Саламея Пільштынова



старонка8/15
Дата канвертавання15.05.2016
Памер3.06 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15

АВАНТУРА АДНАГО ГАБРАЯ
Нябожчыца Анна Іванаўна загадала выгнаць габраяў з Масквы, але двух габраяў, мільённых багатыроў і, між іншым, родных братоў, не выганяла. Аднаго звалі Зэльман, другога – Моўша. Гэтыя габраі былі з Вены, вялікія купцы, але ім не дазвалялі жаніцца. А ўжо сталыя былі, Зэльман быў старэйшы, жыў у Лафейным палацы, быў нябрыдкі чалавек, па-французску хадзіў, галіўся як хрысціянін.

Адным словам, як казалі, так фарсіў, што ніколі найдастойнейшы афіцэр лепей не мог, а быў ён генеральны камісар. Нечакана папрасіў яе мосць царыцу, каб яму дазволіла выехаць з Пецярбурга і ажаніцца, а брат ягоны, Моўша, каб тут застаўся. Лёгка гэта выпрасіў у Анны Іванаўны, каб выехаць з Пецярбурга і, дзе хоча, ажаніцца. Габраі вялікі розум маюць. Ён узяў большую частку багацця і даў Моўшу, брату свайму малодшаму, і паслаў яго ў свет шукаць яму жонку: у Амстэрдам, у Франкфурт, у Берлін, у Вену і г. д., дзе толькі пекную габрайку ўбачыць, ці ўдаву, ці дзяўчыну, каб яе маляваць загадваў і тыя ўсе партрэты яму ў Пецярбург адсылаў. Якая з партрэта Зэльману спадабаецца, тую ён сабе за жонку возьме.

Паехаў Моўша шукаць яму жонку; адным словам, дзесяць партрэтаў прыслаў, якія я сама бачыла і ўвесь двор яе мосці царыцы, бо дамы казалі Зэльману, каб партрэты ўсе ў палац прынёс.

I вось дурнаваты Зэльман найпрыгажэйшую сабе ўпадабаў і вялікія падарункі ёй паслаў, з жэмчугу, з дарагое тканіны і з іншых каштоўных рэчаў праз Моўшу. Моўша, шэльма, брат малодшы Зэльманаў, думае сабе: аддам я яе за жонку Зэльману, а сам мушу ў Маскве без жонкі век свой дажываць? Адважваецца і сам шлюб бярэ з тою пекнаю дзяўчынаю, і дасталося яму вялікае багацце; так ашукаў ён Зэльмана.



Зэльман, паводле звычаю свайго габрайскага, меў дзесяць лёкаяў-габраяў, а гэта таму, што ў габраяў ёсць такі звычай: калі яны моляцца, дык абавязкова трэба, каб дзесяць габраяў у гурце было. Меў ён свайго мясніка, бо габраі не ядуць ні ялавічыны, ні курэй, што наш хрысціянскі мяснік зарэжа. Той мяснік быў з Літвы, з горада Ляхавічы, вотчыны яснавяльможных іх мосцяў паноў Сапегаў. Гэты габрай-мяснік стаў часта хадзіць да аднаго суседа, маскаля, маёра, alias афіцэра. Той афіцэр рады быў пра Святое пісьмо размаўляць і хацеў габрая пераканаць перайсці ў праваслаўную веру, але габрай, як чорт упарты, дык не вельмі адукаваны маскаль хутчэй угаварыўся, што іудзеем стаў. Дазволіў габраю-мясніку тое ўчыніць, што габраі сваім хлопцам на восьмы дзень пасля нараджэння робяць, не дазвалялася яму іншых страў есці, а толькі тое, што сам габрай зарэжа і яму прыгатуе, гэта афіцэр еў. Не хацеў ён са сваёю жонкаю жыць, як раней, загадаў ёй у халодную ваду ў рэчку залезці і з галавой акунуцца, толькі тады да яе рукою дакранецца. Жонка гэтага маёра бацьку, маці, і ўсю сям'ю мела, паведаміла яна бацьку пра прыхамаці свайго мужа. 3 аповеда свае дачкі зразумеў бацька, што ягоны зяць стаў іудзеем, бо гэты бацька ў Польшчы бываў і габраяў ведаў, бо ёсць такія людзі ў Маскве, што габраяў цалкам не ведаюць і думаюць, што гэта звяры. Дык загадаў бацька сваёй дачцэ, маёршы, каб агледзела вопратку ягоную, ці няма на чатырох канцах нітак ваўняных, якія кожны габрай носіць, і цыцамі гэта завецца. Агледзела дачка мужавую вопратку: так, ёсць цыцы. Таемна ўзяліся адмаўляць ад ягонага благога намеру. Ён прызнаўся, што стаў іудзеем і гатовы за гэта памерці. Доўгі час мучыліся над ім манахі, добрыя сваякі, прыяцелі, жонка і дзеці – не маглі яго прымусіць адмовіцца. Дайшло гэта да самое яе мосці царыцы, і загадала яна афіцэру прабачыць і жыццё дараваць, а габрая-мясніка на вогнішча і жыўцом спаліць. Але аслеплены афіцэр так многа супраць Бога і веры хрысціянскае блюзнерыў, што іх свецкі суд загадаў абодвух на вогнішчы спаліць.
СЕКТА РАСКОЛЬНІКАЎ
Секта раскольнікаў [92] ёсць і ў глыбінях Масковіі і ў самім Пецярбургу. Усюды можна бачыць гэтую секту, іх ледзь не больш, чым людзей праваслаўнае веры. I гэтыя раскольнікі маюць такую секту: сярод іх мусіць быць дванаццаць апосталаў, і Пан Езус, і Прачыстая Панна, – Божа, даруй мне грахі мае, што так кажу, – і белагаловая, што чытаць умее, завецца кніжніца, і спавядаць можа і абедню правіць. Як хто сябе ведае, што яшчэ чысты мужчына, і ажэніцца з дзяўчынаю, і калі першае дзіця будзе хлопцам, дык даюць яму імя Ісус Хрыстос, на восьмы дзень яго абразаюць, пасля яго так лупцуюць і распінаюць, і плачуць, і спачуваюць, як Пана Езуса; кроў асабліва пралітую, усю хаваюць, а цела сушаць, труць на пыл, і з ім прасвіркі пякуць і ім прычашчаюцца. Пасля смерці не кажуць інакш хаваць, а толькі ў труне апускаюць у ваду. Кажуць, што гэта ў гонар св. Юзафа, які ў Егіпце быў прададзены, і ён пасля свае смерці прасіў братоў сваіх апусціць яго ў труне ў рэчку Ніл, а праз чатырыста гадоў, як выйшлі ізраільцяне з Егіпта, дык тую труну дасталі з рэчкі Ніл і ў Ерусалім занеслі; таму раскольнікі просяць, каб іх у ваду апускалі. Вялікіх пастоў трымаюцца больш, чым грэкі [93], ніколі не дазволяць пусціць сабе кроў, хоць бы сёння паміраў, а ведаў, што калі кроў пусціць, дык яшчэ сто гадоў жыць будзе, усё роўна не дазволіць. Ніякіх алкагольных трункаў не п'юць, тытуню не паляць і табакі не ўжываюць. Надзвычай справядліва гандлююць, чужаложства ніколі ў іх не бывае, ніколі ні з кім не ядуць, не п'юць, не сядзяць, хіба што самі з сабою, са свае секты, а як калі-небудзь выпадзе, што да іх хто ў госці прыйдзе, дык дадуць яму есці і піць, але ўжо з таго посуду есці не будуць, і месца тое вымыюць, і агнём выпаляць, дзе сядзеў і хадзіў той госць.

Гэтую секту заснаваў адзін праваслаўны чарнец [94]. Быў ён неслухам, і меліся яго пакараць смерцю. Ён жа ўцёк у Сібір, дзе і цяпер сям-там паганцы жывуць і іх свае веры навучыў. Даведалася пра гэта Анна Іванаўна, нябожчыца, і загадала іх у Пецярбург звозіць, бо хацела яна тую веру выкараніць, рознымі смярцямі караць. Нарэшце загадала па колькі дзясяткаў у адно вогнішча класці і жыўцом паліць, і гэта раскольнікі добраахвотна ўчынілі і даліся іх спаліць. Аднак яе мосць царыцу адгаварылі знішчаць і далей гэтую секту. Паведамілі паны-радцы, што іх ужо так многа, што палову сваіх падданых пакарала б. Дык быў указ асударскі, каб іх больш не каралі, толькі раскольнікі павінны хадзіць у такой вопратцы, напрыклад: адно крысо чырвонае, а другое крысо сукні сіняе, альбо адно крысо чорнае, другое белае, і вось за тыдзень раскольнікаў, як блазанаў, апранулі. Пра якіх не ведалі, тыя гэтым сваім строем адкрыліся – багацейшыя купцы і шмат іншых людзей розных станаў.

Вярнуся, аднак да свае тэмы. Калі я прыехала з Масквы з чатырма туркамі, маімі нявольнікамі, дык яго мосць князь мне з маім мужам загадаў у Лахву на Палессе ехаць, чым я вельмі незадаволена была. Тут у мяне туркаў маіх адабралі.

Муж мой парушыў шлюбную веру. Тут, на Палессі, нідзе ні пацехі, ні забавы, ні авантажу [95] не маю, тут я хворая з волі Пана Бога, зацяжарала. Звыкла ў Пецярбургу глядзець на шляхетныя справы і жыць добра, а тут свет мне закрыўся. Але прыйшоў ардынанс яго мосці князя Міхала Радзівіла, каб муж мой з жаўнерамі сваімі рыхтаваўся выступіць з Лахвы ў Жолкву [96], бо быў ён харунжым. Дык я вырашыла прасіць свайго мужа, каб мне дазволіў паехаць у імператарскую дзяржаву [97], да ягоных бацькоў, бо часта ён так казаў: «Ну што тут такога, што тваіх некалькі тысяч страціў, паехалі да бацькоў маіх, яны дадуць пяць тысяч чырвоных злотых». Я думала сама сабе, каб хоць тысячу чырвоных злотых далі, бо я ж мужа свайго, яго мосць пана Пільштына, выкупіла з турэцкае няволі, як вышэй апісана, і што ён быў харунжым яшчэ ў імператарскім войску, дык яму належала за ўвесь гэты час харунжая гажа [98], якую плацяць са скарбу імператара Карла, дык я думала, ці не вырву чаго, апрача ўсяго гэтага я была б рада вырвацца адсюль, як з няволі, бо не задаволеная была сядзеннем на гатовых грашах на Палессі, у Лахве.

Дык узяла ў майго мужа лісты да ягоных бацькоў, братоў, сваякоў і да генерала Дамніца, з рэгіменту якога ён пад Краёваю трапіў туркам у няволю.

Тым часам наблізіўся прызначаны ардынансам час, і мой муж, узяўшы коні, сукні і што яму трэба ў дарогу і на патрэбы, выступіў у Жолкву, а я, пакінуўшы дачушку маю маленькую Канстанцыю Гальпіроўну і набытак мой у яснавяльможнай яе мосці пані Шчытавае [99], кашталяніхі, здаецца, смаленскае, сама хутка выбралася да імператарскае дзяржавы з двума людзьмі і кабетаю на калясцы, запрэжанаю чатырма коньмі, і на параконным вазку і паехала праз Вроцлаў, Алаву, Нысу, Брын, Нікалсбург [100] да Вены, а з Вены да Штаймарка, Грацу, Ніжняй Карніёліі, Верхняй Карніёліі [101], да Лайбаха, і дапыталася годных бацькоў майго мужа, якія жывуць за чатыры мілі ад Лайбаха ў гарах, у мястэчку Пільштын. А з гэтага мястэчка маюць шляхецтва продкі майго мужа ад імператара Леапольда [102], і я там узяла радавод дзеля сына майго, а найперш дзеля мужа. Прынялі мяне там добра, па-чалавечы, рады мне былі, і пражыла я там тыдняў шэсць, але чула я з вуснаў бацькі мужа майго, што ён люта гневаўся на майго мужа, бо той з маладых гадоў не слухаў бацькоў, шмат іхняга набытку прагуляў, нарэшце па сваёй волі ў жаўнеры пайшоў і ў няволю турэцкую трапіў, і за тое, што я мужа свайго за трыста чырвоных злотых выкупіла, выйшла за яго замуж, – мала я мець буду альбо ніякай узнагароды. Але мне ўсё ж такі далі сто чырвоных злотых, і я паехала нараджаць назад у Вену. Першае, бачыла, што ў Карніёліі цяжарныя дамы толькі супы ядуць, а я, полька, звыкла каплуны есці ды яшчэ часу не хацела траціць, бо вырашыла, ці не вазьму я чаго са скарбу за выкуп свайго мужа альбо за ягоныя заслугі, бо ён за імператарскія справы ў няволю трапіў.


У Лайбаху, у Карніёліі, ёсць кляштар, які фундаваў дзед майго мужа дзеля дачкі свае Урсулы.

А было гэта так. Той паненцы Урсуле было дванаццаць гадоў, але бацькам здавалася, што яна смелая, адважная і быццам бы распусная, за што яе дакаралі і білі, кажучы: «Яшчэ малая замуж ісці і ў кляштар паступаць. Адкуль у такое малое дзяўчынкі такая вялікая смеласць?» Адказала: «Замуж, напэўна, малая, а хоць бы і дарослая была, ніколі не буду мець жаданне замуж пайсці, толькі фундуй дзеля мяне тут кляштар, бацька мілы, з імем святое Урсулы, а я хутка мнішкаю стану». Бацька кажа: «Дзе, на якім месцы хочаш?» Пайшла з бацькам і паказала месца ля рэчкі Лайбах, і вось бацька Урсулы, а дзед майго мужа, яго мосці пана Юзафа Пільштына, даў зарок пабудаваць велічны кляштар і касцёл і шмат грошай адпісаў на гэты кляштар. I пачалі дзеля Бога мураваць ды за два гады шчырае і стараннае працы і выдаткаў закончылі, і сталі вакол келлі і муры, а мая каханая Урсула, малая паненка, перамяніла жыццё. Зрабіўшы келлю ў адным пакоі дома свайго бацькі, так зачынілася, што ўжо не хацела на нікога глядзець, ні размаўляць, уся з Богам, у малітвах, у пастах. У чатырнаццаць гадоў свайго жыцця пайшла ў свой кляштар, і з ёю сем паненак, кроўныя ейныя, а пасля шмат там у касцёле святой Урсулы сабралася.

Здарылася так, што ігумення выйшла на ганак паглядзець на ваду, бо там рэчка, як мора, і вялікія караблі плывуць. Раптам бачыць гэтая ігумення разам з іншымі законніцамі, што абраз прыгожы і вялікі плыве рэчкаю да кляштара і спыняецца. Загадала яна кляштарным лёкаям у чоўны сесці і той абраз з вады дастаць, але не маглі лёкаі і з месца абраз зрушыць. Бачаць гэтыя законніцы, што то справа Пана Бога, дык даюць знаць свайму спавядальніку. Ксёндз-спавядальнік таксама і з месца абраз не зрушыў. Так далёка вестка пайшла, што біскуп, які ў той час быў у горадзе, з усім духавенствам хрэсным ходам прыйшлі, але не маглі, ужываючы размаітыя спосабы, абраз з месца зрушыць. Усе старэйшыя мнішкі спрабавалі шчасця і не маглі. А тая маладая законніца Урсула, якую за нягодную мелі, збоку ў куце, укленчыўшы, прасіла Пана Бога, каб гэты абраз Прачыстае Панны мог тут, у фундацыі яе бацькі, быць. Толькі па волі Пана Бога яснавяльможнага яго мосць ксёндз-біскуп і духавенства, і старэйшыя законніцы загадалі Урсуле Пільштыновай, маладой законніцы, каб яна пайшла паспрабавала, ці не будзе вартаю ласкі Пана Бога, абы гэты абраз даўся ўзяць яго. Дык яна пакорліва паслухала мяне, пайшла, села ў човен, але той абраз сам да яе плыве, і ўзяла яго рукамі сваімі, і прынесла да касцёла, і не магла далей несці, бо вялікі абраз, дык насупраць касцельных дзвярэй паставіла ля сцяны. На гэтым месцы ейны бацька, вяльможны яго мосць пан Анджэй Пільштын, загадаў новы, пышны алтар пабудаваць, і я гэты надзвычай прыгожы і цудоўны абраз бачыла на алтары, і мела больш чым дзесяць гравіраваных такіх абразкоў.
Калі выязджала з Лайбаха, мае швагры і бацькі майго мужа казалі тры мае партрэты намаляваць і пакінулі сабе, а мне і бацька, і маці, і швагер, вяльможны яго мосць пан Антоні Пільштын, суддзя таго горада, партрэты свае далі, і вось, развітаўшыся з бацькам і маці, сёстрамі і братамі, вярнулася я ў Лайбах, у Вену, і спынілася ў карчме горада Леапольдштад «bain rotyn resyl» [103].

Калі выязджала з Польшчы, мела дзвесце чырвоных злотых і думала, што мне бацькі майго мужа дадуць пяць тысяч чырвоных злотых, паводле абяцанняў майго мужа, дык грошай не шкадавала. Аднак мне мала далі, а тут выдаткі і тое і другое купляла, едучы ў Лайбах, дык мне цяжка давялося, бо толькі пяць неістотных чырвоных злотых мела.

Была я ў імператара Карла і супліку, якую мне патэр Колер, езуіт, спавядальнік імператарскі пісаў, з рук у рукі перадавала, выказваючы крыўды пакінутае ў гэтым чужым краі. Заўсёды мне святое памяці імператар Карл Шосты адказваў: «Auf ale Weise Madam Fahnrichin [104], будзеш мець належную сатысфакцыю. Я ўжо загадаў графу, каб вяльможнай пані ўсялякая выгода і належная гажа была, і выкупныя грошы за свайго мужа атрымаеш». Значыць, мяне абнадзеілі, дык кожны дзень то да графа NN. то ў двор ездзіла, а гэта выдаткі на коней і на лёкаяў, і штодзённа чатыры польскія злотыя за пакой. Была колькі дзясяткаў разоў у палацы ў самое яе мосці імператрыцы [105] і падала ёй супліку; нічога яна мне большага не дала, як пяць чырвоных злотых. А тут роды набліжаюцца, няма ні грошай, ні сена, ні фуражу, ні таксама надзеі, што нешта атрымаю, толькі ў размовах час ідзе.

O, не так, як у Маскве! Ніхто мяне на абед не просіць. Немцы не маюць такой манеры, як палякі альбо маскалі, калі да каго кубкам п'юць за здароўе, дык пасля таксама і таму даюць, да каго п'юць. А ў Нямеччыне не так: будзе мяне старанна шукаць, дзе я сяджу, знайшоўшы, п'е той кавалер за маё здароўе: «Inre Gesundheit Engelsche Madam» [106], сам немец вып’е, а мне не дасць. Мяне як варам абліе. Напрыклад, у нядзелю альбо ў якое свята ходзяць кавалеры з дамамі, кавалер мае ўбор, залатымі альбо срэбранымі галунамі аблямаваны, пры срэбранай шпазе, дама таксама ў рагоўцы. Я думала, што гэта ягамосці прыезджыя, аж гэта рамеснікі, ды і асобныя юрысты, пісары, афіцэры, купцы, такія вядомыя людзі і ходзяць у аўстэрыю і пытаюцца, дзе добрая абедаюць у корчмах, нават ходзяць годныя людзі да імператарскага палаца, і што сходзіць з кавалертафель [107], тое пан маршалак з панам кухмайстрам прадаюць, і ёсць на гэта асаблівы пакой, дзе прадаюць ежу, што з імператарскага стала сходзіць. Нікому нічога не дадуць без грошай. Ёсць на гэта лёкаі, што на паўмісках выносяць кавалкі пячонкі і паштэту і доўга таргуюцца з наведнікам, пакуль да згоды не прыйдуць. I там кавалеры са сваімі дамамі абедаюць. Гэтак робяць і езуіты. Маюць маршалка, жанатага, і што застаецца на стале, наведнікам прадаюць. У корчмах, калі бедны чалавек на ноч прыйдзе, дык мусіць сабе з апошняга есці купіць, а саломы на пасцель не дадуць дарма, трэба даць два грошы за салому. Тую салому зноў у куль звяжуць, а на другую ноч другому прададуць. Напрыклад, сённяшні падарожны чысты, а ўчарашні, што на саломе спаў, вашывы быў, дык учарашнія вошы да беднага чыстага чалавека напаўзуць; адным словам, адзін куль саломы і трыццаць разоў прадасць. Мне не дазволілі ў вялікай гасцёўні спаць, а мусіла каморку ці пакоік браць. 3 дарогі, холадна, на маіх вачах кажа гаспадар-немец дроў у печ накідаць. Я, небарака, радая, што мне цёпла будзе, але ж гаспадар, мярзотнік, закрывае мяне на замок у пакоі, а дровы з печы кажа затушыць, дык я ад дыму, холаду пакутую, а два маріашы [108] за пакой і за дровы даць мушу.

Мне гэта яшчэ нічога, але калі якія падарожныя людзі здадуцца яму падазронымі, ён баіцца, каб чаго не ўкралі, дык шэсць мужчын у адзін халодны пакой пасяліў. Тыя людзі адзін аднаго не ведаюць – адзін італьянец, другі немец, трэці паляк з французам, а аднаго не ведаю; і паставілі ім партрэцік, гэта значыць начную пасудзіну, а сукні і кашулі гаспадар пазабіраў. Былі яны бедныя, пасцелі ім не даў, толькі па кулю вашывае саломы, а іх пакой бліз майго быў. У той аўстэрыі ў Вене ўначы гэтыя людзі памерзлі, дык са злосці і ад холаду на розных мовах крычалі, пракліналі, стукалі. Я спачатку звечара смяялася, потым за цэлую ноч яны мне страшэнна дакучалі крыкам.

Але мне Пан Бог цудоўна дапамог, бо ў такі патрэбны час прыехаў са Стамбула турэцкі пасол Джаны Алібей эфендзі, які быў з вялікаю пашанаю прыняты, каля трохсот туркаў меў ён з сабою, далі яму палац у горадзе Леапольдштад, непадалёку ад мяне. I вось разважаю сабе, што мне, самотнай белагаловай, рабіць, грошай няма, надзеі няма, каб мне найяснейшы імператар Карл Шосты што-небудзь даў за заслугі майго мужа альбо хоць тыя трыста чырвоных злотых даў, што я выдаткавала на выкуп майго мужа, тут роды хутка, тут чацвёра людзей і чатыры коні, дровы, за пакой штодзённа 4 злотыя. Адным словам, галава ў мяне баліць, як мне, самотнай белагаловай, цяпер быць у гэтым чужым краі.

Узяўшы Пана Бога на дапамогу, загадваю запрэгчы сваіх коней у каляску, і еду да турэцкага пасла.

Я ўмела крыху размаўляць па-турэцку і прывітала яго. Ён пытаўся ў мяне, якой я нацыі. Кажу: «Полька», – і на ўсё шчыра адказвала, што была ў бацькоў свайго мужа, і тое сказала, што я лекарка і акулістка, дык мяне гэты шаноўны турак добра прыняў і сказаў: «Бог так прызначыў, каб я вяльможную васпані застаў, бо ў мяне па дарозе колькі дзясяткаў чалавек памерла і цяпер у мяне колькі дзясяткаў людзей хварэе, лекар-немец не разумее ні нашае натуры, ні мовы, усё праз тлумача». I прасіў мяне, каб узялася я лячыць ягоных людзей, і так мовіў: «Мы маем дружбу з Польшчаю, і таму люблю людзей гэтае нацыі». Я гэтаму паслу за ягонае добрае сэрца падзякавала, а тыя паслугі, што магу маім лекарствам рабіць, з вялікаю ахвотаю ўзяла на сябе, і, значыцца, пасля гаворкі, кавы і тытуню загадаў ён упісаць мяне ў рэестр: раніцай і ўвечары па восем талерак з кухні ягонае мосці есці мне давалі, на чатыры кані порцыю сена і фуражу, пакой таксама запісаны за польскаю лекаркаю, і далі мне тры вокі кавы, галаву цукру і дванаццаць чырвоных злотых. О, як я Пану Богу дзякавала за Ягоную ласку. Пачала я лячыць пасольскіх людзей і ад кожнага пацыента асобны мела падарунак альбо грошы.

Заўважылі мяне немцы, што я так часта ў ясна-вяльможнага пасла бываю, пачалі мяне паціху запрашаць, лекі размаітыя браць, нават з палаца імператарскага дамы, напрыклад, фрайляйн княжна Парцыя, фрайляйн Марыяна дэ Берхтульт і іншыя дамы і мужчыны. Бачыў мяне вялікі імператарскі тлумач, які часта бываў у яснавяльможнага пасла і пытаўся ў самаго пасла: «А ці ўмела тая яе мосць пані лекарка?» Мяне пан пасол вельмі рэкамендаваў, што я добрая лекарка, а яшчэ лепшая акулістка. Дык мяне той вяльможны яго мосць тлумач рэкамендаваў, аднаму графу Канвенцыту, які быў больш за дзесяць гадоў сляпы. I вось ад гэтага графа ў той жа дзень прыслалі каляску па мяне; я аглядзела ягоныя вочы і ўзялася, не таргуючыся, лячыць. I так мне Бог мой дапамог, што я яго цалкам вылечыла, і далі мне за лячэнне яснавяльможнога графа Канвенцыта дзвесце чырвоных злотых; так я атрымала падтрымку.

Тут прыйшоў час, што Пан Езус даў мне сына, Францішка Ксаверыя. Кумам быў князь Фернер, а кумою – фрайляйн фон Берхтульт, дама верхняга фраўцымеру яе мосці імператрыцы. У форы in die Leopoldstadt [109] быў ён ахрышчаны, і я ўзяла ягоную метрыку.

Лежачы пасля родаў, мела я ласку Божую, мела я грошы, і коням корм, і з пасольскае кухні па восем місак раніцай і ўвечары ежы. Пачалі да мяне немцы і немкі часта наведвацца, а я, полька, не магу, каб з некім піць за яго здароўе, а яму не даць, таму казала штоф [110] за штофам у майго гаспадара гатэля браць віно і частавала гасцей.

Тым часам пры гасцях здарылася, што мне мае людзі ад пасла ежу прынеслі, дык я засаромелася, бо турэцкія стравы інакшыя за нямецкія. Але па-нове немцы і немкі крычалі мне: «Niksz gilelin fru Rolin gybynsy nor her die Tirksz raiz», гэта значыць: «Гэта нічога, пані полька, дай сюды толькі нам турэцкую кашу». Я смяялася і з вялікаю ахвотаю давала сваю ежу гасцям, а мне і людзям маім, дзякуй Пану Богу, усяго хапала.


Была я ад Вены – гадзіну ехаць, а там ёсць звярынец імператарскі, і глядзела я на тое, як найяснейшы імператар Карл Шосты паляваў разам з малжонкаю сваёю Лізль фон Вольтенбютэль, старэйшаю дачкою сваёю Марыяй-Тэрэзаю, малжонкаю Францішка, князя Лютрынскага [111], якая цяпер рымска-хрысціянская імператрыца, і сястрою ейнаю паннаю [112], якую выдалі за баварскага князя, як мне казалі, і Марыю-Магдаленаю эрцгерцагіняю [113] фон Естрайх, роднаю сястрою Карла. Гэтую імператараву сястру выдалі некалі замуж за яснавяльможнага яго мосць пана Сапегу [114], канюшага літоўскага, якога засекла Рэч Паспалітая Польская. Некалі была я ў Вільні і чула, што біскуп [115] быў прычынаю гэтага і дазволіў засекчы такога годнага, велічнага, пабожнага, кавалера. У імператарскім двары дамы і кавалеры вельмі мала яго ўспаміналі. На гэтым паляванні няшчасце здарылася; найяснейшы імператар быў бадзёры, а калі далі абед, ён не хацеў ісці есці, толькі найяснейшая фамілія села за стол.

Пасля ўбачыў імператар, што адзін лоўчы еў сальцісон, і так яму мовіў: «Дай жа і мне гэтага сальцісону», – што лоўчы ахвотна зрабіў і даў імператару. Імператар Карл з'еў той сальцісон, ад яго захварэў і памёр.

I вось пасля бацькавае смерці стала яна эрцгерцагіняю аўстрыйскаю, загадала ў сакеце аднесці яе ў адно месца, якое завецца ў Вене Уфін Кахінмарк, і там усклалі на яе мітру, здаецца, на правае плячо. Сама не бачыла, бо ў той час нараджала. Маці Марыі-Тэрэзы, а імператара Карла малжонка, пакуль яшчэ імператар быў хворы, упала крыжам у касцёле святога Стафана перад алтаром і цэлую гадзіну так ляжала, а была яна дама вельмі поўная, станістая, адным словам, ад плачу кроў у яе з носа і рота ішла.

Так мовіў імператар Карл сваёй жонцы: «Ах, мая пекная Лізль (бо па-нямецку пакуль яшчэ яна паннаю была і людзі яе так і звалі: die szeie Lizl), якая шчаслівая была гадзіна, калі мы шлюб узялі і каранаваліся разам, калі я цябе першы раз назваў: «О mejne romesze Kejzerin». Гэта значыць: «О, мая рымская імператрыца, а цяпер я цябе пакінуць мушу». I як толькі імператар памёр, дык імператрыца ў чорную аксамітную мантыю ўбралася, села ў закрытую каляску і да кляштара паехала, дзе жыла імператрыца Амалія, малжонка нябожчыка імператара Іосіфа [116], брата роднага імператара Карла.

Гэтая імператрыца, Карлава жонка, была некалі бязвінна перад імператарам абвінавачана, што быццам бы з нейкім кавалерам кахаецца, а гэта таму, каб выклікаць агіду да яе імператара і каб ён развёўся і жонку ўзяў, якая б магла сына нарадзіць, спадкаемца кароны. Паверыў у гэта імператар Карл і задумаў сабе падарожжа, а таго кавалера шамбелянам прызначыў, каб лягчэйшы доступ да яе мосці імператрыцы меў, а сам, развітаўшыся са сваёю пекнаю Лізль, ад'ехаў. Прасіла яго імператрыца, каб яе з сабою ўзяў, але адмовіў ёй у гэтым. Уначы апранаецца імператар у лёкайскую сукню, бо лёкаю можна, калі хоча ў пакой зойдзе і выйдзе, ды ідзе ў пакой шамбеляна. Шамбелян мала зважае на лёкая, бо думае: можа, падмесці прыйшоў альбо каго шукае, а сам нейкую кніжку чытае, лежачы на ложку. Ідзе ў пакой імператрыцы. Імператрыца, укленчыўшы, Пану Богу моліцца і не зважае на лёкая. Імператар у вопратцы лёкая падыходзіць да імператрыцы, малжонкі сваёй, і так мовіць: «Ir gilibtin Lizl (гэта значыць: мая мілая Лізль), што ты робіш «у поўнач молішся, чаму не спіш?» Імператрыца задуменна мовіць: «О, імператар, ці цень твой бачу, ці ваша імператарская мосць сам тут?» Ён кажа: «Не хвалюйся, гэта я сам». Пасля ў размове прызнаўся ёй імператар, як было, што на яе з тым кавалерам нагаварылі, што ён гэтае падарожжа наўмысна задумаў і абяцаў імператрыцы больш ужо не верыць, а лгуноў жорстка караць.

Была я ў садзе князя Генюша [117], нябожчыка. Вельмі ён прыгожы і каштоўны. Была больш за дзесяць разоў у касцёле святога Стафана. Там каля дзвярэй ёсць камяні, якімі габраі забілі святога Стафана, і ў тых камянях ужо вялікія ямкі, што людзі, цалуючы, выгладзілі, дакранаючыся да тых камянёў. Тут пахаваны той прынц Генюш. 3 левага боку ад дзвярэй у глыбіні касцёла ёсць капліца, удзень і ўночы там залатую лямпу наліваюць, і свеціць яна дзень і ноч, і штодзень там ля ягонае магілы святая імша бывае. Камень, што дзверы ў магілу прываліў, мае два з чыстага золата кольцы, за якія бяруцца, калі ксёндз на імшу туды заходзіць.

Чула я, што імператрыца Лізль мела сына, якога карміла грудзямі адна пані графіня. Мовілі, што малако гэтае графіні не з’яўляецца карысным, дык, добра ўзнагародзіўшы, тую паню графіню адправілі дадому, а другую мамку ўзялі, яна імператарскае дзіця карміла. Гэтая белагаловая была шаўчыха, але малако яе вельмі карыснае было дзіцяці. Аднойчы прыйшоў імператар Карл, бацька дзіцяці, у той пакой, дзе мамка з імператаравым дзіцём, і ўбачыў сваё дзіця здаровае і бадзёрае. Мамцы даў вялікага кошту дыяментавы канак і яе ўвесь род набілітаваў. Але тая графіня, першая мамка, сяды-тады наведвала дзіця, якому ўжо было амаль два гады. Узяла звар'яцелая кабета вялікую іголку, як шыла, і ў мозг дзіцяці ўбіла, а звонку і канца не пакінула. Дзіцё яшчэ не гаварыла, толькі плакала, крычала, не ведалі, што з ім чыніць. Лекары давалі ад розных хвароб лекі, а не маглі зразумець, што за хваробу дзіця мае. За дваццаць чатыры гадзіны яно Пану Богу душу аддало. Загадалі дзіця ўскрываць. Убачылі сэрца, вантробы такія здаровыя, што лекары казалі: у дзіцяці такі арганізм, з якім можна і сто гадоў жыць. Імператар мовіць: «Якая ж усё-такі прычына смерці майго сына?» Узялі і галаву яму ўскрылі і ўбачылі тую іголку і тут жа паслалі па мамку-графіню. Тая прыйшла і прызналася, што ад вялікае зайздрасці ўчыніла гэта і павінілася. Імператар Карл Шосты з малжонкаю сваёю Лізль фон Вольфенбютэль толькі сардэчна заплакалі, смуткуючы ад страты свайго сына. Даравалі ёй жыццё, толькі выехаць загадалі з нямецкага краю і каб ні-колі на зямлі гэтай не паказалася.
У той час, калі я была ў Вене, ювелір Марыі-Тэрэзы, дачкі імператаравае, меў чалядніка, таксама ювеліра. Малады, разумны і добры майстар, меў ён бацькоў у Вене і меў усе каштоўнасці імператаравае дачкі пад сваёй уладаю. Гэты чаляднік закахаўся ў адну белагаловую, жонку аднаго касцельнага служкі, і шмат ёй каштоўнасцяў імператаравае дачкі падараваў.

Пыталіся таго вучня пра каштоўнасці – ён, не ведаючы, што рабіць, уцёк. Даведаліся, што ён у касцельнае бываў, паслалі па яе. Яна мусіла каш-тоўнасці аддаць, а за вучнем пагоня пайшла, імпе-ратарскія стральцы, і загадана было, каб абавязкова знайшлі яго і закутага прывезлі, але не таму, каб пакараць смерцю, а таму што ён добры майстра быў.

Даведалася пра гэта тая белагаловая, жонка касцельнага, што стральцы за яе каханкам пагналіся і ён за зладзейства пакараны смерцю будзе. Дык тая белагаловая так зажурылася, пайшла ў касцёл, прыгожа ўбраўшыся, спавядалася, прычасцілася і адразу тастамант напісала, што з яе невялікім набыткам чыніць, бо траіх дзяцей мела, і як убраная была, лягла на ложку, два ксяндзы прычашчалі яе перад смерцю, і хутка яна памерла. 3 майго пакоя быў бачны яе пакой.

Тым часам імператарскія стральцы дагналі таго лёкая-ювеліра, каханка тае кабеты. Як яго дагналі, дык ён з радасцю вярнуўся: «Ведаю, за той учынак, што адважыўся імператаравае дачкі каштоўнасці раздаваць, ведаю, што мяне смерць не міне, але даволі мне будзе таго суцяшэння, што, пакуль памру, пабачу сваю каханку». I вось яго ў жалезныя кайданы закавалі і ў Вену прывезлі здаровага і вясёлага. А як толькі атрымаў вестку, што памерла касцельная, дык закрычаў: «О, сэрца ўва мне разарвалася ад тугі». I ледзь толькі паспавядаўся, памёр. Пышнае пахаванне Марыя-Тэрэза ім справіла, i ў адным яны касцёле ляжаць.


Пасля, праз колькі месяцаў, пачала я збірацца ў дарогу, ехаць у Польшчу. Пайшла і развіталася са сваім дабрадзеем, паслом турэцкім, і ён яшчэ мне за мае заслугі даў тры тысячы польскія, сукна і інш. У дарогу купіла сабе чацвёра коней за дзвесце бітых талераў, каляску за сто бітых талераў і срэбра і іншае, што мне патрэбна было, і апрача гэтага вывезла з Вены з ласкі Пана Бога пяцьсот чырвоных злотых. Развітаўшыся з усімі добрымі прыяцелямі, кумамі і кумою сваімі, выехала я на Каляды ў Олміц [118] і пражыла там колькі дзён.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка