Семантыка вобразаў героя І антыгероя ў чароўных казках пра крышталёвую гару



Дата канвертавання15.05.2016
Памер84.91 Kb.
Шамякіна С.В.

СЕМАНТЫКА ВОБРАЗАЎ ГЕРОЯ І АНТЫГЕРОЯ Ў ЧАРОЎНЫХ КАЗКАХ ПРА КРЫШТАЛЁВУЮ ГАРУ


Схема казак пра Крышталёвую гару ў прынцыпе вельмі падобная ў розных народаў. Супраціўнік Героя, што жыве ў Крышталёвай гары, валодае ў розных народаў прыкладна аднолькавымі якасцямі і выконвае адны тыя ж функцыі. Але ў адных выпадках ён – Змей, у іншых – Кашчэй Бессмяротны. Падобнасць якасцей і функцый гэтых персанажаў, а таксама варыянтнае выкарыстанне іх у казках пра Крышталёвую гару дазваляе меркаваць, што абодва персанажы – варыянты нейкага аднаго вобраза. Параўнаем апісанне названых казачных дзеючых асоб з данымі міфалогій індаеўрапейскіх народаў. Гэта адначасова дазволіць вызначыць і паходжанне вобраза Героя і значэнне ўсяго сюжэта казак пра Крышталёвую Гару.

У казках пра Крышталёвую гару Змей мае наступныя ўласцівасці і функцыі: ён здольны лётаць, жыве ўнутры Гары, мудры, неваяўнічы, з залатым пер’ем, патрабуе ў ахвяру кароў і пасылае Герою казу, мае ўнутры сябе зярнятка (сувязь са свойскай жывёлай і насеннем), валодае незлічоным багаццем, выкрадае царэўну. У сусветнай міфалогіі і сімволіцы Змей валодае такімі якасцямі: ён – сімвал мудрасці; насельнік падземнага свету; звязаны з усімі стыхіямі, з Гарою; супраціўнік бога-грымотніка [1, 469]. Кашчэй Бессмяротны ў казках пра Крышталёвую гару: спачатку худы і зняволены ў цямніцы, вызваляецца адтуль Героем; набірае сілу ад хлеба і вады; жыве ў Крышталёвай Гары; перш чым дагнаць Героя, засявае зямлю, збірае ўраджай, варыць піва; выкрадальнік царэўны. У цэлым у казках Кашчэй – цар, уладар падземнага царства і Крышталёвых Гор, мудры, валодае магічнай сілай, выкрадае жанчын, неяк звязаны з зімою, паводле некаторых даных жонка яго – Марэна, багіня зімы.



Як бачым, вобразы Змея і Кашчэя блізкія не толькі тым, што персанажы жывуць у Крышталёвай Гары і крадуць царэўнаў. Яны абодва мудрыя, неяк звязаны з земляробствам і жывёлагадоўляй, а таксама з іншасветам. Мяркуючы па распаўсюджанасці і значнасці вобразаў Змея і Кашчэя ў казках, а таксама па ступені міфалагізаванасці гэтых персанажаў, можна з упэўненасцю сказаць, што правобраз іх – важны персанаж з міфалогіі, хутчэй за ўсё – бог. Які ж славянскі бог супадае па сваіх якасцях і функцыях са Змеем і Кашчэем у казках пра Крышталёвую Гару, а магчыма і ва ўсіх астатніх? Такім богам з’яўляецца Вялес-Волас. Для доказу прывядзем яго параўнанне са Змеем і Кашчэем:

Па месцу знаходжання: Вялес – уладар і насельнік падземнага, замагільнага свету. Змей і Кашчэй – таксама. Іншасвет часта знаходзіцца ўнутры гары.

Па функцыях: а) мудрасць: Вялес – бог мудрасці, мастацтва і магіі; Кашчэй і Змей у казках мудрыя і знаходлівыя; б) сувязь з іншасветам (адзначана вышэй); в) сувязь з жывёлагадоўляй і земляробствам: Вялес – бог-апякун гэтых з’яў, сувязь з імі Змея і Кашчэя адзначалася ў апісанні іх якасцей; г) багацце: Вялес – бог багацця і цар падземнага свету. Кашчэй і Змей валодаюць агромністым багаццем; Кашчэй – цар на Крышталёвай гары; д) знешні выгляд: Вялес – пярэварацень, ён ператвараўся ў розных звяроў – часцей за ўсё ў мядзведзя і змея. Значыць, ён мог з’яўляцца як у антрапаморфным вобліку, так і ў зааморфным. Гэта тлумачыць варыянтнае выкарыстанне ў казках Змея і Кашчэя.

Даследчыкаў славянскай міфалогіі звычайна здзіўляе шматфункцыянальнасць бога Вялеса. На самай справе, з розных крыніц вядома, што функцый у яго было мноства. Ён і бог свойскай жывёлы («скотий бог» – па-руску), але ён жа – апякун і земляробства, і гандлю, і ўладар «таго свету», неяк звязаны з волхвамі і з мастацтвам. Розныя навукоўцы адзначаюць ці некаторыя з гэтых функцый, ці лічаць іх шматстайнасць вынікам нераспрацаванасці і тэрытарыяльнай дыферэнцыраванасці славянскай язычніцкай міфалогіі. Але ж у іншых славянскіх багоў функцыі на ўсіх славянскіх землях былі, па-сутнасці, аднолькавыя, чаму ж для Вялеса навукоўцы робяць выключэнне? На наш погляд, найбольш блізка да разумення, богам чаго з’яўляецца Вялес, падышоў акадэмік Б.Рыбакоў. Ён адзначае, што Вялес – адзін з найбольш старажытных славянскіх багоў, уяўленні аб якім узніклі яшчэ ў каменным веку. З развіццём культуры і грамадства змяняліся і дыферэнцыраваліся яго функцыі, адны нараджалі іншыя – гэтым і тлумачыцца іх шматстайнасць [4, 424].

Разглядаючы функцыі Вялеса, мы прыйшлі да высновы, што ён з’яўляецца богам усёй матэрыяльнай і духоўнай культуры (матэрыяльная – паляванне, земляробства, жывёлагадоўля, гандаль, здабыча каштоўных выкапняў, рамёствы; духоўная – рэлігія, абраднасць, культ ушанавання продкаў, магія, мастацтва, навука), інакш кажучы, усяго, што звязана з людзьмі, іх целам, душой, працай і творчасцю. Як бачым, усе функцыі Вялеса ўпісваюцца ў паняцце культуры і па сутнасці вычэрпваюць яго (паняцце) для язычніцкай эпохі, у той час як усе астатнія багі прадстаўлялі прыродныя стыхіі або абстрактныя катэгорыі, накшталт кахання і прыгажосці.


Надзвычай важная для разумення сэнсу казак сувязь Вялеса з волхвамі – славянскім інстытутам жрэцтва, апякуном якіх і быў Вялес. А волхвы, як сцвярджае Б.Рыбакоў, з’яўляліся стваральнікамі і захавальнікамі міфалагічных паданняў, якія называліся «кашчуны». Ясна відаць, што менавіта ад гэтага слова паходзіць імя Кашчэй. На нашу думку, проста кашчэй – гэта той, хто стварае і захоўвае ў памяці кашчуны, гэта значыць, волхв, а Кашчэй Бессмяротны – бог-апякун волхвоў, дзеючая асоба гэтых самых кашчуноў – Вялес. Эпітэт «бессмяротны» ясна ўказвае на тое, што перад намі – бог, бо толькі багі – бессмяротныя. Гэты ж эпітэт указвае на тое, што смерць Кашчэя Бессмяротнага ў казках умоўная, несапраўдная. Яна знаходзіцца ў рэчышчы міфалагічнага часу і мае цыклічны характар: Кашчэй “памірае”, калі разбіваецца яечка, бо гэта азначае нараджэнне – антыпод смерці, але ў той жа момант ён і ўваскрасае. Гэтая ўяўная «смерць» можа мець розныя мэты і розны міфалагічны сэнс. Адпаведна мы вылучаем тры версіі патаемнага сэнсу казак пра Крышталёвую Гару (а магчыма, і іншых з удзелам Кашчэя і Змея).
Версія першая: Адзін з галоўных індаеўрапейскіх міфаў – міф пра змеяборства. Часцей за ўсё бог-грымотнік змагаецца супраць змеепадобнага супраціўніка – хтанічнай істоты з падземнага свету. Многія навукоўцы, што займаюцца рэканструкцыяй славянскай міфалогіі, даказваюць, што такі міф існаваў і ў славян – міф пра барацьбу бога-грымотніка Перуна з богам Вялесам у вобразе змея. Тое, што Змей і Кашчэй у казках – гэта Вялес, ужо даказвалася вышэй. Герой жа ў казках часта з’яўляецца царэвічам ці салдатам, а Пярун, як вядома, быў таксама богам ваяроў-кшатрыяў. Унутр Крышталёвай Гары Герой трапляе праз яе вяршыню – у сімвалічнай сістэме вяршыня гары абазначае Нябесны свет, Пярун жа – нябесны бог.

У якасці доказу можна таксама прывесці вядомую быліну пра Ілью Мурамца і Салаўя-Разбойніка. Святы Ілья замяніў у хрысціянстве бога Перуна, а імя «Соловей» – гэта адваротнае прачытанне імені «Волос-Велес» (па-руску), без канчатка. Салавей у быліне «свистит по-соловьиному, ревет по-звериному, шипит по-змеиному» (інакш кажучы, параўноўваецца з салодкапеўнай птушкай – сімвалам мастацтва, са зверам і са змеем). Нагадаем таксама, што ў «Слове пра паход Ігаравы» Баян называецца «салаўём мінулых часоў» і «Вялесавым унукам». Такім чынам, быліна даказвае, што ва ўсходніх славян на самай справе існаваў міф пра змеяборства і што супраціўнікамі ў ім былі менавіта Пярун і Вялес. Названы міф можа быць адлюстраваны і ў казках пра Крышталёвую Гару. Які сэнс барацьбы багоў паміж сабою? Безумоўна, гэта не барацьба дабра і зла, да якой імкнуцца звесці ўсе сюжэты казак і міфаў многія вучоныя. У свявянскім язычніцтве ўвогуле не існавала паняцця Абсалютнага Дабра і Абсалютнага Зла. Ды і бог Вялес – адзін з галоўных багоў славян – ніяк не можа быць злым. Сэнс і мэта барацьбы Велеса з Перуном – знішчэнне старога дзеля прыхода новага. На думку даследчыка Ю. Петухова, «для таго, каб пазбавіцца ад назапашанай энтрапіі [г. зн. негатыўных якасцей], неабходна “забіць дракона”, і забойства дракона з’яўляецца важнейшым подзвігам сонечнага бога. Але здзейсніўшы яго, бог адкрывае новы жыццёвы цыкл, што суправаджаецца зноў назапашваннем энтрапіі» [2, 309]. Казачныя падзеі, такім чынам, маюць цыклічны характар: Герой забівае Антыгероя дзеля знішчэння старога жыццёвага цыклу і прыходу новага, але новае таксама калі-небудзь становіцца старым – і гэта гісторыя паўтараецца незлічоную колькасць разоў.


Гэты ж сэнс раскрываецца яшчэ больш падрабязна і выразна ў другой версіі сэнсу казак пра Крышталёвую Гару. Расійскі даследчык А. Платаў піша: «У баі на Калінавым мосце бог магіі выступае супраць бога магіі, Одзін супраць Одзіна, Вялес супраць Вялеса, Луг супраць Луга... Старое павінна памерці, каб новае заступіла на яго месца... Стары бог магіі памірае, каб вызваліць месца маладому – вось рашэнне праблемы “бою з самім сабою» [3, 19]. Мы лічым другую версію найбольш блізкай да ісціны: і ў казках пра Крышталёвую Гару Герой і Антыгерой – адна і тая ж асоба, розныя іпастасі аднаго бога Вялеса. Ён змагаецца з самім сабою. Паколькі Вялес – бог сельскай гаспадаркі, у якой галоўнае значэнне мае размежаванне года на вясенне-летні і асенне-зімовы пярыяды, то лагічна думаць, што і ў самога гэтага бога ёсць адпаведныя іпастасі – вясенне-летняя, што паўстае ў казцы ў вобразе Героя, і зімовая – Кашчэя ці Змея. Многія даследчыкі пісалі, што Кашчэй неяк звязаны з зімою і што царэўна, якую ён крадзе, – багіня вясны (Б.Рыбакоў параўноўвае іх з грэчаскімі Аідам і Персефонай). Калі прызнаць, што Змей і Кашчэй у казках – гэта Вялес, то становіцца, на наш погляд, усё зразумела. Зімняя іпастась Вялеса – Кашчэй ці Змей, царэўна, верная ім да прыходу Героя, – багіня зімы (Марэна, Мар’я Марэўна). Вясенне-летняя іпастась Вялеса перамагае сваю зімовую, каб заняць яе месца, і царэўна пры Героі ператвараецца ў багіню вясны (у казках, звычайна, – Анастасія). Вобраз і функцыі царэўны, такім чынам, з’яўляюцца дадатковымі да вобразу і функцый Кашчэя ці Змея. Гэта і зразумела. Вялес – адзін з самых галоўных багоў, і паколькі ён з’яўляецца ўладаром усіх зямных багаццяў – усяго, што знаходзіцца на зямлі і пад зямлёю (свойскіх і дзікіх жывёл, земляробства, лесу), то вясна, якая знешне праяўляецца якраз праз тыя катэгорыі, над якімі ён уладарыць (пачатак земляробчага года, выган жывёл у поле, абуджэнне ад зімняй спячкі жывёл – таго ж мядзведзя, які з’яўляецца ўвасабленнем Вялеса), мае ў адносінах да яго суправаджальнае, нават падначаленае значэнне. Успомнім таксама факты з саміх казак. Калі Герой забірае царэўну ад Кашчэя, той, перш чым даганяць іх, засявае зямлю, збірае ўраджай, пячэ хлеб ці варыць піва – гэта значыць, як піша Б.Рыбакоў, “час знаходжання жанчыны, палонніцы Кашчэя, на волі, за межамі яго «кощьного царства» вызначаецца працягласцю сезона палявых сельскагаспадарчых работ” [4, 323]. Увесь гэты час царэўна праводзіць з летняй іпастассю бога, а па заканчэнні гэтага перыяду зноў цыклічна трапляе да зімовай. Такім чынам, царэўна ўвесь час – жонка Вялеса і нікога іншага. Толькі разам з зімовай інкарнацыяй Вялеса яна – багіня зімы, а з вясенне-летняй – багіня вясны ці ўсёй цёплай пары года. Яна спадарожніца Вялеса, якая адлюстроўвае ў асноўным знешнія праяўленні падначаленых яму з’яў.
Версія трэцяя: Герой у казках пра Крышталёвую гару – чараўнік-жрэц, а сэнс усіх казак – яго ініцыяцыя. Звычайна лічыцца, што герой казак – ваяр, але менавіта тут ён – вядзьмак, які для набыцця пэўнага статусу праходзіць праз шматлікія выпрабаванні. У казцы можа быць адлюстравана ці яго пасвячэнне ў волхвы, ці пераход волхва на новы ўзровень пасвячэння, ці абрад магіі. Іспыты, якія бог Вялес пасылае свайму жрацу, хутчэй за ўсё не фізічныя, а магічныя і інтэлектуальныя. Працягнем прыведзеную вышэй цытату з Ю. Петухова: «...Рыцар, што забіў дракона, сам ператвараецца ў дракона!..» Гэта можна перайначыць так: толькі забіўшы Кашчэя, герой сам можа зрабіцца Кашчэем. У сувязі з раней сказаным (кашчэй – жрэц, Кашчэй Бессмяротны – Вялес) атрымліваецца: толькі прайшоўшы праз духоўна-інтэлектуальнае выпрабаванне, што пасылае бог свайму жрацу, атрымаўшы сімвалічную перамогу, прафан мог быць пасвечаны ў волхвы ці перайсці на новы ўзровень пасвячэння. Гэта версія пацвярджаецца самой сімволікай Крышталёвай Гары. Гара і крышталь – сімвалы вышэйшай мудрасці, духоўнасці, інтэлекту, узыходжанне на гару – выпрабаванні на шляху да вышэйшай мудрасці. Значыць, Герой на самай справе можа быць волхвам, які праходзіць пэўную жрэчаскую ініцыяцыю. Крышталь таксама – атрыбут магічных рытуалаў, шаманскай практыкі, Гара – значны сімвал у традыцыі шаманізма. Славянскі інстытут жрацоў – волхваў – павінен генетычна ўзыходзіць да шаманізму. Значыць, герой казкі – волхв (шаман), казка – адлюстраванне нейкага рытуалу. Гэта можа быць і валхваванне (шаманскі абрад – камланне): шаман-жрэц, прайшоўшы праз выпрабавані, духоўна «прыйшоў» да свайго бога спытаць яго пра нешта. Ва ўсякім разе, у польскай казцы Герой ідзе да Змея, каб атрымаць у яго адказы на пытанні.

Такім чынам, для кожнай з трох версій прыхаванага сэнсу казак пра Крышталёвую Гару знаходзяцца пацверджанні ў тэкстах саміх казак і ў супастаўленні іх з данымі іншых казак, а таксама сімволікай і міфалогіяй розных народаў. Асабіста нам здаецца, што найбольш правільная – самая глыбокая і абгрунтаваная – другая версія. Але трэба ўлічваць і тое, што казка можа мець некалькі сэнсавых слаёў і што вобразы маглі напластавацца адзін на другі ў працэссе развіцця.


Літаратура:


1. Мифы народов мира: Энциклопедия. В 2-х т. Т. 1. – М., 1980.

2. Петухов Ю.Д. Русская Хазария. Новый взгляд на историю. – М ., 2001.



3. Платов А. Бой на Калиновом мосту, или Прогулка тропою мёртвых // Мифы и магия индоевропейцев. – Выпуск 5. 1997. – С . 19-21.

4. Рыбаков Б.А. Язычество Древней Руси. – М., 1987. – 783 с. С. 323.
: documents -> %D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%82%D1%8D%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%96%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> %D0%9F%D0%B0%D0%BF%D0%BA%D1%96%20%D0%B2%D1%8B%D0%BA%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D1%87%D1%8B%D0%BA%D0%B0%D1%9E -> %D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92
%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92 -> С. В. Шамякіна Вобразы-локусы беларускіх чарадзейных казак: структура вобраза і міфалагічныя ўяўленні
%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92 -> Філалагічны факультэт змястоўна – фармальная адметнасць чарадзейнай казкі
%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92 -> Беларускіх чарадзейных казках
%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92 -> Шамякіна С. В. Сістэмнасць кампанентаў змястоўнай структуры рэчыўных вобразаў
%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92 -> Шамякіна Славяна напрамкі І падыходы ў даследаванні чарадзейнай казкі
%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92 -> Славяна Шамякіна рэчаіснасны кампанент у структуры вобразаў-локусаў беларускіх чарадзейных казак
%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92 -> Матыў крышталёвай гары ў ЕЎрапейскай казцы
%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%8F%D0%BA%D1%96%D0%BD%D0%B0%20%D0%A1.%D0%92 -> Да пытання аб семантыцы вобразаў казачных коней, атрыманых героем ад бацькі-нябожчыка




База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка