Учебная программа для специальностей: 1-21 30 01 История



Дата канвертавання30.06.2016
Памер160.73 Kb.
ТыпУчебная программа


Белорусский государственный университет


УТВЕРЖДАЮ

Проректор по учебной работе

____________А.В. Данильченко

« »________ 2013 г.

Регистрационный № УД-____/баз

Специальные исторические дисциплины
(основы палеографии
)

Учебная программа для специальностей:

1-21 30 01 История (по направлениям)

1-23 01 12 Музейное дело и охрана историко-культурного наследия (по направлениям)

1-26 02 04 Документоведение (по направлениям)

Срок действия учебной программы до мая 2018 г.


2013


Составитель:
А.И. Груша, доцент кафедры археологии и специальных исторических дисциплин Белорусского государственного университета, кандидат исторических наук.
Рецензенты:
А. Б. Довнар, заведующий сектором источниковедения и археографии Государственного научного учреждения «Институт истории Национальной академии наук Беларуси», кандидат исторических наук.
С. Б. Каун, старший преподаватель кафедры источниковедения исторического факультета Белорусского государственного университета.

РЕКОМЕНДОВАНА К УТВЕРЖДЕНИЮ:


Кафедрой археологии и специальных исторических дисциплин Белорусского государственного университета (протокол № 11 от 16.05.2013 г.);
Учебно-методической комиссией исторического факультета Белорусского государственного университета (протокол № 7 от 28.05.2013 г.);

Ответственный за выпуск: А.И. Груша



Змест


1.

Тлумачальная запіска


4

2.

Прыкладны вучэбна-тэматычны план


5

3.

Змест вучэбнай дысцыпліны


7

4.

Літаратура


9


Тлумачальная запіска
Агульны курс “Спецыяльныя гістарычныя дысцыпліны (асновы палеаграфіі)” прызначаны для студэнтаў гістарычнага факультэта, якія навучаюцца па спецыяльнасці 1-21 03 01 Гісторыя (па накірунках) і 1-23-01 12 Музейная справа і ахова гісторыка-культурнай спадчыны. Палеаграфія – спецыяльныя гістарычная навука, якая вывучае знешні – графічны – аспект пісьма. Тэрмін «палеаграфія» паходзіць ад двух грэчаскіх слоў: «палайос» (παλαιός) – стары, старажытны і «графа» (γράφω) – пішу. Мэтай палеаграфіі з'яўляецца вывучэнне развіцця і пашырэння, а таксама ў пэўнай ступені ўзнікнення пісьма. Задачы палеаграфіі заключаюцца ў тым, каб вызначыць паходжанне, г. зн. умовы і прычыны з’яўлення розных тыпаў, відаў, разнавіднасцей і варыянтаў пісьма, заканамернасці іх развіцця і пашырэння. Практычнай задачай палеаграфіі з’яўляецца ўстанаўленне часу і месца ўзнікнення рукапісаў. Вырашэнне гэтых праблем – вынік выкарыстання даных палеаграфіі, прычым апошняя выступае тут не адна, а сумесна з іншымі спецыяльнымі гістарычнымі навукамі: дыпламатыкай, кадзікалогіяй, гістарычнай храналогіяй і інш.

Дадзены курс ставіць на мэце:



  • даць уяўленне аб паходжанне кірылічнага пісьма;

  • ахарактыразаваць асноўныя прыкметы пісьма;

  • азнаёміць з графічнымі відамі пісьма (устаў, паўустаў, скорапіс)

  • паказаць залежнасць розных графічных відаў пісьма ад розных сфер яго функцыянавання;

  • азнаёміць з асноўнымі этапамі развіцця розных графічных відаў пісьма.

У выніку вывучэння палеаграфіі студэнт павінен ведаць:

  • паходжанне кірылічнага пісьма;

  • асноўныя прыкметы пісьма;

  • асноўныя прыкмета ўстава, паўустава і скорапісу;

  • асноўныя этапы развіцця графічных відаў пісьма.

Студэнт павінен умець:

  • вылучаць розныя графічныя віды пісьма;

  • характарызаваць розныя графічныя віды пісьма;

  • устанаўліваць паводле асаблівасцяў пісьма час, да якога яно адносіцца.


Прыкладны вучэбна-тэматычны план

для дзённага аддзялення спецыяльнасці

1-21 30 01 Гісторыя (па накірунках)


№ п/п

Назва тэм


Колькасць гадзін

Аўды

тор


ных

З іх

Лекцыі

Практыч

Семінары


КСР

Самастойная работа студэнтаў

1.

Уводзіны


2

2







6

2.

Гісторыя вывучэння беларускай палеаграфіі

4

2

2




6

3.

Паходжанне літарна-лічбавага складу кірыліцы

6




2




6

4.

Агульныя тэарэтычныя палажэнні

4

2




2

6

5.

Пісьмо XI – першых дзвюх трацей XІV ст.

6

2







6

6.

Пісьмо апошняй трэці XІV – першай паловы XVI ст.

6




2




6

7.

Пісьмо другой паловы XVI–XVII ст.

6

2







6




Всего

18

10

6

2

42


Прыкладны вучэбна-тэматычны план

для завочнага аддзялення спецыяльнасці

1-21 30 01 Гісторыя (па накірунках)

1-26 02 04 Дакументазнаўства (па накірунках)



№ п/п

Назва тэм


Колькасць гадзін

Аўды

тор


ных

З іх

Лекцыі

Практыч

Семінары


КСР

Самастойная работа студэнтаў

  1. 1.

Уводзіны

Гісторыя вывучэння беларускай палеаграфіі



2

2





8

  1. 3.

Паходжанне літарна-лічбавага складу кірыліцы

6



2



8

  1. 4.

Агульныя тэарэтычныя палажэнні

4

2





10

  1. 5.

Пісьмо XI – першых дзвюх трацей XІV ст.

6

2





8

  1. 6.

Пісьмо апошняй трэці XІV – першай паловы XVI ст.

6







8

  1. 7.

Пісьмо другой паловы XVI–XVII ст.

6

2





8




Всего

10

8

2



50

Змест вучэбнай дысцыпліны
Уводзіны
Мэты, задачы і прадмет палеаграфіі. Супярэчлівасць у трактоўцы мэты, задач і прадмету палеаграфіі ў сучаснай літаратуры. Палеаграфія як навука, якая вывучае знешні – графічны – аспект пісьма. Узаемаабумоўленасць, з аднаго боку, развіцця пісьма, з другога, эканамічнага, сацыяльнага, палітычнага і культурнага развіцця краіны. Паняцце “практычная палеаграфія”. Навукі, які найбольш цесна звязаны з палеаграфіяй: эпіграфіка, дыпламатыка і кадзікалогія.

Гісторыя вывучэння беларускай палеаграфіі
Практычная палеаграфія. Выкарыстанне першапачатковых метадаў палеаграфічнага аналізу з мэтай судовай экспертызы дакументаў. Іншыя віды практычнай палеаграфіі: капіранне старых тэкстаў, іх пераказ, фальсіфікацыя дакументаў. Зараджэнне навуковай палеаграфіі. Асноўныя этапы ў вывучэнні усходнеславянскай кірылічнай палеаграфіі. Працы І. Лялевеля, В. Сэмковіча, І. І. Каманіна, А. І. Сабалеўскага, В. М. Шчэпкіна, Я. Ф. Карскага, Л. У. Чарапніна, С. Лазуткі, Э. Гудавічуса і С. Я. Куль-Сяльверставай, у якіх аналізуюцца беларускае кірылічнае пісьмо. Параўнаўчы аналіз грэчаскага, лацінскага і кірылічнага пісьма, як адна з актуальных задач сучаснай кірылічнай палеаграфіі.
Паходжанне літарна-лічбавага складу кірыліцы
Паходжанне кірылічнай азбукі. Канстанцін Філосаф і Мяфодзій. Праблема паходжання кірыліцы і глаголіцы ў літаратуры. Пашырэнне кірыліцы на землях усходніх славян. Пачатак сістэматычнага выкарыстання кірыліцы ўсходнімі славянамі. Суіснаванне ў розных рэгіёнах Старажытнай Русі XI – пачатку XII ст. розных варыянтаў кірылічнай азбукі. Лічбавая кірылічная сістэма ўсходніх славян.
Агульныя тэарэтычныя палажэнні
Класіфікацыя пісьма. Царкоўнае пісьмо, пісьмо чытальных кніг і дзелавое (ці дыпламатычнае) пісьмо. Характар і кірунак развіцця кожнага з тыпаў пісьма. Графічныя віды (устаў, паўустаў і скорапіс) і разнавіднасці пісьма (каліграфічнае ці складанае, рэгулязаванае ці спрошчанае, беглае ці простае, змешанае). Прыкметы пісьма. Тэмп руху; вага пісьма; пераважная працягласць рухаў пяра – вышыня (памер) і прапорцыі літар; сіметрычнасць і суразмернасць літар; літары і іх варыянты, якія выконваюцца ў больш, чым дзве лінейкі, і іх колькасць (у сярэдзіне радка); вугал нахіла; агульная (пераважная) форма рухаў пяра; звязнасць рухаў; дукт; форма рухаў пяра пры напісанні і злучэнні элементаў літар і саміх літар паміж сабой; тып злучэння рухаў пры напісанні элементаў літар і саміх літар; колькасць рухаў (прыёмаў) пры напісанні элементаў літар і саміх літар; форма літары; варыянтнасць літар; характар і колькасць скарачэнняў – абрэвіятур, лігатур, вензеляў і вынасных літар – у асноўным тэксце; сістэмы памежных сігналаў. Тэхнічныя прыёмы выканання пісьма. Тыпы і спосабы трымання пяра. Форма завастрэння пяра. Асноўны і спецыяльныя метады палеаграфіі. Перыядызацыя пісьма.
Пісьмо XI – першых дзвюх трацей XІV ст.
Агульная характарыстыка перыяду. Дамінаванне вуснуй культуры. Вытворчасць кніжнай прадукцыі. Адсутнасць у XI–XIV ст. рынка богаслужэбных кніг. Павелічэнне ў XIV ст. попыта на богаслужэбныя і чытальныя кнігі. Узрастанне колькасці перапісчыкаў. Вытворчасць дзелавой дакументацыі. Пісьмовая карэспандэнцыя. Невялікая роля пісьмовага дакумента ў дзелавой сферы. Першыя княжацкія даравальныя граматы. Першыя прыватнаправавыя граматы: духоўныя («рукописания»). Дзякі і “княжыя пісцы”. Матэрыял для пісьма. Пергамін, пяро і іншы прылады для пісьма на пергаміне. Васкавыя таблічкі (цэры) і стылі-пісалы. Навучанне пісьму. Тэхніка пісьма. Пісьмо. Устаў. Характарыстыка ўстава. Развіццё ўстава ў XI – першых дзвюх трацях XІV ст.
Пісьмо апошняй трэці XІV – першай паловы XVI ст.
Агульная характарыстыка перыяду. Вытворчасць дзелавой дакументацыі. Фарміраванне пісьмовай мадэлі грамадства. Пераўтварэнне пісьмовага дакумента ў неабходны атрыбут аператыўнага і эфектыўнага кіравання, гарант правоў жыхароў дзяржавы. Павялічэнне колькасці відаў і разнавіднасцяў актаў. Узрастанне аб’ёма прадукцыі ў кожнай з груп дакументаў. Узнікненне і дзейнасць канцылярыі Вялікага княства Літоўскага. Асяродкі дзелавой пісьменнасці. Вытворчасць кніжнай прадукцыі. Павелічэнне попыту на богаслужэбныя і чытальныя кнігі ў другой палове XV ст. Узнікненне бібліятэк. Цэнтралізаваны характар стварэння комплексаў кніг. Пераўтварэнне кнігі ў рыначную прадукцыю. Матэрыял для пісьма. З’яўленне і вытворчасць паперы. Першыя акты і кнігі на паперы на тэрыторыі Вялікага княства Літоўскага. Пісьмо. Устаў апошняй чвэрці XIV ст. Характарыстыка паўустава і скорапісу. Паўустаў і скорапіс апошняй трэці XIV–XV ст. Скорапіс першай паловы XVI ст. Паўустаў першай паловы XVI ст. Устаў XV – першай паловы XVI ст. Праблема так званага «другога паўднёваславянскага ўплыву». Вязь. Прыёмы вязі. Стылявыя варыянты вязі. Тэхніка пісьма.
Пісьмо другой паловы XVI–XVII ст.
Агульная характарыстыка перыяду. Вытворчасць афіцыйнай дакументацыі і кніжнай прадукцыі. Пашырэнне асяродкаў дзелавой пісьменнасці. Матэрыял і прылады для пісьма. Цэнтры вытворчасці паперы на тэрыторыі Беларусі. Навучанне пісьму. Брацкія школы. Хатнія настаўнікі. Каталіцкія навучальныя ўстановы. Пісьмо. Скорапіс. Праблема аб уплыве заходнееўрапейскага лацінскага пісьма на кірылічнае. Устаў. Паўустаў. Вязь. Тэхніка пісьма.

Літаратура
Асноўная


  1. Георгиев Е. Славянская письменность до Кирилла и Мефодия. София, 1952.

  2. Гранстрем Е. Э. Сокращения древнейших славяно-русских рукописей // Труды отдела древнерусской литературы Института русской литературы АН СССР. М.–Л., 1954. Т. X.

  3. Груша А. І. Ад “п(а)на Б(о)га” да “п(а)на г(о)с(по)д(а)ря”: як “палеограф” можа дапамагчы “гісторыку” // Ягелоны: дынастыя, эпоха, спадчына. Матэрыялы Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыі. Гальшаны-Навагрудак, 8-10 верасня 2006 г. Мінск, 2007.

  4. Груша А. І. Беларуская кірылічная палеаграфія: вучэбны дапаможнік для студэнтаў гістарычнага факультэта. Мн., 2006.

  5. Груша А. І. Метад палеаграфіі // Проблемы методологии исследований истории Беларуси. Материалы Международной научной конференции (Минск, 26-27 октября 2006 года). Мінск, 2007.

  6. Груша А. І. Тыпалогія беларускага кірылічнага пісьма (палеаграфічны аспект) XI – XVII стст. // Весці Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі. Серыя гуманітарных навук. 2005. № 5. Ч. 2.

  7. Груша А. Рэлігія-мова-пісьмо: пра сутнасць устава і паўустава XI – першай паловы XVI ст. // Беларускі гістарычны часопіс. 2007. № 9.

  8. Жуковская Л. П. Развитие славяно-русской палеографии (в дореволюционной России и в СССР). М., 1963.

  9. Истрин В. А. 1100 лет славянской азбуки. 2-е изд. М., 1988.

  10. Каманин И. Главные моменты в истории развития южнорусского письма в XV–XVIII вв. // Палеографический изборник. Материалы по истории южнорусского письма в XV–XVIII вв., изданные Киевской коммисией для разбора древних актов. Киев, 1899. Вып. 1.

  11. Каринский Н. М. Образцы письма древнейшего периода истории русской книги. Л., 1925.

  12. Каринский Н. М. Славянская палеография. Лекции, читанные в имп. Археологическом институте. Пг., 1915.

  13. Карский Е. Ф. Белорусы: В 3 т. Мн.: 2006. Т. 2. Язык белорусского народа. Кн. 1.

  14. Карский Е. Ф. Славянская кирилловская палеография. М., 1979.

  15. Куль-Сяльверстава С. Я. Беларуская палеаграфія: Навучальны дапаможнік па аднайменнаму курсу для студэнтаў спецыяльнасці Г 05.01.10 – Гісторыя з дадатковай спецыяльнасцю культуралогія. Гродна, 1996.

  16. Лазутка С., Гудавичюс Э. Первый Литовский статут. Вильнюс. 1983. [Т.] I. Ч. 1. Палеографический и текстологический анализ списков.

  17. Медынцева А. А. Грамотность в Древней Руси: По памятникам эпиграфики X–первой половины XIII века. М., 2000.

  18. Рыбаков Б. А. Русские датированные надписи XI–XIV вв. // Археология СССР. Свод археологических источников. Вып. Е1–44. М., 1964.

  19. Сморгунова Е. М. О пограничных сигналах в скорописи (наблюдения над графикой смоленских грамот XVII века) // Исследования источников по истории русского языка и письменности. М., 1966.

  20. Соболевский А. И. Славяно-русская палеография. С 20 палеографическими таблицами. 2-е изд. СПб., 1908.

  21. Срезневский И. И. Славяно-русская палеография XI–XIV вв. Лекции, читанные в имп. Санкт-Петербургском университете в 1865–1880 гг. СПб., 1885.

  22. Фарсобин В. В. Источниковедение и его метод: Опыт анализа понятий и терминологии. М., 1983.

  23. Флоря Б. Н. О моравском посольстве в Константинополе (начало 60-х годов IX в.) // Сказания о начале славянской письменности. М., 1981.

  24. Флоря Б. Н. Сказания о начале славянской письменности и современная им эпоха // Сказания о начале славянской письменности. М., 1981.

  25. Хабургаев Г. А. Первые столетия славянской письменной культуры. М., 1994.

  26. Черепнин Л. В. Русская палеография и другие вспомогательные дисциплины // Проблемы палеографии и кодикологии в СССР. М., 1974.

  27. Черепнин Л. В. Русская палеография. М., 1956.

  28. Щепкин В. Н. Русская палеография. 3-е доп. изд. М., 1999.


Дадатковая


  1. Алексеев Л. В. Берестяная грамота из древнего Мстиславля // Советская археология. 1983. № 1.

  2. Булкин В. Л., Рождественская Т. В. Надпись на камне из храма Софии в Полоцке // Памятники культуры: Новые открытия. 1982. Л., 1984.

  3. Вайтовіч Н. Т. Баркалабаўскі летапіс. Мн., 1977.

  4. Высоцкий С. А. Древнерусские надписи Софии Киевской XI–XIV вв. Киев, 1966. Вып. 1.

  5. Высоцкий С. А. Киевские граффити XI–XVII вв. Киев, 1985.

  6. Высоцкий С. А. Средневековые надписи Софии Киевской XI–XVII вв. Киев., 1976.

  7. Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. 3-е изд. М., 1987.

  8. Киселёва Л. И. Западноевропейская рукописная и печатная книга XIV–XV вв.: Кодикологический и книговедческий аспекты. Л., 1985.

  9. Киселёва Л. И. Письмо и книга в Западной Европе в Средние века: (Лекции по латинской палеографии и кодикологии). СПб., 2003.

  10. Колесников И. Ф. Палеография документальной (архивной) письменности // Архивное дело. 1939. № 4.

  11. Колесов В. В. Знаки ударения и надстрочные знаки в русских рукописях XIV–XV вв. // Методическое пособие по описанию славяно-русских рукописей для Сводного каталога рукописей, хранящихся в СССР. Вып. 1. М., 1973.

  12. Костюхина Л. М. О некоторых вопросах развития русской палеографии // Археографический ежегодник за 1969 год. М., 1971.

  13. Кукушкина М. В. Советская палеография // Вспомогательные исторические дисциплины. Л., 1967. Вып. І.

  14. Лауцявичюс Э. Бумага в Литве в XV – XVIII вв. Вильнюс, 1979.

  15. Лёвочкин И. В. Русское уставное письмо и его хронологические параметры // Вспомогательные исторические дисциплины. Л., 1983. Вып. XV.

  16. Люблинская А. Д. Латинская палеография. М., 1969.

  17. Малов В. Н. Происхождение современного письма: Палеография французских документов конца XV–XVIII в. М., 1975.

  18. Овчинникова Б. Б. Писала средневекового Новгорода // Новгородские археологические чтения. Материалы научной конференции, посвящённой 60-летию археологического изучения Новгорода и 90-летию со дня рождения основателя Новгородской археологической экспедиции А. В. Арциховского. Новгород, 28 сентября–2 октября. 1992 г. Новгород, 1998.

  19. Панашенко В. В. Палеографія украïнського скоропису другоï половини XVII ст.: (На матеріалах Лівобережноï Украïни). Киïв, 1974.

  20. Пронштейн А. П., Овчинникова В. С. Развитие графики кирилловского письма. Изд. 2-е. [Ростов-на-Дону], 1987.

  21. Рождественская Т. В. Древнерусская эпиграфика X–XV ст.: Учебное пособие. СПб., 1991.

  22. Рождественская Т. В. Древнерусские надписи-граффити в церкви Спаса Спасо-Ефросиньевского монастыря в Полоцке // Вестник ЛГУ. 1983. № 14. История. Язык. Литература. Вып. 3.

  23. Романова В. Л. Рукописная книга и готическое письмо во Франции в XIII–XIV вв.: По материалам собрания рукописных книг Государственной Публичной библиотеки им. М. Е. Салтыкова-Щедрина. М., 1975.

  24. Тихомиров М. Н., Муравьёв А. В. Русская палеография: Учебное пособие для историч. спец. университетов. 2-е изд. М., 1982.

  25. Тихонравов Н. С. Русская палеография. М., 1889.

  26. Томилин В. В. Основы судебно-медицинской экспертизы письма. М., 1974.

  27. Шляпкин И. А. Русская палеография. По лекциям, читанным в имп. Санкт-Петербургском археологическом институте. Перепечатано с издания слушателей 1905–1907 гг., с разрешения, но без просмотра автора. Спб., 1913.

  28. Шульгина Э. В. Русская книжная скоропись XV в. СПб., 2000.


: bitstream -> 123456789 -> 123044
123456789 -> Марына Шода «Несучы хвалу красе» (паэзія Уільяма Батлера Ейтса)
123456789 -> Гісторыя беларускай літаратуры (ХІХ ст. – 1970-я гады ХХ ст.)
123456789 -> П. С. Лопух гідралогія сушы частка 2 (агульная гідралогія)
123456789 -> П. С. Лопух, А. А. Макарэвіч
123456789 -> Праявы масавай культуры ў дыскурсе смі, альбо да праблемы гуманізацыі медыясферы
123456789 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь
123456789 -> 1. Гістарычныя ўмовы ўзнікнення новай беларускай літаратуры. Асноўныя літаратурныя напрамкі канца ХVІII – пачатку ХІХ стст. І іх выражэнне ў беларускай літаратуры
123456789 -> Гісторыя старажытнай грэцыі І рыма (Фядосік В. А.)




База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка