Саламея Пільштынова



старонка3/15
Дата канвертавання15.05.2016
Памер3.06 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

Я ПРЫЕХАЛА Ў САФІЮ
У Сафіі застала я вялікага пашу Кюпру-улу [81], бо ў той час турэцкі султан вёў вайну на тры бакі: з персамі ў Бабілоніі, з маскалямі (пад Бабадагіо стаяла войска расійскае) [82], з імператарам Карлам Шостым [83] у Нысе [84], калі генерал Зекендорф [85] знянацку з нямецкім войскам увайшоў у Нысу і ўдала захапіў гэтую выдатную фартэцыю з туркамі, з жонкамі, з дзецьмі і з маёмасцю, са зброяю, шмат пораху, куль, армат ці бомб і таксама ўдала захапіў Ныскую правінцыю. А мяне ўзялі да пашы ў гарэм за лекарку. У гарэм — гэта значыць у апартаменты белагаловых, да жонкі і дзяцей Кюпры-улу-пашы. I адразу мне ён прызначыў у год сто леваў пенсіі і тайн [86], гэта значыць хлеб, віно, мяса, рыс, каву, цукар, мёд, свечкі, сена, фураж і іншае, і, дзякуй Богу, добра мне было ў тым двары.

А мой муж, яго мосць пан Гальпір, лекар медыцыны, які ўсё ў мяне забраўшы і ў сваіх добрых прыяцеляў схаваўшы, быў пакінуў мяне кульгавую, не са Стамбула прыехаў у Сафію, а з Салонікаў, з Босніі на мінеральныя воды [87], якія (надзвычай добрыя!) ёсць у Сафіі; Пан Езус так яго пакараў, што рукі і ногі яму пакруціла і ўвесь у больках быў і сам як мог ратаваў сябе. Нарэшце запрасіў лекара-італьянца, які быў надта дасведчаны, бо быў лекарам на мальтыйскім караблі. Караю Божай быў захоплены той карабель з усімі вайскоўцамі ў няволю турэцкім караблём, і ўсе прывезены ў Стамбул. Тыя нявольнікі, што з мальтыйскіх караблёў трапляюць у турэцкую няволю, ніколі выкупленымі быць не могуць і, пакуль жывыя, мусяць быць у Стамбуле ў няволі. Удзень робяць, што ім загадаюць, а на ноч іх на ланцуг бяруць, і ёсць для іх асобная вязніца, дзе іх сотні і тысячы заставацца мусяць, аж пакуль жывыя. Маюць яны хлеб, прызначаны з султанскае ласкі, і па тынфу на тыдзень пенсіі. Усе іншыя нявольнікі, ці то султанскія, ці то іншых туркаў, жывуць пад наглядам, гэта людзі гонару, умельства, вучонасці, добрых манераў, спакойнай натуры, нават з нявольніка ён можа пашою і нават візірам стаць, часта такое і здаралася, і я сама бачыла. Але ж тыя нявольнікі, што трапляюць з мальтыйскіх караблёў у турэцкую няволю, нават іншае імя маюць, бо іншыя нявольнікі завуцца куле, гэта значыць нявольнік, а мальтыйскі завецца пайзан.

Дык вось, я не ведаю, якім чынам уцёк з султанскае няволі адзін пайзан, вялікі лекар, і пазнаёміўся ў Босніі з маім мужам, яго мосцю панам Якубам Гальпірам. А муж мой быў вельмі хворы, і ім параілі, каб у Сафію паехалі на мінеральныя воды,тут ён лячыў кантрактуры [88] органаў, alias рук і ног. Яны выпадкова прыехалі, а пра тое ніхто не ведаў, што я ў Сафіі, у гарэме пашы, гэта значыць сярод фраўцымеру [89]. А я мела асобны домік для выгод сваіх і для дачкі, Канстанцыі Гальпіроўны, і для слуг маіх. Даведаўшыся добра пра маю бытнасць, што я тут у Сафіі, мой муж загадаў сваім людзям несці яго на дыване да мяне. I вось прынеслі яго да мяне, а тут звычай у турэцкім краі, што ні сталоў, ні зэдляў у хаце няма, толькі на падлозе на дыванах сядзяць, дык мой муж, упаўшы мне ў ногі, ногі мае абняў, а я разгневалася: адкуль гэты пацыент, што мне так дакучае. Аж бедны мой муж жаласным голасам закрычаў: «Белагаловая, Бог з табою» – некалькі разоў, і я ледзь яго пазнала. 3 барадою, сам такі скалечаны, мізэрны. I вось як пазнала я мужа, абое мы моцна плакалі, а пасля аддаліся на ласку Божую, пра лячэнне майго мужа падумаць трэба было. А муж мой бачыць, што і без яго ласкі і дапамогі Бог мой і пан мой забяспечыў мяне, бачыць парадак і чысціню ў доме, лёкаяў, коней, каляскі, сукенкі і пры тым пацыентаў і пашану сярод годных людзей. I так я сказала: «Каханы мужу, дарую я табе ўсе крыўды і знявагі, што мяне хворую і бедную і ў даўгах у Стамбуле пакінуў, а цяпер, як змагу, служыць і дапамагчы табе гатовая. Але ж хвароба вашае мосці пана іншых лекаў вымагае, чым маё ўмельства, бо я толькі акулістка і лекарка, як умела, так з дапамогаю Пана Бога людзям дапамагала, а тут Merkuriusz solwacja [90], гэтага я яшчэ не практыкавала. Ты ж, аднак, сам лекар добры, і твой цяперашні калега, пайзан, лекар, сам вашая мосць пан клапаціся пра сябе».

А муж мой кажа: «Ні свайго ўмельства, ні пайзана-лекара парадаў не хачу, толькі, прынамсі, як ведаеш і разумееш, лячы мяне». I вось я ад гэтага загаду лячыць свайго мужа была вельмі засмучана, бо першая мая практыка мае быць на маім мужу, дык я даверылася на Святую Тройцу і пачала лячыць майго мужа і, як магла, прасіла пайзана-лекара, каб мяне навучыў таму, чаго я не ведала. 3 ласкі Божай ён цалкам ачуняў і, пажыўшы колькі тыдняў са мною ў Сафіі, здаровы вярнуўся да пашы свайго ў Боснію, бо мусіў і быў абавязаны, таму што быў раковым [91] лекарам, па-другое, усю ці палову сваёй маёмасці пакінуў там у пашы.

I вось шчасліва паехаў у Боснію, а мне пакінуў пайзана-лекара, каб мяне навучаў лекарству, і пакінуў мне кнігі лекарскія: «Concordancia еt Mulerisztal», «Minsycht», гербарый [92] і іншыя кнігі. А той лекар-пайзан выдатна навучыў мяне рэцэпты, перскрыпцыі на лаціне пісаць са знакамі лекарскімі і зёлкі, ледзь не ўсе, што ўваходзяць у лекі, на лаціне, і што можна было з добрых перскрыпцый на размаітыя хваробы даў мне, бо быў ён чалавек добры, хрысціянін-католік, пасля з пэўнай аказіяй у Стамбул паехаў, а пасля са Стамбула ў Смірну [93], а са Смірны ў Легорны [94] і так шчасліва ў край свой вярнуўся.

Муж мой, яго мосць пан Якуб Гальпір, таксама шчасліва заехаў у Боснію да свайго пашы, але мусіў адтуль у Стамбул ехаць па свае рэчы, а пасля з імі да мяне ў Сафію, але ж воля і наканаванне Пана Бога па-іншаму хацелі. Як прыехаў, заразіўся пошасцю і памёр. I вось дайшла да мяне вестка пра смерць майго мужа. Тут і смутак, жалоба, асірацела я з малым дзіцём, дачкою маёю Канстанцыяй, тут і войны з усіх бакоў, няма каго паслаць па тыя рэчы, што ў Босніі засталіся. А пасля і той паша памёр, каму мой муж служыў, дык і засталася я на сваім месцы ў пашы Кюпру-улу.

Хварэючы ў старасці цэлы год на ліхаманку, той мой паша іншага хлеба не еў, а толькі ячменны, бо казаў, што грэшны чалавек не лепшы за жывёлу і павінен есці ячменны хлеб. Ён ніколі не еў 10 ці 20 страў, хоць вялікі быў пан: напрыклад, сёння булён, а назаўтра смажаніну, а паслязаўтра фры-касэ [95], гэта значыць, калі еў, дык еў у адзін дзень адну страву, хоць у туркаў няма ніякіх забаронаў. Калі хто хоча, дык шмат жонак мець можа: чатыры шлюбныя, а 99 можа мець купленых нявольніц. Але мой паша Кюпру-улу толькі адну жонку меў і меў з ёю некалькі дзяцей, але яны памерлі, толькі дзве дачкі засталіся. Жонка ягоная, баючыся, каб муж ейны не ажаніўся праз адсутнасць дзяцей з іншаю, паслала з Сафіі ў Стамбул свайго маршалка купіць дзвюх як мага прыгажэйшых дзяўчат. Той купіў па 1000 леваў за кожную. Дык вось жонка пашы сама з імі і са мною разам пайшлі ў лазню і загадала тых дзяўчат чыста вымыць, заплясці, вельмі дарагія сукенкі апрануць і каштоўнасці на іх начапіць; іх абедзвюх убраўшы, яна паслала сваё негрыцяня да пашы, просячы яго, каб прыйшоў. Той быў ласкавы пан, адразу са свайго пакоя ў пакой да жонкі прыйшоў. А жонка, узяўшы яго за руку, пацалавала, кажучы такія словы: «Пане мой і бацька мой, адклікніся на маю просьбу і прымі за дар ад мяне дзвюх нявольніц. Даю іх табе, няхай цябе Пан Бог з імі блаславіць, каб табе сыноў і дачок нарадзілі, бо я, грэшная, не маю шчасця выгадаваць сына на дапамогу табе і імені твайму». I вось гэты добры муж, з увагаю выслухаўшы словы жончыны, падзякаваў ёй і сказаў: «Аднак ты паняй і гаспадыняй заўсёды будзеш у маім доме». I пайшоўшы, хутка прыйшоў і пытаўся: «А дзе мае новыя нарачоныя?» А жонка кажа: «Вось». Ён выхапіў бізун і загадаў мурыну-еўнуху трымаць, а сам, як мог, біў па галаве, па грудзях, дзе папала тых дзяўчат і казаў: «А ці належыць вам у каштоўнасцях хадзіць і ў такіх сукенках ды так бессаромна ўсміхацца мне? Пані ваша ад смутнага сэрца па дзецях вымушана гэта чыніць, але вам, лярвы, належыць на кухні служыць і посуд мыць, а не маімі жонкамі быць». А жонцы кажа: «Як ты наважылася мне такое мовіць, каб я з гэтымі малпамі дзяцей меў? Якіх бы сыноў гэтая лярва нарадзіла і дачок? Крый мяне божа ад гэтых спакус! Калі мне Пан Бог з табою, мая каханая жонка, не даў сыноў, дык я і ад іншае жонкі не хачу. Мілейшая мне твая чыстая старасць, бо маладосць са мною пралічыла, чым гэтых лярваў бессаромная маладосць». Дзяўчаты распрануліся, пабралі мамусовыя каптаны і пайшлі на кухню.

Тым часам прыйшоў загад ад яго мосці султана са Стамбула, каб мой паша пайшоў з войскам і абавязкова назад забраў у немцаў фартэцыю Ныса, якую захапіў генерал Зекендорф. А той Зекендорф за колькі тыдняў перад гэтым заключыў пакт з балгарамі і сербамі, гэта значыць з воласцю, ці правінцыяй, Ныскай, бо ў гэтай мясцовасці жыхароў было (на пяцьдзясят міляў з гарадамі, і мястэчкамі, і вёскамі) некалькі мільёнаў людзей багатых, вельмі мужных, маладых, спрытных, як і старых, і белагаловых, і дзяцей. Кожны з нас можа пра гэта меркаваць, гледзячы на прастору ад Біліграда і ледзь не да Сафіі. Гэтыя ўсе воласці падняліся на туркаў, бо той генерал Зекендорф так мовіў тым нявінным людзям: «Не бойцеся туркаў, дапамагайце мне. Я ўжо Нысу ўзяў, вазьму я Сафію і Відынь турэцкі [96], нават і Стамбул». I вось гэтыя бедныя хрысціяне паверылі генералу Зекендорфу, узбунтаваліся супраць туркаў і выразалі іх некалькі тысяч, а той генерал, узяўшы ад аднаго пашы 10 000 чырвоных злотых, без усялякіх прычын загадаў падняць трывогу, ціха выйшаў са сваімі немцамі з Нысы і накіраваўся ў Нямеччыну, а ключы Ныскае фартэцыі адаслаў майму пашы Кюпру-улу. А мой паша быў хворы, дык ключы Ныскае фартэцыі яму пад падушку паклалі.

Тым часам зноў прыйшоў новы загад ад турэцкага султана, каб за той мяцеж, што яго падданыя паднялі на свайго пана, туркі іх таксама тры дні і тры ночы забівалі, пачынаючы ад васемнаццацігадовага хлопца да пяцідзесяці­гадовага мужчыны. А тых, каму 60, альбо 70, альбо 80 гадоў, не рушылі, таксама як і хлопцаў ад года да 18 не чапалі, толькі ў няволю бралі і жонак, і дзяўчат, і ўсіх кабет старых. I так сталася, што туркі забівалі хрысціян тры дні і тры ночы ў палях, у лясах, у хатах, дзе толькі знаходзілі. I мой паша меў такі загад ад турэцкага султана, што той хоча бачыць, колькі яго падданых у гэтай крывавай вайне загіне, і таму загадаў мой паша туркам толькі галовы хрысціянскія звозіць у Сафію для падліку, колькі забіта, і турэцкаму султану пра гэта даць рэспонс. I бачыла я кару Пана Бога на бедных хрысціян, бо такая была гара галоў хрысціянскіх, быццам велізарная карчма. Наверх па тых галовах лезці — патрэбны былі драбіны, бо за кожную хрысціянскую галаву даў паша адзін чырвоны злоты. Дык туркі па палях і лясах ездзілі з вялікімі кашамі і галовы ўжо забітых хрысціянаў адрэзвалі і ў Сафію прывозілі, а тут пасля тых трох дзён старым людзям і малым дзецям можна было шукаць бацькоў і братоў сваіх, як і бацькам можна было шукаць галовы сыноў сваіх. Ах, мой Божа, колькі я ў той час жалю і страху мела, калі была ў тым горадзе, аднак ні ў мяне, ні ў людзей маіх і волас з галавы не ўпаў, і слова кепскага не чулі мы ад туркаў.

Быў там чалавек адзін шаноўны, святар праваслаўны, alias епіскап, бо яго праваслаўныя ўладыкаю звалі, і яго ў той мітусні павесілі. А пра іншае, што бачыла, чула, не кажу, толькі тое паведамлю: адчула вялікую агіду да пашы, што загадаў уладыку павесіць. Гэта вельмі маё сэрца засмуціла, і я развіталася з яго мосцю пашою. Узяўшы ардынанс, я паехала ў турэцкі Відынь.

Шчасліва даехала я верхам, апрануўшыся па-мужчынску, як турак-янычар, і спынілася ў хане [97], гэта значыць у аўстэрыі, і хацела сабе дом наняць, але цяжка было, хоць бы ты 100 чырвоных злотых на месяц даў за домік, дык усё роўна нельга было знайсці. Дык была вельмі маркотная, бо белагаловай цяжка адной жыць у хане, бо тут не знойдзеш пакоя. Гэта было таму, што стаяла тут вялікае войска турэцкае, яны па сто чалавек хрысціян зганялі ў кожны дом, а ў дамы хрысціянскія сяліліся туркі, бо было гэта зімою, а простыя янычары, alias вайскоўцы пад шатрамі ў полі каля Відыня стаялі, бо генерал Дамніц [98], прывёў пад Відынь турэцкі свае рэгіменты [99], прагнучы ўзяць рэванш, што Зекендорф схібіў, тое генерал Дамніц хацеў паправіць. Пад Краёвай [100] з-за кары Божае не ўдалася яму бітва, бо ледзь сам з некалькімі штабнымі афіцэрамі выратаваўся, а астатніх немцаў туркі на полі бою пазабівалі, а некаторых у палон узялі. Я бачыла 200 нямецкіх афіцэраў і гэмайнаў [101] адным ланцугом за шыі акаваных, якіх вялі праз Відынь.

Звычай кепскі ёсць у асобных народаў, што і жонкі, і дзеці ідуць на вайну, і вось усе гуртам — жонкі і дзеці — трапляюць у палон, і бачыла я ці мала ў кожным доме нявольніка, альбо нявольніцу, альбо дзіця ў няволі турэцкай. I захапілі ў той час Біліград, Будым [102], Краёву і шмат без ліку гарадоў і вёсак нямецкіх і венгерскіх, што і цяпер туркам належаць.

Пасля заканчэння той вайны пасябравала я з адным туркам, палкоўнікам, які паехаў на вайну, alias у наезд, па-турэцку завецца гэта чэта, а мне аддаў той палкоўнік свой пакой, поўны легуміны [103], свечак, дроў, усяго, што патрэбна, і чатырох нявольнікаў ягоных, каб мне служылі. У гэтым памяшканні мела я спакой і добрых пацыентаў. Спазнаўшыся з людзьмі, пазнаёмілася я з адным шаноўным туркам, якога звалі Мехмет-ага Кулулу. Ён купіў з тых нямецкіх нявольнікаў 30 афіцэраў і афіцэршаў і мне таксама раіў, каб і я купіла колькі нявольнікаў нямецкіх, афіцэраў, бо мела б з гэтага сабе выгаду, і славу ў людзей, і ласку ў Бога. Доўга мяне не трэба было пераконваць, і я набыла ў аднаго турка пяць асоб: чатырох мужчын і адну даму. Імёны мужчын: Караль Яравіна, Тэадор Котнер, Антоні Ермянціні. Гэтыя трое былі афіцэрамі, паручнікамі. Чацвёрты быў харунжы, зваўся ён Юзаф Фартунат дэ Пільштын, і адна дама паручнікава. За гэтых чатырох мужчын і адну даму мусіла даць восемсот чырвоных злотых. Заплаціла і ўзяла сваіх нявольнікаў да сябе. Дала ім асобны пакой, забяспечвала іх ежаю, пітвом, адзеннем. А той турак Кулулу, што меў 30 нявольнікаў-немцаў, атрымаў у відынскага пашы Гайваз Мехмета ардынанс сабе і мне, каб можна было нашым нявольнікам у Нямеччыну лісты пісаць, паведамляючы пра сябе, што, дзякуй Богу, цэлыя засталіся ў той крывавай вайне, адно што трапілі ў няволю турэцкую і просяць грошы на выкуп. Бо гэтыя немцы, якіх у Кулулу было 30, а ў мяне пяцёра, былі ўсе афіцэры годныя, багатыя, адны мелі бацькоў, іншыя братоў, сясцёр, сваякоў, маёнткі. Тыя 30 мужчын, што былі ў Кулулу, старгаваліся за кожнага асобна па дзвесце пяцьдзясят чырвоных злотых, а я за сваіх пяць асоб дала 800 чырвоных злотых. I мы старгаваліся, каб мне яны, мае нявольнікі, далі 1200 чырвоных злотых і падарункаў на 300 чырвоных злотых. Быў пасланы кур’ер з лістамі з турэцкага Відыня аж у імператарскую Вену ў Аўстрыі. Дык вось адразу грошы турку Мехмету-агу Кулулу прыслалі на мяжу правільна, а мне за маіх нявольнікаў 900 чырвоных злотых і падарункі: сукна, тры пары парыжскіх пісталетаў і шмат іншае галантарэі. Тады я кажу нявольнікам маім: «Аднак жа, панове мае, мы старгаваліся за 1200 чырвоных злотых, а чаму ж толькі 900 чырвоных злотых даяце?» Растлумачылі мне, што «адзін наш афіцэр, Юзаф Фартунат дэ Пільштын, жыве далёка ад Вены, мусіць пошта ісці праз Грац, ІПтаермарк, Ніжнюю Карніёлію, Верхнюю Карніёлію да Лайбаху [104], да мястэчка Бігільштэйн, адкуль імя мае Пільштын. Там жывуць гэтага ягамосця бацькі, але лісты ягоныя так хутка не дайшлі, таму за яго мосць пана Юзафа Фартуната дэ Пільштын грошай няма». Адказваю я: «Калі грошай няма, дык вашамосці з Богам едзьце ў свой край, а яго мосць пан Юзаф дэ Пільштын можа мне паслужыць у кампаніі, а вы, вашамосці, старайцеся, каб за яго дайшлі мне 300 чырвоных злотых, тады я ягамосця звольню ад паслуг мне».

Тыя афіцэры, што былі ў турка Кулулу і ў мяне, усе паехалі з канвоем да нямецкай мяжы, і там наш вікіл, гэта значыць пасол, атрымаў на мяжы грошы, а іх мосці паноў афіцэраў адпусціў у Нямеччыну, а прыехаўшы, грошы нам аддаў: турку Кулулу з падарункамі 10 000 чырвоных злотых, а мне 900 чырвоных злотых і падарункі, а яго мосць пан Юзаф дэ Пільштын застаўся ў мяне ў турэцкім Відыні над Дунаем да часу, пакуль мне за гэтага ягамосця, пана Пільштына, грошы ад бацькоў на выкуп не прыйдуць. А ён быў чалавек разумны, добрай адукацыі, вучыўся ў школах рымскіх, легорскіх, венскіх і меў дыплом з пячаткамі. Цвярозым, паслухмяным, ціхім і пабожным здаўся ён мне.


КНЯЗЬ РАКАЦЫ
Тым часам прыехаў сюды ў Відынь князь Юзаф Ракацы [105], каралевіч угорскі, князь трансільванскі, які быў раней у хрысціянскай Вене ў палоне ў імператара Карла Шостага. Бацька ягоны, князь Ракацы, быў выгнаны імператарам з Венгрыі ў Турцыю з каралеваю сваёй і жыў да канца свайго жыцця ў Тэкірдагі ля Чорнага мора [106], атрымліваў вялікую пенсію ад турэцкага султана сабе і графу Чакі [107], якога я добра ведала, а таксама баронам, капітанам і іншым са свайго двара. Родны брат графа Чакі быў кардыналам у Рыме, і дагэтуль шмат венграў у Тэкердагі, а па-грэцку — Радос, атрымліваюць пенсіі ад цяперашняга султана Мустафы [108].

I вось гэты светлы князь Ракацы, каралевіч угорскі, прыехаў з імператарскае Вены ў Відынь турэцкі толькі з адным чалавекам, хворы, бо мусіў уцякаць ад хрысціянскага імператара, з няволі. А брат ягоны родны, Аляксандр Ракацы, і цяпер у Парыжы. Юзаф Ракацы ўцёк да турак, прагнучы дапамогі ад турэцкага султана, каб вярнуць каралеўства свайго бацькі, Венгрыю і Трансільванію. Хрысціянскі імператар Карл Шосты загадаў другога брата Аляксандра Ракацы аскапіць, і ў Парыж быў адасланы той яснавяльмож­ны князь Аляксандр Ракацы, каралевіч угорскі.

А ў Відыні турэцкім застаўся князь Юзаф Ракацы, старэйшы брат, які меў гадоў 29, і, уцёкшы ад імператара Карла, як я казала, нязнатны шляхціц і хворы, кашляў, харкаючы крывёю, змучаны дарогаю і страхам, спыніўся такі хворы ў адной хане, гэта значыць аўстэрыі. А вялікі паша, учтурлу-паша, што азначае — судовы паша, якога звалі Гайваз Мехмет-паша, у той час быў у Відыні турэцкім. Ён паклапаціўся пра князя Ракацы, паклікаў мяне да сябе, даў мне адразу чатырыста тынфаў і прасіў мяне, каб лячыла князя Ракацы. Дык я паехала на сваёй калясцы да каралевіча ўгорскага і бачыла ягоную слабасць і ўбоства; з дапамогаю тлумача заўсёды мы з ім размаўлялі, бо быў ён вялікай навукі і хрысціянскай набожнасці, быў прававерны католік рымскі. I вось я добра вылечыла яго за 30 дзён.

Пасля Гайваз Мехмет-паша паслаў кур'ера адмысловага да найяснейшага яго мосці султана паведаміць, што каралевіч угорскі ўцёк у ягоны край і шукае ў яго пратэкцыі і дапамогі. Дык турэцкі султан прыслаў таму найяснейшаму Юзафу Ракацы, каралевічу ўгорскаму, князю трансільванскаму, адразу тры тысячы кес грошай. Шматлікіх колераў бачыла я ў свеце аксаміт: кармазынавы [109], зялёны, жоўты, чорны, блакітны, пунсовы, фіялетавы, вішнёвы, гранатавы; амарантавы [110] – такія апранахі меў каралевіч Ракацы, з залатымі галунамі і дыяментавымі аплікамі кожнае сподняе, капялюшы, угорскія шапкі, сабаліныя футры пад плашчы і вопратку, сабаліныя шапкі ўгорскія, упрыгожаныя дыяментамі, табакеркі, таксама рознага колеру аксаміт з залатымі галунамі і махрою, і абіўка з аксаміту размаітых колераў, пакоі абабітыя таксама залатымі і срэбнымі галунамі, каляскі, цугі, выдатныя коні, шоры срэбраныя, пазалочаныя і паўсрэбраныя на ядвабных тасьмах, верхавыя коні, сёдлы, збруя залатая з каштоўнасцямі, людзі са страусавымі пёрамі, а пёры дыяментамі аздобленыя. Такіх меў людзей ён дваццаць чатыры і надзвычай шмат галантарэі, гадзіннікаў, табакерак, кніг і ксяндза-капелана. I ўсе тыя венгры, што былі ў Тэкірдагі, лёкаі ягонага бацькі і яснавяльможны граф Чакі, ды іншыя бароны і капітаны да яго прыехалі, і асобная пенсія і тайн ішлі на яго са скарбу турэцкага султана, і так стаў ён з ласкі Пана Бога і з ласкі султанскае значным каралевічам угорскім. I даў яму султан турэцкі сто тысяч янычараў для захопу ўгорскае зямлі і трансільванскае, дык мой пацыент, светлы і найяснейшы каралевіч угорскі, цалкам быў задаволены.

А як прыйшоў да спакойнага жыцця і спрыяльных вынікаў, светлы князь ужо інакшы стаў, ужо ранейшае набажэнства і ўслаўленне хрысціянскай веры забыў пры такім добрым жыцці і значных дастатках, ужо пакрысе пачаў з дарогі і ад праўды адыходзіць, гэта, маўляў, непатрэбныя свавольствы, дзе і мне асобныя непатрэбныя і бессаромныя словы дасталіся пры размаітых абяцаннях – звычайна як і свет хлуслівы абяцае. Я ж найяснейшаму каралевічу адказвала: «Не роўня я вашай каралеўскай мосці, Ваша каралеўская мосць – манарх, а я бедная белагаловая лекарка. Ведаю, што са мною шлюбу не возьмеш, а калі і возьмеш, дык толькі дзеля абразы Божае, а пасля маладосць маю, і нявіннасць маю, і сорам мой прыродны ў ганьбу мне павернеш і фурману альбо лёкаю свайму ў жонкі аддасі. О, не дай Божа, найяснейшы каралевічу, мне такога розуму і бессаромнасці насупраць Бога і свету. Я даволі багатая, калі жыву па-хрысціянску, маю што есці, што піць, у чым хадзіць, у чым паехаць і грошы на патрэбу з ласкі Божае. Вока паўсюль бачыць, ніхто дакараць не можа ні ў чым мяне, я маладая белагаловая, дасць мне Бог яшчэ і мужа пры пачцівым хрысціянскім жыцці, а Ваша каралеўская мосць адступі ад такога намеру ў гэтым чужым краі і чужой веры». Але дарэмна пагражаў мне, што пашле да пашы, просячы маёй рукі, дамагаючыся мяне, быццам я не полька, а ўгорка. Я сказала: «А як жа то быць можа, каб Ваша каралеўская мосць казаў на мяне, што я ўгорка, а я полька. Не абавязана служыць і не падданая Вашае княжацкае мосці». Адказаў мне яго мосць князь: «Найяснейшы султан турэцкі даў мне столькі дабра, а праз цябе аднае белагаловае, полькі, не захоча Ракацы пазбаўляць свае павагі».

I так я зразумела, што мне цяжка будзе далей пярэчыць яму, гэтаму заўзятаму чалавеку. Найлепей мне ціха з Відыня турэцкага выехаць і пазбыцца гэтага непатрэбнага амарата. Дык паціху наняла невялічкі карабель і паехала ў Рушчук [111] Дунаем. Але ж не магла распавядаць пра тое, што еду, да таго ж не была ў пашы і не ўзяла пашпарта ад страху, каб князь Ракацы не даведаўся пра мяне і не перашкодзіў у гэтай вандроўцы.


ПАДАРОЖЖА I ПРЫГОДЫ У РУШЧУКУ
З імем Пана Езуса Хрыстуса ўкрыжаванага еду я Дунаем у чоўне ў Рушчук. Але ўсё ж даведаўся пра мой выезд князь яго мосць Ракацы і адразу паслаў свайго тлумача да Гайваз Мехмет-пашы, абгаворваючы мяне, што я шпег. А ў той час крывавыя войны былі, і шмат зусім нявінных людзей загадаў паша пакараць лютай смерцю за шпегаўство. Дык адразу ж адправіў ардынанс Гайваз Мехмет-паша, каб за мной паслалі пагоню і калі мяне нагоняць, дык вярнуць назад у Відынь турэцкі і аддаць мяне ў рукі светлага князя яго мосці Ракацы. А было так. Выправіў князь пагоню за мною Дунаем, двух туркаў, і яны мяне дагналі, але я ў той час спала. I пыталіся тыя туркі: «Ці плыве ў гэтым караблі пані лекарка?» А лёкаі мае, бачачы, што я сплю,такі адказ далі: «Няма тут пані лекаркі». Дык гэтая пагоня проста паехала ў Рушчук, і чакалі мяне там, бо дакладныя весткі атрымалі яшчэ ў Відыні, што я проста з Відыня да Рушчука наняла карабель, і як я толькі ў Рушчуку да берага прыплыла, адразу ж варта турэцкая з сопамі, бо тут варта не з флінтамі, а з вялікімі кіямі ходзіць, калі каго пад арышт бяруць, і так цяпер мяне яны прывіталі: «Так гэта, пані лекарка, ты ў нашым краі жывеш, і добра табе жывецца, ад нас і слова кепскага не чула, маеш пашану і рэпутацыю ў нашых паноў, а на самай справе ты наш вораг, шпег, і праз цябе так шмат крыві пралілося». Хоць я і тлумачыла, але нічога не дапамагло, і мяне завялі пад вартаю да арышту. А тут, у Турцыі, звычай такі: каго пад арышт возьмуць, дык яго адразу ж назаўтра пакараюць смерцю. Разлучылі мяне з дачушкай маёй, Канстанцыяю Гальпіроўнаю, і з нявольнікам маім, яго мосцю Юзафам Фартунатам дэ Пільштын, з лёкаямі маімі, з набыткам маім, з аптэкаю, кнігамі ды іншым.

Значыць, пад арыштам я была ў аднаго жанатага чалавека, турка, у хаце, дык яны мяне цэлую ноч намаўлялі і плакалі нада мною, каб жыццё сваё ратавала ў маладым веку і каб стала турчанкаю, але Бог мой і Пан мой падмацавалі сэрца, і душу, і розум мой, што мне лягчэй было памерці нявіннаю, чым стаць турчанкаю. Адказала: «Згаджаюся з воляю Божаю. Пан Бог бачыць, што я нявінная».

Тут зазнала дапамогу і цуд Бога, Творцы неба і зямлі, бо ў гэтым горадзе быў адзін турак са Стамбула, вялікі пан. Ён быў дзяржаўны падскарбій. I ў тую ноч, калі я была арыштавана, ягоны сын, малады чалавек 22 гадоў, лёг спаць здаровы, а ў поўнач прачнуўся, аж галава, і вочы ягоныя, і твар увесь так паапухлі, і язык на пяць пальцаў з рота вывернула, і нічога ён не бачыць, не чуе, не кажа і прытомнасць страціў. Былі ў гэтым горадзе тры добрыя лекары, і паклікалі іх да гэтага пацыента, але ніхто не ўзяўся лячыць. I вось нехта пра мяне бацьку гэтага пацыента, якога звалі Мехмет-ага эстэрэдзы-паша (дзяржаўны падскарбій), так сказаў: «Ёсць адна добрая лекарка, яна прыехала з Відыня ў Рушчук, але на яе, небараку, нападаюць, узята яна пад арышт, і заўтра пакараюць яе смерцю. Калі б гэта можна было, калі б яе на нейкі час вызвалілі, калі б пабачыла сына яснавяльможнага пана». Стары эстэрэдзы-паша сказаў: «Каб хутчэй Пан Бог дзень даў, каб хутчэй убачыць мне тую арыштантку-лекарку!» I вось Пан Бог дзень даў, аж тут параконная каляска прыехала да таго дома, дзе я сядзела пад арыштам, пастукалі ў браму і запыталіся пра мяне. О, мой Божа, як жа я ў той час спалохалася! Не было моцы на ногі стаць, бо я думала, што мяне, адразу вывеўшы, пакараюць. Але хочаш не хочаш, а мусіла выйсці за браму. Аж бачу параконную каляску і двух чалавек. Адразу ж з пакораю пытаюся ў іх: «Сябры мае мілыя, а куды вы мяне павезяце?» Кажуць: «Да эстэрэдзы-пашы». Пытаю: «Навошта?» Адказваюць: «Не ведаем».

Прывезлі мяне да таго палаца яшчэ да ўзыходу сонца, спынілася я на сходах, аж мяне два чухадары пад рукі наверх вядуць. Вельмі мне гэта не падабаецца. Я ў страху, няшчасці, а навошта мне гэтая пыха? Прыйшлі ў вялікую залу. Я бачу: сядзіць адзін стары турак у сабаліным футры, на адно вока сляпы, вітае мяне ўсё-такі па-чалавечы і адразу пытаецца, як гэта здарылася, што я ў такую вялікую бяду і небяспеку трапіла. I імем Бога прасіў, каб я яму казала праўду, а яшчэ мовіў гэты турак: «Калі за доўг, дык бір бін эдэрым (гэта значыць за кожны злоты тысячу злотых дам), а не дапушчу, каб і волас з галавы твае ўпаў. Буду апекавацца над тваім сіроцтвам у чужым краі, але што датычыць шпегаўства, не дапамагу, бо гэта тычыцца самога султана і ўсёй Турцыі». Плачучы, я так адказваю: «Міласцівы пане, не вер таму, што я магу быць шпегам у такім маладым веку ды яшчэ ў белагаловым стане. Наша ж Карона Польская мае вечны мір з туркамі [112]. Адкуль жа на «мяне гэты паклёп?» I працягвала: «Пане ласкавы, выслухай мяне, распавяду я, адкуль гэта злосць князя Ракацы на мяне, я не хацела Пана Бога абразіць, сваё сумленне зганьбіць і быць паслухмянай яго бязбожнай пажадлівасці», – і далей падрабязна распавядала пра светлага князя яго мосць Ракацы да мяне несправядлівыя дамаганні.

Ён адразу з ласкі Пана Бога паверыў мне, што тое, аб чым я казала, шчырая праўда, і адразу абяцаў узяць пад сваю апеку, і каб я нікога не баялася. Пасля загадаў паказаць мне свайго хворага сына. I як я таго сына ўбачыла, дык страшэнна спалохалася яго, бо колькі жыла, не бачыла яшчэ такога пацыента і не ведаю, чым і як яго лячыць. Думаю сабе: скажу, што вылечу, а ён памрэ, дык нажыву сабе за вялікага ворага бацьку; а калі скажу, што не, дык ён мяне пад сваю апеку не возьме і зноў пад арышт адправіць. Эх, з ласкі Божае з ахвотаю бяруся лячыць, а тут думаю, як бы гэта тут уцячы і жыццё выратаваць. Ужо адмаўляюся ад дачкі маёй, ад нявольніка майго, набытку майго і лёкаяў і ўсяго, што маю, пасля кажу пану майму, яго мосці пану эстэрэдзы-пашы: «Міласцівы пан, як лячыць? Няма ні аптэкі, ні кніг, усё ў мяне забрана».

Адказвае мне эстэрэдзы-паша: «Зараз загадаю ўсё тваё сюды ў палац прывезці».

Ён адразу паслаў да суддзі, просячы мае рэчы, і вось па загадзе яго мосці Мехмет-агі эстэрэдзы-пашы аддалі мне дачушку маю Канстанцыю Гальпіроўну, і нявольніка майго, яго мосць пана Юзафа Фартуната дэ Шлылтын, і лёкаяў маіх, і набытак мой, усё цэлае, што мела з ласкі Пана Бога. I вось я, узяўшы на дапамогу Пана Бога, пачала лячыць таго пацыента. Зрабіла яму катаплазмы [113] на галаву і на твар, бо дзеля ўнутранага ўжывання нельга нічога было даць: язык быў высунуты ў яго з рота.

Тым часам паслаў пан мой і апякун па тых двух туркаў, што з Відыня за мною ў пагоню ехалі, і прасіў іх, каб яны, вярнуўшыся назад, яснавяльможнаму яго мосці пану Гайваз-пашы распавядалі лагодна і ў нявіннасці маёй пераканалі, і тыя два туркі з вялікаю ахвотаю гэта выканаць абяцалі, бо мяне моцна шкадавалі. Дык яго мосць пан эстэрэдзы-паша даў кожнаму на пяцьдзясят леваў падарункаў і выправіў іх Дунаем у Відынь, і яны таго ж дня паплылі.

У гэты ж час з намаўлення Духа Святога апамятаўся мой князь Ракацы, што кепска зрабіў, што загадаў лавіць мяне, як шпега, і разважыўшы, што туркі мяне за такую пагалоску і ягонае сведчанне могуць пакараць смерцю, двух кур'ераў з ардынансамі – аднаго Дунаем, а другога сушаю выслаў, каб як найхутчэй спяшалі ў Рушчук мне на дапамогу, сцвярджаючы, што гэта памылка, што я не шпег, а высакародная белагаловая і добрая лекарка і сто іншых пахвал, толькі што ўгорскага князя Ракацы падданая, і таму каб мяне жывую разам з набыткам і з усім іншым назад у Відынь адправілі да князя Ракацы. Так з ласкі Божае была я пацешана і засталася сумленнай, без усялякае віны, і была ў пашане ў свайго пана эстэрэдзы, як і ў цэлага горада і ваяводства рушчуцкага сапраўднаю лекаркаю, і сярод усіх людзей добрую рэпутацыю мела.

Дык тады мой пацыент, эстэрэдзы-пашы сын, на трэці дзень лекаў прыйшоў у свядомасць і стаў бачыць, і вось мяне за руку ўзяў, бачачы перад сабою, і, як нямы, на мігі паказаў, каб села. Бацьку спавясцілі, што хворы сын ужо крыху бачыць і чалавечыя пачуцці мае. I той засмучаны бацька прыйшоў і ўсцешыўся, пачаў плакаць над сынам сваім, сын даў знаць пра сябе, каб не плакаў і спадзяваўся на Бога.

Дык адразу ж стары бацька даў мне бакшыш, жменю чырвоных злотых (бакшыш — гэта падарунак). Так мне Пан Езус дапамог, што таго пацыента свайго добра вылечыла за дзён 40. Ягонае лячэнне будзе, дасць Бог, адлюстравана ў маёй лекарскай кніжцы, якую ўжо напісала ўласнаю сваёю рукою і падам у друк. Як таго пацыента свайго вылечыла ад апухласці галавы, твару, языка і горла (без прытомнасці ляжаў сын эстэрэдзы-пашы), дык праславіла-я сярод людзей так, што мяне за найлепшую лекарку лічылі паўсюль у ваколіцы. Больш чым за дзесяць міль ад Рушчука прыязджалі да мяне на лекі, з чаго мела вялікі барыш і ад свайго эстэрэдзы-пашы атрымала за лячэнне 500 леваў, гэта значыць 2000 тынфаў і каляску, пунсовым сукном зверху пакрытую паводле звычаю турэцкага, і пару коней з шорамі, за якія даў пан эстэрэдзы 40 чырвоных злотых, і іншыя падарункі, і даў мне жытло недалёка ад сябе, ля Дуная, вельмі прыгожае, і прасторнае, і вясёлае, прытым усялякія стравы з кухні ягонае і коням – сена і фураж.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка