне не напісаў. De novo мяне вялікі смутак агарнуў ад гэтае весткі, і вырашыла я сабе ўжо ніколі не быць у Польшчы, дык на тым тыдні шмат раздала на славу Божую з набытку майго ўбогім хрысціянам, нават і туркам, турчанкам і турэцкім дзецям, новыя сукні справіўшы, у гонар Бога раздала. I вырашыла паехаць морам у Егіпет, каб адпачыць і паглядзець свету, бо мне лягчэй жыць у чужым і далёкім краі, чым быць падкрыўджанаю, вярнуўшыся з Егіпта, мела намер з дапамогаю Пана Бога быць у Ерусаліме.

I ўжо пераканала сябе, што больш не пабачуся са сваімі дзецьмі і буду сабе асобна жыць. Хто ведае, можа, будуць хацець, каб ім у сне хоць прыснілася, а цяпер не захацеў мой сын застацца са мною ў Стамбуле і адукацыю добрую атрымаць.

Мовілі мне няраз Рэіс-эфендзі і сёстры султана, што «мы ў брата нашага султана Мустафы альбо ў візіра выстараемся рэкамендацыйны ліст да яснавяльможнага гетмана, каб ён пра сына твайго помніў», але ён, не хацеўшы таго, сам па сваёй волі паехаў. Пасля дайшлі да мяне весткі, што і рэшту майго набытку ў Камянцы забраў мой сын з парады майго кавалера, які толькі таму ў Камянцы сядзеў, каб ашукаць, каб што выдурыць у яго. Аднаго сына праз бесчалавечнасць і недагляд пазбавіў жыцця, другога – набытку, бо што толькі пакінула ў дэпазіт, тое ўсё ў свае ўсеўладныя рукі з дапамогаю махлярства, як магнітам, прыцягнуў, сына майго намовіўшы, каб у двары яснавяльможнага пасла заставаўся і не вяртаўся да школ.

Я ж, застаўшыся ў Стамбуле пад аховаю Божаю і ў кампаніі годных людзей, хрысціян, меўшы дастатак усялякі з султанавага двара і размаітыя заробкі ад годных пацыентаў, жыла ў тым доме, які была наняла, калі пераехала з палаца, дадзенага султанавым дваром яснавяльможнаму паслу, але не ведала прычыны, чаму яго ніхто не наймаў, а людзі баяліся, што ён вельмі стары і спарахнелы, недалёка і да няшчасця якога. Я ж, наняўшы яго, мала зважала на расколіны сцен, бо яны былі размаляваны, і нічога яшчэ невядома было. Хоць я служыла ў султанавым двары, аднак ніколі не магла пайсці ў палац фраўцымеру, пакуль мяне не запросяць, а як прыйшла, дык першыя дзверы адчыняе адзін араб-еўнух і кажа: «Тэсцір? Маеш дазвол?» Так і ля другіх дзвярэй, і трэціх, і іншых, усе так пыталіся.

Аднаго дня, не спадзеючыся, што мяне паклічуць у палац, паехала я сабе да маіх пацыентаў у Стамбуле, туды, дзе мне трэба было. Тым часам у маю адсутнасць пяць разоў прыслалі па мяне чухадара, гэта значыць лёкая, каб неадкладна ехала ў султанскі палац. Ужо ноч прыйшла, а я толькі дахаты вярнулася, і хатнія мае распавялі мне, што адзін лёкай з султанскага палаца пяць разоў па мяне прыязджаў і гневаўся, што мяне не застаў, але так мовіў: хоць і ў поўнач, але каб морам у чоўне прыехала. Я, узяўшы Пана Бога на дапамогу, баючыся ноччу небяспекі, не выканала загад, а з парады Духа Святога так сабе думала: як я ўначы морам паплыву, нават калі мяне ўдзень праз дзверы прапускаюць, дык пакуль тых шамбелянаў дачакаешся, можна ад суму памерці. Дык я, павячэраўшы, пайшла спаць. Рана-ранютка пасля набажэнства выйшла са свайго дому, замкнула яго; узяла з сабою маю дзяўчыну, якую звалі Фата Дзімітра, і лёкая, і пайшлі мы да скелі [31], а там засталі човен з чатырма людзьмі, якія мяне чакалі, і паехалі мы ў султанскі палац. Там я растлумачыла, чаму мяне ўчора не было; паказалі мне новую пацыентку і адразу далі мне на лекі сто чырвоных злотых. Дык я вярталася да свае хаты. Калі падыходзіла, людзі і суседзі мяне віншавалі, што добры Бог засцярог мяне ад нечаканае смерці, «бо ўвесь твой дом да падмурка рухнуў, як толькі ты выйшла».

Я, прайшоўшы колькі крокаў, убачыла, што гэта праўда, аднак мне вельмі маркотна было, бо ўвесь мой набытак пад руінамі, а менавіта: куфры, срэбра, волава, медзь і іншыя хатнія рэчы, што мне Пан Бог з ласкі свае даў, але мне людзі так мовілі: «Не хвалюйся, і найдрабнейшая рэч тут не згіне». I паклікалі людзей, што руіны разбіраюць, яны завуцца хамалі, так і сталася, што нічога маё не загінула з ласкі Пана Бога Найвышэйшага, толькі адна срэбраная чарка, і то яе ўкраў мой уласны лёкай з Полылчы.

Мела я малога дзесяцігадовага хлопца, сляпога. Нічога ён не бачыў і лячыўся ў мяне ў той час, калі мой дом рухнуў. Дык вось Пан Бог пакінуў бяспечнае месца, дзе хлопец сядзеў, без усялякіх калецтваў, бо, уласна, ён на тым месцы сядзеў, дзе слуп стаяў. Дык яго мне Пан Езус збярог без усялякае шкоды. А вось як мой фраўцымер даведаўся (дзе я служыла) пра абвал дома і пра зберажэнне Богам майго жыцця, то разам са мною Богу дзякавалі.

Аднаго часу запрасіў мяне адзін турэцкі пан, якога звалі Гадзы Суліман-ага Селіхор-улу, каб вылечыла яму вочы, бо ён нічога не бачыў, але ён жыў не ў Стамбуле, а ў мястэчку Гайрабове. Да гэтага мястэчка трэба морам было плыць два дні. Узялася я вылечыць яго і задатак узяла, дык загадала свайму чалавеку наняць мне як мага лепшы і навейшы карабель, каб ехаць лячыць таго пацыента. Але ён, недасведчаны, такі наняў, які трапіўся, і рэчы мае загадаў на карабель занесці. Пасля прыйшла я сама, і мы паплылі, і толькі потым убачыла, які гэта небяспечны і невыгодны карабель, нават вада працякала з бартоў, як праз рэшата, толькі смалою залітае. Я думала, што мы за два дні даплывём, аднак неспрыяльную фартуну мелі, бо ў вялікім страху адзінаццаць дзён па моры плавалі і ледзь да горада Тэкердагі, што на беразе мора знаходзіцца, даплылі, і я адразу пакінула гэты карабель. Там мела я добрых прыяцеляў, венграў, якія засталіся пасля венгерскага караля, нябожчыка Ракацы. Назаўтра той наш карабель загрузілі пшаніцаю і ячменем і той самы рэіз, гэта значыць шкіпер, з трыццаццю людзьмі назад паплыў у Стамбул. Толькі як ад берага адчалілі, адразу карабель на кавалкі разламаўся і ўсе людзі на ім патанулі, толькі адзін хлопец-грэк Пантэлемон выплыў і пасля ў мяне служыў. Так мяне Бог у Святое Тройцы Адзіны збярог ад неспадзяванае смерці. За гэта няхай Яму будзе слава на вякі.

1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка