Тэма 1 Кампаратывістыка, яе сутнасць



старонка1/8
Дата канвертавання15.05.2016
Памер1.42 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8


ЗМЕСТ
УСТУП

Тэма 1 Кампаратывістыка, яе сутнасць

Тэма 2 Творчасць Янкі Купалы і еўрапейская мастацкая традыцыя

Тэма 3 Максім Багдановіч як класічны прадстаўнік паэзіі “чыстай красы”

Тэма 4 Творчасць Максіма Гарэцкага і наватарскія тэндэнцыі ў літаратуры пачатку 20 стагоддзя

Тэма 5 Творчасць Кузьмы Чорнага і сусветны мастацкі вопы

Тэма 6 Беларускі авангард 20-х гадоў 20 стагоддзя

Тэма 7 Эсэізм як вызначальная ідэя 20 стагоддзя

Тэма 8 Парабалічная плынь у сучаснай беларускай літаратуры

Тэма 9 Творчасць Васіля Быкава ў кантэксце сусветнай літаратуры пра вайну

Тэма 10 Беларуская драма абсурду ў еўрапейскім кантэксце

Тэма 11 Творчасць Алеся Разанава ў кантэксце сучасных

мастацкіх канцэпцый

Тэма 12 Постмадэрнізм у беларускай літаратуры

Тэма 13 Наватарскі характар беларускай літаратуры

Уступ

Сёння перад беларускiм лiтаратуразнаўствам надзвычай актуальна паўстала задача “прачытання” твораў нацыянальнага прыгожага пiсьменства ў кантэксце набыткаў еўрапейскай вербальнай культуры. Параўнальна-тыпалагічнае вывучэнне дазваляе не толькі глыбей асэнсаваць заканамернасцi развіцця беларускага мастацкага слова, але і сцвердзіць яго сталасць, паказаць жыццяздольнасць і моц нацыянальнай лiтаратуры, яе адкрытасць свету. Вывучэнне названай праблемы дае магчымасць прадэманстраваць не толькi тое, якiм чынам адбывалася засваенне iншанацыянальных мастацкiх набыткаў беларускiм прыгожым пiсьменствам, але i тое, што давала цi магла даць наша лiтаратура сусветнай, развiвайся яна ў нармальных умовах.

Сёння айчынныя вучоныя маюць грунтоўныя напрацоўкi ў плане вывучэння нацыянальнай лiтаратуры ў кантэксце сусветнай: работы М. Багдановiча, А. Адамовiча, В. Каваленкi, А. Мальдзiса, Ул. Казберука, В. Рагойшы, Ул. Сакалоўскага, I. Шаблоўскай, Г. Тварановiч, Е. Лявонавай, П. Васючэнкi, А. Пашкевiча, В. Максiмовiча, Г. Адамовiч i iнш.

Мэта спецкурса – азнаямленне студэнтаў з асноўнымі гiсторыка-лiтаратурнымі фактамі развіцця беларускай лiтаратуры 20 стагоддзя ў кантэксце еўрапейскай, стварэнне найбольш цэласнай i завершанай карцiны лiтаратурнага працэсу гэтага перыяду, выяўленне мастацкай i эстэтычнай вартасцi, каштоўнасцi нацыянальнай лiтаратуры.

Вывучэнне гэтага спецкурса дасць магчымасць пашырыць веды студэнтаў адносна акалiчнасцяў i спецыфiкi развiцця нацыянальнага прыгожага пiсьменства, ролi i месца беларускай лiтаратуры ў кантэксце развiцця сусветнай.

Адрасаваны студэнтам філалагічнага факультэта.

Тэма 1 Кампаратывiстыка, яе сутнасць

1.1 Кампаратывістыка як навука

1.2 Задачы кампаратывістыкі

1.3 Здабыткі беларускай навукі



1.1 Кампаратывістыка як навука

Кампаратывiстыка з'яўляецца адным з самых складаных i адначасова цiкавых раздзелаў навукi аб лiтаратуры (некаторыя даследчыкi (А. С. Бушмiн) лiчаць яе раздзелам гiсторыi лiтаратуры). Параўнальна-тыпалагiчнае вывучэнне мастацкага слова дазваляе выявiць як агульнае, так i спецыфiчнае, самабытнае ў развiццi нацыянальнага прыгожага пiсьменства, асэнсаваць яго ўклад у агульную скарбонку лiтаратуры сусветнай. Вядомы даследчык культуры В. Тапароў пiсаў: “Культура заўсёды апелюе да супастаўлення, параўнання; яна не толькi тое месца, дзе нараджаюцца сэнсы, але i тая прастора, дзе яны абменьваюцца, “праводзяцца” i iмкнуцца быць перакладзенымi з мовы адной культуры на другую [1, с. 7].

Кампаратывiстыка – вывучэнне тыпалагiчных сыходжанняў памiж дзвюма цi некалькiмi лiтаратурамi, а таксама мiжлiтаратурных камунiкацый.

Сусветная літаратура складаецца з лепшых дасягненняў нацыянальных літаратур. Аднак, трэба заўважыць, што для прадстаўнікоў розных культур (еўрапейскай, усходняй, кітайскай, афрыканскай і г. д.) гэта паняцце – сусветная літаратура – будзе змяшчаць адрозны корпус тэкстаў. Таму В. Акудовіч адзначае: “Падставовым трывалым грунтам для паняцця сусветная літаратура ёсць не толькі сам архіў літаратараў свету, колькі заўсёды аднолькавы і “анталагічна” статычны ва ўсіх часах і прасторах чалавек. А з гэтага вынікае, што і літаратура як вербальная дзейнасць па апісанню і вытлумачэнню гэтага чалавека ва ўсіх часах і ва ўсіх прасторах па сутнасці адна і тая ж літаратура – і таму заўсёды сусветная… Вар’іруюцца адно вонкавыя параметры прысутнасці чалавека ў быцці, фабулы гістарычных абставін, але не сам чалавек” [2, с. 210].

Увогуле, зыходным прынцыпам параўнальнага лiтаратуразнаўства з'яўляецца канцэпцыя цэласнасцi лiтаратуры, прызнанне iснавання “агульназначных асаблiвасцей еўрапейскага мастацкага мыслення”, якое “ў кожнай з краiн праяўляе сябе па-свойму, i, акрамя таго, у кожнай з краiн ёсць свае ўласныя цэнтры прыцягнення, свае ўласныя выдатныя мастакi, што адхiляюцца ад агульнага шляху i вызначаюць адрозненне адной нацыянальнай традыцыi ад другой” [3, с. 73]. Аналагiчных пазiцый прытрымлiваецца вядомы румынскi даследчык А. Дзiма, калi пiша пра “правамернасць такога паняцця, як “еўрапейская лiтаратура”, якое выразна ўсведамляецца ў сваiх межах, у сваёй гiстарычнай рэальнасцi” [4, с. 10].

Таксама варта звярнуцца да гiсторыі ўзнiкнення параўнальнага лiтаратуразнаўства. Заснавальнiкамi яго сталi французскiя даследчыкi Ф. Бальданспэржэ i Ж.-М. Карэ. Сам тэрмiн з'явiўся ў 19 стагоддзi. Значны ўклад у развiццё кампаратывiстыкi зрабiлi менавiта французскiя даследчыкi. У Расii заснавальнiкам названага напрамку з'яўляецца А. Весялоўскi (19 стагоддзе), цiкавыя работы належаць даследчыкам Н. I. Старажэнка, А. I. Кiрпiчнiкаву, В. Ф. Коршу, на фальклорным матэрыяле да кампаратывiстыкi звярталiся А. М. Афанасьеў, Ф. I. Буслаеў. У СССР падобныя даследаваннi праводзiлi М. П. Аляксееў, В. М. Жырмунскi, Н. І. Конрад, І. Г. Неўпакоева iнш.

Варта падкрэслiць, што цiкавасць да кампаратывiстыкi ў маладых незалежных дзяржаў цi дзяржаў, што вярнулi сабе незалежнасць, звязана з iмкненнем сцвердзiць сваю прыналежнасць да сусветнай лiтаратуры. Так, у Беларусi першымi пра неабходнасць выхаду нашай лiтаратуры на сусветную арэну загаварылi буйныя дзеячы нацыянальна-адраджэнскага руху М. Багдановiч (“За тры гады”, 1913) i В. Ластоўскi (артыкул “Па свайму шляху”, 1914). Асаблiва моцны ўздым параўнальнае лiтаратуразнаўства перажыло ў 20 стагоддзi, з развiццём мiжнародных сувязей, дзейнасцю сродкаў масавай iнфармацыi, перакладамi.

Параўнальнае вывучэне лiтаратур прадугледжвае ўстанаўленне не толькi падабенстваў i супадзенняў, але i адрозненняў i разыходжанняў у iх развiццi. Кампаратывiстыка дапамае больш глыбокаму спасцiжэнню ўнутраных заканамернасцей развiцця пэўнай лiтаратуры, “наглядна iлюструе глыбiнныя з'явы сучаснай нацыянальнай гiсторыi” [5, с. 5].

Некаторыя даследчыкi (П. Брунэль, К. Пішуа, А.-М. Русо) ўвогуле схiльны лiчыць кампаратывiстыку «ледзьве не найвышэйшым пунктам у вывучэннi ўсёй лiтаратуры наогул» [6, с. 7], называюць параўнальнае лiтаратуразнаўства “Новым гуманiзмам”, паколькi само яго ўзнiкненне абумоўлена ўсведамленнем агульнасцi маральных i духоўных каштоўнасцей чалавецтва.

Неабходна мець на ўвазе сучасныя патрабаванні кампаратывiстыкi, “якая цiкавiцца не вонкавымi супадзеннямi, а сутнаснымi характарыстыкамi творчых узаемадачыненняў лiтаратур розных рэгiёнаў свету” [5, с. 4].


1.2 Задачы кампаратывістыкі

Адной з галоўных задач кампаратывiстыкi i з'яўляецца даследаванне такога ўкладу, выяўленне мастацкай i эстэтычнай вартасцi, каштоўнасцi пэўнай нацыянальнай лiтаратуры ў кантэксце дасягненняў лiтаратуры сусветнай.

Нашымi даследчыкамi пераканаўча даказана прыналежнасць старабеларускай, новай беларускай лiтаратуры да еўрапейскай мастацкай традыцыi: “У гiсторыi беларускай лiтаратуры не было перыядаў, калi б яна развiвалася па-за сусветным кантэкстам” [5, с. 30]. Важнае значэнне адыгрывае тут i геаграфiчнае становiшча нашай краiны, якая працяглы час выступала як праваднiк пэўных iдэй, поглядаў, пэўнай лiтаратурнай моды. Менавiта такую ролю выконвала Беларусь у эпоху Сярэднявечча i Рэнесансу памiж Заходняй Еўропай i Расiяй. А нацыянальная своеасаблiвасць беларускай, рускай i ўкраiнскай гiсторыi, культуры, лiтаратуры, “самой чалавечай натуры” бачыцца даследчыкамi “варыянтам агульнаеўрапейскага прагрэсу, якi выпрабоўваецца часам” [5, с. 18]. Так, М. Тычына адзначае: “Усходнеславянская i агульнаеўрапейская гiсторыка-культурная прастора, складовай часткай якой i з'яўляецца беларуска-ўкраiнская мiжлiтаратурная супольнасць, можа ўспрымацца як структурна-арганiзаваная i дынамiчная сiстэма з усiмi прыкметамi, характэрнымi для жывой цэласнасцi” [5, с. 29].

Агульнымi культурнымi пачаткамi еўрапейскай лiтаратуры выступаюць грэка-рымская культура i хрысцiянства. Невыпадкова, што менавiта ў час прыняцця беларусамi i ўкраiнцамi хрысцiянства, як адзначае М. Тычына, i “пачалi з'яўляцца сапраўдныя мастацкiя каштоўнасцi” [5, с. 10]. Даследчык падкрэслiвае вызначальную ролю хрысцiянства ў станаўленнi новай беларускай i ўкраiнскай лiтаратур: “Новая беларуская i ўкраiнская лiтаратуры, якiя станавiлiся творча ў полi ўздзеяння iншых еўрапейскiх лiтаратур, грунтуюцца на асноватворных пастулатах хрысцiянства, нават калi асобныя яе прадстаўнiкi i сумнявалiся ў богацэнтрычнасцi светапабудовы” [5, с. 33].

Другая канцэптуальная выснова – важная роля лiтаратурных сувязей i ўплываў у працэсе эвалюцыi мастацкага слова. Прыгожае пiсьменства не можа iснаваць iзалявана: “Уплыў – гэта тыя нутраныя i вонкавыя варункi, без якiх нiводная лiтаратура не была б сёння такой, якой яна ёсць” [6, с. 77]. Мiжлiтаратурнаыя камунiкацыi – моцны стымул развiцця мастацтва слова. Пра гэта ў свой час пiсаў яшчэ А. Адамовiч (Маштабнасць прозы. Урокi творчасцi К. Чорнага. Мн., 1972; Здалёк i зблiзку. Мн., 1976). Пра важную ролю iншанацыянальнага фактару ў развiццi беларускай лiтаратуры пiша М. Тычына: “Творчая эвалюцыя беларускай лiтаратуры на працягу ўсяго 19 – пачатку 20 ст. адбывалася ва ўмовах духоўнага нацыянальнага Адраджэння i ў асаблiвай ступенi стымулявалася iдэйнымi i мастацкiмi iнтэнцыямi з боку лiтаратур славянскiх i, шырэй, еўрапейскiх народаў” [5, с. 29]. Аналагiчныя думкi выказвае i В. Локун: “Менавiта ўзаемадзеянне з iншымi лiтаратурамi дало магчымасць нацыянальнай лiтаратуры развiвацца паскоранымi тэмпамi, не замыкацца на сваiх унутраных праблемах i не стаяць на ўзбочыне ад сусветнага руху культуры” [5, с. 140].

Галоўнай мэтай параўнальнага лiтаратуразнаўства з'яўляецца стварэнне гiсторыi сусветнай лiтаратуры: «ахiнуць лiтаратуру на ўсiх мовах ва ўсiх краiнах свету, а таксама паддаць аналiзу ўсе iнфра- i паралiтаратурныя выяўленчыя формы [6, с. 5]. Трэба падкрэслiць, што ажыццяўленне гэтай мэты прадугледжвае ўстанаўленне не толькi падабенстваў i супадзенняў, але i адрозненняў i разыходжанняў у развiццi нацыянальных лiтаратур. Кампаратывiстыка дапамае больш глыбокаму спасцiжэнню ўнутраных заканамернасцей развiцця пэўнай лiтаратуры.

Прынцыповым з'яўляецца пытанне пра методыку i метадалогiю параўнальнага лiтаратуразнаўства. Трэба сказаць, што французскiя даследчыкi адмаўляюць такi феномен, як тыпалагiчная агульнасць, лiчаць прадметам кампаратывiстыкi толькi кантактныя сувязi. Абмежаванне сферы параўнальнага лiтаратуразнаўства толькi кантактамi i ўплывамi з'яўляецца заганным, памылковым: “Калi прыняць гэтыя пытаннi за асноўны прадмет “параўнальнага лiтаратуразнаўства”, мы застанемся ў межах знешняга быцця лiтаратуры” [6, с. 8]. Амерыканскiя вучоныя, наадварот, схiляюцца да даследавання менавiта лiтаратурнай тыпалогii, вызначэння тыпалагiчных аналогiй i агульнасцей [6]. Нашы вучоныя (айчынныя i рускiя) зыходзяць з неабходнасцi ўлiчваць увесь спектр з'яў. Так, М. Храпчанка адзначае: “Адмаўленне лiтаратурнай тыпалогii азначае ў лепшым выпадку панаванне гiстарычнага эмпiрызму, а ў сваiх крайнiх формах i прамы адыход ад навуковага вывучэння працэсаў лiтаратурнага развiцця” [7, с. 245]. Кампаратывiстыка вывучае, такiм чынам, як тыпалагiчнае падабенства i ўплывы, так i гiсторыю ўзнiкнення новых напрамкаў i стыляў, тэм, сюжэтаў, жанраў, праблематыкi, пэўнай формы, метаду, лiтаратурнай тэорыi, лёс асобных твораў, iх рэцэпцыю. Кампаратывiсты даследуюць узаемадзеянне як асобных лiтаратур, так i пэўнай сукупнасцi лiтаратур.

Асноўным метадам кампаратывiстыкi з'яўляецца параўнанне, якое мае розныя формы: супастаўленне, гiсторыка-тыпалагiчнае параўнанне, гiсторыка-генетычнае параўнанне. Аднак варта мець на ўвазе, што “параўнанне розных лiтаратураў – гэта яшчэ не параўнальнае лiтаратуразнаўства” [5, с. 19]. Неабходна дакладна размяжоўваць тыпы тыпалагiчных сыходжанняў i мiжлiтаратурных камунiкацый.

Вылучаюцца наступныя тыпы лiтаратурных адносiн: генетычныя сувязi (адзiнства ў паходжаннi, у гiстарычным, культурным развiццi), кантактныя сувязi (пераклад, перайманне, выток, запазычванне, уплыў, плагіят, рэцэпцыя), гiсторыка-тыпалагiчныя паралелi, аналогii (агульнасцi) цi сыходжаннi, абумоўленыя падабенствам гiстарычных, грамадскiх цi культурных працэсаў i якiя ўзнiкаюць незалежна ад кантактаў. Г. Тварановiч уводзiць паняцце “тыпалогiя сутнасцей” як вынiк “сыходжанняў ўнутранага плана” [8, с. 5]. Вылучаюць таксама сiнхроннае i дыяхроннае даследаванне.

Пра ролю i сутнасць уплываў ёсць сэнс паразважаць больш падрабязна. Гэта i iнтэлектуальнае, i эмацыянальнае ўздзеянне пэўнага твора цi ўсёй творчасцi аднаго пiсьменнiка на другога, паколькi “праца аднаго – гэта вынiк пераасэнсавання працы другога чалавека” [6, с. 75]. Таксама неабходна мець на ўвазе, што падабенства памiж пэўнымi творамi можа быць вынiкам не ўплыву, а абумоўлiвацца агульнай мастацкай атмасферай часу, духоўнай блiзкасцю пiсьменнiкаў. Такiм чынам, iстотным метадалагiчным прынцыпам параўнальнага лiтаратуразнаўства з'яўляецца размежаванне механiчных уплываў i знешняга падабенства твораў, што дасягаецца “з улiкам багацця субстрату i свабоды творчасцi” [6, с. 89]. У творах сапраўды таленавiтага пiсьменнiка адбываецца трансфармацыя, пераасэнсаванне перажытага ўздзеяння ў адпаведнасцi з логiкай унутраных запатрабаванняў творчай асобы.

Неабходна падкрэслiць, што нi ў якiм разе нельга абсалютызаваць i перабольшваць ролю мiжлiтаратурных кантактаў i ўплываў. Мiжлiтаратурныя кантакты мэтазгодна разглядаць толькi як сiстэму фактараў уздзеяння. I перадусiм зыходзiць з прыроды мастацкага твора як арганiчнай цэласнасцi.

Iстотным момантам у кампаратывiстыцы з'яўляецца вывучэнне агульнай духоўнай, культурнай i мастацкай атмасферы эпохi, што iстотна ўплывае на свядомасць пiсьменнiка i знаходзiць сваё выражэнне ў творы. Важным падаецца асэнсаванне таго ўяўлення, якое складваецца ў культурным асяродку краiны пра пэўнага пiсьменнiка, “выяўленне яго “вобраза” (Р. Уэлек, О. Уорэн). Пры даследаваннi мiжлiтаратурных сувязей i тыпалогii неабходна ўлiчваць такi фактар, як выбiральнасць iнтарэсаў лiтаратуры-рэцыпiента.

Прынцыповы момант параўнальнага лiтаратуразнаўства – неабходнасць “уяўляць разглядаемую лiтаратуру, паасобных пiсьменнiкаў, творы як культурную цэласнасць, як тыпы… Лiтаратурны тып фармiруецца са многiх кампанентаў, галоўнымi з якiх ёсць, мабыць, нацыянальная спецыфiка i традыцыя” [8, с. 4]. Важнейшым кампанетнам выступае моўны фактар. Так, даследчыкi вылучаюць тры групы еўрапейскiх лiтаратур: славянскiя, германскiя, раманскiя. (Трэба адзначыць, што польскiя вучоныя не пагаджаюцца з такiм падзелам.)

Таксама вучонымі вылучаюцца такія паняцці, як “мiжлiтаратурная агульнасць”, “лiтаратурныя рэгiёны”, “лiтаратурныя зоны” (тэрмiны Д. Дзюрышына).

Такiм чынам, вывучэнне беларускай лiтаратуры ў кантэксце набыткаў сусветнай дазволіць не толькі глыбей асэнсаваць заканамернасцi развіцця нацыянальнага прыгожага пісьменства, сцвердзіць яго сталасць, вартасць, але і паказаць жыццяздольнасць і моц нацыянальнай лiтаратуры, яе адкрытасць свету.
1.3 Здабыткі беларускай навукі

Айчынныя вучоныя маюць грунтоўныя напрацоўкi ў плане параўнальна-тыпалагічнага вывучэння беларускай літаратуры: работы М. Багдановiча, А. Адамовiча, В. Каваленкi, А. Лойкi, А. Мальдзiса, Н. Перкiна, Ул. Казберука, В. Рагойшы, Ул. Сакалоўскага, I. Шаблоўскай, Г. Тварановiч, Е. Лявонавай, Л. Корань, П. Васючэнкi, Дз. Санюка, А. Пашкевiча, В. Максiмовiча, Г. Адамовiч i iнш. Неабходна сказаць, што на сённяшнi дзень нашым лiтаратуразнаўствам найбольш поўна даследавана пытанне лiтаратурных узаемасувязей, найперш беларуска-рускiх, беларуска-польскiх i беларуска-ўкраiнскiх (Ахрыменка П. А. Летапiс братэрства. Мн., 1973; Ларчанка М. Р. Яднанне братнiх лiтаратур. Мн., 1974; Александровiч С. Х. Старонкi братняй дружбы. Мн., 1960; Мартынава Э. М. Беларуска-ўкраiнскi паэтычны ўзаемапераклад. Мн., 1973; Садружнасць лiтаратур. Мн., 1968; Старонкi лiтаратурных сувязей. Мн., 1970; Кабржыцкая Т. В., Рагойша В. П. Каранi дружбы. Беларуска-ўкраiнскiя лiтаратурныя ўзаемасувязi пачатку 20 ст. Мн., 1976).

Новы iстотны крок у гэтым плане – з'яўленне «Нарысаў беларуска-ўкраiнскiх лiтаратурных сувязей», падрыхтаваных калектывам вучоных Iнстытута лiтаратуры iмя Я. Купалы Нацыянальнай акадэмii навук (навуковыя рэдактары М. А. Тычына i У. I. Мархель), што пабачылi свет у 2002 годзе. Даследаванне з'яўляецца працягам чатырохтомных «Нарысаў па гiсторыi беларуска-рускiх лiтаратурных сувязей» (1993-1995). Выхад названых работ – сур'ёзнае дасягненне нашага лiтаратуразнаўства, паказчык сталасцi айчыннай лiтаратуразнаўчай думкi, сведчанне засваення ёю метадалагiчнага вопыту кампаратывiстыкi. Гэтыя даследаванні грунтуюцца на шырокiм факталагiчным i гiсторыка-культурным матэрыяле, напiсаны з улiкам сучасных патрабаванняў кампаратывiстыкi.

Таксама трэба назваць цікавыя, змястоўныя работы Е. Лявонавай “Плыні і постаці. Літаратурна-крытычныя артыкулы” (Мн., 1998), “Агульнае і адметнае: Творы беларускіх пісьменнікаў 20 ст. у кантэксце сусветнай літаратуры” (Мн., 2003), Г. Адамовіч “З крыніц сусветнай літаратуры” (Мн., 1998), Ул. Сакалоўскага “Пара станаўлення: Вопыт параўнальнага вывучэння беларускай і некаторых класічных зарубежных літаратур” (Мн., 1986).



Літаратура

  1. Топоров, В. Н. Пространство культуры и встречи в нём [Текст] / В. Н. Топоров [и др.] // Восток – Запад. Исследования. Переводы. Публикации. – 4 Вып. – М. : Наука. Главная редакция восточной литературы, 1989. – С.6 – 18.

  2. Акудовіч, В. Разбурыць Парыж [Тэкст] / В. Акудовіч – Мн. : “Логвінаў”, 2004. – 298 с.

  3. Уэллек, Р. Теория литературы [Текст] / Р. Уэллек, О. Уоррен. – М. : Прогресс, 1978. – 325 с.

  4. Дима, А. Принципы сравнительного литературоведения [Текст] / А. Дима. – М. : Прогресс, 1977. – 231 с.

  5. Тычына, М. Карані: культуралагічны дыскурс [Тэкст] / М. Тычына // Нарысы беларуска-ўкраiнскiх лiтаратурных сувязей: Культурна-гістарычны і літаратуразнаўчы аспекты праблемы. – Мн.: Беларуская навука, 2002. – С. 10 – 64.

  6. Брунэль, П. Што такое параўнальнае лiтаратуразнаўства? [Тэкст] / П. Брунэль, К. Пiшуа, А-М. Русо. – Мн. : Эўрофорум, 1996. – 240 с.

  7. Храпченко, М. Творческая индивидуальнаость писателя и развитие литературы [Текст] / М. Храпченко. – М. : Художественная лит., 1972. – 446 с.

  8. Тварановiч, Г. Беларуская лiтаратура: паўднёваславянскi кантэкст: (Адзінства генезісу, тыпаў літаратур і характар узаемасувязей) [Тэкст] / Г. Тварановiч. – Мн. : Беларуская навука, 1996. – 275 с.



Тэма 2 Творчасць Янкі Купалы і еўрапейская мастацкая традыцыя

2.1 Інтэртэкстуальны характар творчасці Янкі Купалы

2.2 Трагізм як аснова светаадчування Янкі Купалы

2.3 Янка Купала і сімвалізм



2.1 Інтэртэкстуальны характар творчасці Янкі Купалы

Янка Купала – класік беларускай літаратуры, адзін з тых нацыянальных пісьменнікаў, творчасць якіх нязменна прыцягвае ўвагу ў свеце. “Iмя Купалы ў гэтым шэрагу “вялiкiх” i “нацыянальных” паэтаў (Пушкiн, Мiцкевiч, Беранжэ, Пёцефi – А. М.) глядзiцца вельмi натуральна, бо ён адолеў першасны ўзровень станаўлення этнiчнай самасвядомасцi, на якой спынiлiся яго непасрэдныя папярэднiкi i многiя сучаснiкi, i ўзняўся на вышэйшы ўзровень нацыянальнага самаўсведамлення”, – падкрэслівае М. Тычына [1, с. 47-48]. Трэба сказаць, што творы Я. Купалы не толькі выдатна “прачытваюцца” ў суаднясенні з вядучымі тэндэнцыямі ў развіцці сучаснай яму сусветнай літаратуры. Творчасць Я. Купалы не мае сабе роўных у свеце па сваёй парадаксальнасці, інтэртэкстуальнасці. Існуе безліч інтэрпрэтацый мастацкай спадчыны паэта.

Так, некаторыя даследчыкі, напрыклад, І. Навуменка, І. Багдановіч адносяць творчасць Я. Купалы да рамантызму. П. Васючэнка, І. Штэйнер – да сімвалізму. I. Ф. Штэйнер зазначае, што «сiмвалiзм твораў Янкi Купалы будзе мець пэўныя паралелi з творчасцю вялiкiх еўрапейскiх сiмвалiстаў» [2, с. 28]. У гэтым кантэксце вучоны супастаўляе «Смаленскi цыкл» Я. Купалы з «Кветкамi зла» Ш. Бадлера, вобраз Званара ў С. Малармэ i беларускага паэта, «Паязджан» з «П'яным караблём» А. Рэмбо. Больш таго, І. Штэйнер называе Я. Купалу нават «апалагетам, выразнікам новых ідэй» у нашай літаратуры.

В. Максімовіч лічыць, што творчасць Я. Купалы па многіх параметрам можа быць аднесена да мадэрнісцкай мастацкай парадыгмы: “Асаблівасць купалаўскай міфатворчасці сведчыць пра яе выразную сувязь з паэтыкай мадэрнізму” [3, с. 67]. Паэтыка драматычных паэм Я. Купалы “Адвечная песня” і “Сон на кургане” вельмі блізкая да паэтыкі экспрэсіянізму [3, с. 114]. Даследчык піша пра полісемантызм купалаўскай міфалагічнай вобразнасці.

Аналагічных пазіцый прытрымліваецца і М. Тычына. З артыкула “Расстралянае Адраджэнне” М. Тычыны («Нарысы беларуска-ўкраiнскiх лiтаратурных сувязей»), вынiкае важная выснова, што беларускай лiтаратуры былi не чужыя найноўшыя тэндэнцыi ў развiццi мастацкага слова, што нашым прыгожым пiсьменствам плённа засвойваўся мадэрнiсцкi вопыт. Так, даследчык падкрэслiвае: “Яны (Я. Купала i М. Хвылёвы — А. М.) былi ўжо дзецьмi 20 ст. i вастрэй адчувалi наблiжэнне вялiкiх, планетарнага маштабу катастроф. Iм блiжэй быў мадэрнiсцкi лад мыслення i творчасцi з яго песiмiзмам, катастрафiзмам, апакалiптычнасцю светабачання” [1, с. 275].

Надзвычай цікавае прачытанне твораў Я. Купалы належыць К. Санюку. Вучоны ў манаграфіі “Эстэтыка творчасці Янкі Купалы” адзначае: “Даследаванні тыпу “Янка Купала і сімвалізм”, “Янка Купала і постмадэрнізм”, “Янка Купала і дэкаданс” поўнасцю правамерныя і маюць дастаткова матэрыялу для свайго аналізу. Паэту можна прыпісаць многія “ізмы”. Творчасць Янкі Купалы празмерна інтэртэкстуальная і знутры самой сябе вельмі палемічная і іранічная. Яна лёгка дапускае амаль усё ў поле свайго зроку, а потым гэтак жа лёгка можа яго выключыць, а часам і знішчыць. Купала – яўны фатальны анархіст. Яго творчае “я” самае вольнае і свабоднае ў беларускай літаратуры” [4, с. 65]. Падобныя меркаванні выказвае і В. Максімовіч: “Паэтыка Купалы ў сілу сваёй шматслойнасці тыпалагічна суаднесена з разнароднымі культурна-гістарычнымі эпохамі” [3, с. 72].

Такім чынам, “нацыянальна-ідэалагічны, сацыяльна-рэалістычны Купала і бясконца-сімвалічны, касмапалітычны, рамантычны Купала – розныя іпастасі аднаго паэта” [4, с. 67]. Што пацвярджаюць і творы самога паэта. Вось толькі некаторыя прыклады. Драма “Раскіданае гняздо”: існуюць розныя парадыгмы прачытання твора: нацыянальна-ідэалагічная і рэлігійна-цэнтрычная. Паэма “Курган”: Гусляр супрацьстаіць і князю і народу.

Парадаксальнасць, супярэчлівасць свету Я. Купалы відаць і ў адносінах паэта да рэлігіі: Я. Купала знаходзіцца на мяжы паміж хрысціянствам і паганствам.

“Купалаўская эстэтычная прастора надзіва шматстайная. Творчасць Янкі Купалы – адна з самых парадаксальных з’яў нашай культуры. Гэта ўзор парадаксальнага мастацтва, адкуль пачалася вялікая радаслоўная беларускага парадаксалізму. Ні ў аднаго беларускага паэта-класіка няма такога асацыятыўнага багацця тэксту і падтэксту, як гэта ёсць у Купалы”, – мяркуе Дз. Санюк [4, с. 97]. Я. Купала – паэт надзвычай супярэчлівы, у яго творах заўсёды існуе нейкі “парадаксальны дыялог паміж узаемавыключальнымі бакамі таленту паэта. Эстэтыка мастака ўвесь час аспрэчвае яго ідэалогію” [4, с. 25]. Таксама творчасць Я. Купалы дае шмат падстаў для супрацьпастаўлення дыянісічнага і апаланічнага ў мастацкай прасторы яго тэкстаў: “Купала размаіты ў сваёй экстатычнай, дыянісічна-апаланічнай сутнасці. Ёе існуе паміж Апалонам і Дыянісам, не аддаючыся да канца ніводнаму з іх, бываючы то сонечна-ясным месцамі, то адначасна і загадкава-цёмным” [4, с. 53], – адзначае Дз. Санюк.

П. Васючэнка таксама піша пра эстэтыку супярэчнасцей у творах Янкі Купалы як адлюстраванне катаклізмаў 20 стагоддзя, пра матыў “разладу” ў яго творах [5].

Дз. Санюк, акцэнтуючы ўвагу на парадаксальнасці творчасці Вялікага Паэта, часам выказваецца надзвычай палемічна: “Купала то трагічна-апакаліптычны, то камічна-фарсавы, то пяшчотна-замілаваны, то зласліва-агрэсіўны, то аднамерна-плоскі, то бліскуча-шматзначны. Бывае, што ў Купалы проста адсутнічае талент. Ён то вельмі прымітыўны да банальнасці, то проста геніяльны” [4, с. 65], “творчая індывідуальнасць” Купалы заключаецца ў адсутнасці франтальнай творчай індывідуальнасці” [4, с. 67].

Інтуітыўнае паглыбленне ў творчасць Я. Купалы дазволіла зрабіць даследчыку выснову нават пра постмадэрнісцкі архетып у творчасці паэта, які “існуе ва ўсе часы ў эстэтычнай свядомасці чалавека, незалежна ад яго маніфестацыі і прэзентацыі ў лакальных эстэтычных з’явах. Постмадэрнізм – гэта аналаг множнасці ўнутранага свету чалавека, калі нельга аддаць перавагу чамусьці аднаму” [4, с. 208].

Існуюць і іншыя моманты набліжэння Купалы да мадэрнісцкай мастацкай парадыгмы. Гэта і трыумф інтуіцыі ў мастацкай сістэме твораў паэта. Дз. Санюк падкрэслівае: “Трыумф інтуіцыі ў Купалы перамагае напэсрэдна сам узровень мастацкага тэксту твора. Паэзія Купалы сапраўднага пачынаецца там, дзе чалавек вызваляецца ад законаў халоднага розуму і вяртаецца ў нейкі першапачатковы хаос чалавечай прыроды, дзе няма ніякіх сістэмных сувязей. Часта падсвядомае ў творчасці паэта пераважае над свядомым” [4, с. 65].

Менавіта зварот да падсвядомага, ірацыянальнага ў чалавеку і свеце вылучае творчасць пісьменнікаў-мадэрністаў.


: DocLib10 -> %D0%A3%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80 -> %D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> “Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя Францыска Скарыны”
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> Іван Штэйнер Свет шчодры. Свет мяне паўторыць…
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> Анатацыя на кнігу “Deja vu bis” Івана Штэйнера
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> Хочацца вуснамі вуснаў, далоняў далонямі
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> “18” ббк 83. 3(4Беи)
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> Ш alma mater universitatis часлівай дарогі!
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> А. В. Брадзіхіна методыка выкладання
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B9%20%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D1%8B -> Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны” В. С. Новак, А. А. Кастрыца


  1   2   3   4   5   6   7   8


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка