Уладзімір караткевіч



старонка1/7
Дата канвертавання14.12.2016
Памер1.51 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7

УЛАДЗІМІР КАРАТКЕВІЧ

ЧАЗЕНІЯ

Аповесць





I

ПЕСНЯ АБ УСПАМШАХ У СІНІМ, ТУМАННЫМ ГОРАДЗЕ

Ён бег з апошніх сіл, бо разумеў: яшчэ некалькі хвілін — і ўсё будзе скончана.

Не было чым дыхаць. Навісала нізкае — як рукой дастаць — лілова-чорнае неба. I выцягнутыя туман-ныя языкі, валокны дыму імчалі насустрач, у апошні, здаецца, момант абгінаючы твар. А за градою, у бух-Це, смяротна, страшна, тужліва крычала, падыходзя-чьг да берага, самотная субмарына. Ен ведаў: там Цішыня. Толькі некалькі людзей бязгучна і млява Цягнуцца па пірсе, адганяючы з брандспойтаў гэты дым, гэты пыл, гэты сухі туман. А ён усё ідзе. А ва-Кол, у цішыні, гэты крык.

. •••Яны беглі не таму, што небяспека пагражала

'м аДным. Невядомае пагражала ўсім, і яны імчалі,



аб папярэдзіць людзей. А людзі былі ў тым будынку

перадзе, на самай градзе ўзгоркаў, там, дзе яна (5а^ЫваеВДД ўніз, да мора. Сябар цяжка тупаў по-

~~ вялізны сілуэт на чорным небе. уе Эта быў дзіўны, няветлы, змрочны будынак. Не я Ь я? кРышталь: ці то палац, ці то замак. Сябар Прос~^аЎ> што Севярын бяжыць да гэтага замка не ЧыНа а тамУ> што там людзі. Сярод людзей была жан-> страх за якую раздзіраў сэрца. Папярэдзіць —•

419


і тады яна, усе яны схаваюцца і, можа, выжывўць.

Ад замка вялі ўніз травяныя партэры. Не чатырох-кутныя, а нібыта паловы выцягнутых авалаў, закруг-ленымі канцамі ўніз, адзін над адным, як рыбіна лус-ка. I не зялёныя яны былі, а фіялетавыя — ад вод-светаў з неба.

Ужо не ставала сілы. А над гарызонтам, паступо-ва-паступова, яшчэ чарнейшыя, чым неба, бязгучна вырасталі вяршыні хмар, падобныя на шапкі атамных грыбоў, але стократ страшнейшыя за іх.

...Яе не было, калі яны дабеглі да будынка і па-пярэдзілі жыхароў. У смяротным, амаль жывёльным страху за яе ён сноўдаў паўсюль і раптам убачыў, што яна, страціўшы галаву, бяжыць па гэтых фіяле-тавых партэрах ад замка, ад паратунку. I, нягледзя-чы на тое, што было позна, што пікі хмар, накірава-ныя на іх, выраслі на палову неба, ён кінуўся за ёю.

Нябесная праява абагнала іх і пачала акругла загінацца перад імі ўніз, як акіянскі вал.

...Ен схапіў жанчыну, панёс да замка. Ён ведаў, што яны не паспеюць, што, у лепшым выпадку, да-бяруцца да замкавай тэрасы над морам, адкуль ход у бункеры. Але ён бег. I ён узбег з ёю на тэрасу. I тут...

...Расселася рваным палотнішчам неба, схіліліся ў ім нейкія пагрозныя цені, і адтуль, як чорныя знічкі, як чорныя сляды трасірных куль, пацягнуліся на іх і на зямлю сляпуча вугальныя ніці.

Зямля трапіла ў рой чорных зор, і паўсталі над ёй апакаліптычныя коннікі, імя якім — Смерць. I са-мага страшнага ён не бачыў.

I звон напоўніў сусвет.


  • Хто? — на апошнім, здаецца, дыханні хрыпата спытаў ён.— Хто?

  • Ты што, спаў?

Толькі тут ён убачыў акно, стол, шэрую тэле-фонную трубку ў руцэ і скеміў, што ён ляжыць на ложку ў сваім нумары, ляжыць, увесь заліты халод-ным потам.

Шалёна валіла ў грудзі сэрца. Прасціна, пад якон ён ляжаў, была ўся вільготная.



  • Васіль Паўлаў звоніць... Спаў, ці што?

  • А-а, Васіль...— з удаванай абыякавасцю ска заў ён.— Ды так, драмалася трохі...

420

Ён даўно прывучыўся хаваць ад усіх свае каш-мары. Ён саромеўся іх. Занадта часта яны паўтара-ліся — усё розныя,— каб пра іх можна было рас-казваць.



  • Ты яшчэ не абедаў? — Па Васілёвым голасе адразу было ясна, што гэты спіць спакойна.— То, мо-жа,пачакаеш гадзіны паўтары? Разам паямо.

  • Добра. Калі? Дзе?

  • Скажам, гадзіны ў тры. Як наконт марвакза-ла? Родненькага?

  • Згода,— і ён паклаў трубку, устаў.

За акном ляжаў у ручаінах дажджу Уладзіва-сток. Віселі над усім нізкія-нізкія грыфельныя хма-ры. Такія нізкія, што сопкі да паловы хаваліся ў іх, і здавалася, што горад таксама пацее пад шэрай коў-драй. Парка. Мокрая задуха. Свінцова блішчыць Залаты Рог. Дамы, дрэвы, сілуэты караблёў — усё размытае, як на японскіх гравюрах.

У доме на рагу, на першым паверсе, свеціць праз акно залацістым пузам каралеўскі пінгвін. Там нейкі музей. I сумна, мусібыць, гэтаму пінгвіну глядзець у дождж — над-звы-чай-на...

Дождж і дождж. I гэта на пачатку верасня. Нібыта пасля яснага, гарачага жніўня зноў вярнуўся даждж-лівы, парніковы прыморскі ліпень.

Значыцца, зноў павеялі вятры з поўдня, з мора, зноў адцяснілі яны паўночны вецер, што ў жніўні, верасні і кастрычніку нясе гэтай зямлі вечнае сонца, гарачыню і здаровую прахалоду начэй.

Ен пайшоў пад душ, але і там давялося хвілін Дзесяць чакаць, пакуль вада зробіцца адносна халод-нан. Стаяў пад яе струменямі, што хвасталі па гру-Дзях, плячах, галаве, і паступова адыходзіў, нібы ВаДа, змываючы ліпкі пот, адначасова выбівала з ду-Шы змрочныя цені сну.

«Ах, як добра! Як хораша! Нават нічога, што давя-ДзеШіа ісці ў марвакзал. Чым ужо аднаму абедаць, То лепей з Васілём...»

ён Васілём Паўлавым, нядаўнім сваім прыяцелем, ХутПазНа^міўся ў першы вечар па прыездзе сюды. сКог ЭН ЙД няма чаго рабіць зайшоў у рэстаран мар-суХоа Вакзала, сядзеў сярод шумлівага натоўпу, піў вшо і глядзеў то на заліў у двайных агнях

421


караблёў, то на сценку над барам, па якой плылі яркія, рэльефныя кальмар і кашалот.

Гэта было яшчэ ў ліпені. Дажджы лілі так, што цвілі туфлі ў шафе. Не надзенеш дні тры — і гатова: нібы нехта іх пад малахіт пафарбаваў. Вось і там, у рэстаране, не прыносілі палёгкі ні халоднае віно, ні заліў за вокнамі, ні ноч. I ад гэтага, хутчэй чым ад віна, туманілася галава і здавалася, што рукі брудныя.

I вось калі ён другі раз выйшаў памыць іх, ён уба-чыў, што каля ўмывальні некалькі хлопцаў амаль прыціснулі да сценкі нейкага каржакаватага чала-вечка. I чалавечак і хлопцы былі апрануты вельмі добра, але дарагія гарнітуры хлопцаў сядзелі на іх, як на корове сядло, ціснулі пад пахамі, мулялі ў грудзях. Ды і чалавечак адчуваў сябе кепска ў шэрай, відаць па >'сім, замежнай пары.

А можа, гэта толькі здавалася так, бо ўсе былі чырвоныя, відаць, трохі на падпітку, і ў тым стане, калі бойка наспявае, але яшчэ не наспела, і таму абодва бакі адчуваюць сябе няёмка і не дужа ве-даюць, што рабіць.

Яму стала чамусьці шкада чалавечка. Невялікі, рудаваты, ён сціскаў кулакі і зыркаў вакол бясстраш-нымі сінімі вачыма: збіраўся як мага даражэй прадаць жыццё.

I ён спытаў:

— Што гэта вы на аднаго?

Адзін з хлопцаў пакасіўся на яго, абвёў вачыма плечы, грудзі, усю постаць, нібы абмацаў, чаго вар-ты, і сказаў нахабна, але не дужа ўпэўнена:



  • А табе што? Ну, біча правучыць хочам. Можа, дапаможаш?

  • Чаму ж гэта вы яго, такія адукаваныя, наву-чыць можаце? А памагаць — памажыце ўжо вы сабе самі...

  • Я вам — біч?! — ажыў духам чалавек.— Экс-чэмпіён краю вам — біч?! Вось я вам зараз дам. Самі вы бічы, а не кітабоі! Дзярмо!

«Кітабоі... I сапраўды, падобна. Адсюль, відаць, і скутасць у нязвыклых гарнітурах, і гэтыя вялізныя, як рыдлёўкі, далоні рук. Каб ведаў — трохі падумаў бы, перш чым звязвацца».

Але цяпер было позна. Той што разглядаў яго,

спытаў

422


  • Ты што, думаеш, у нас адных кітоў б'юць?

  • Ды не, чаму ж? — як мага спакайней адказаў ён.— Я думаю, можна і кітабояў таксама.

Нехта пусціў смяшок. Жарт, відаць па ўсім, дай-цюў. Але ўсё ж невядома, чым бы ўсё гэта скончыла-ся, каб адзін з хлопцаў, боўдзіла пад два метры, не асэнсаваў чагосьці.

  • Брэшаш ты,— сказаў ён чалавечку.— Ты на во-пратку сваю зірні. Біч бічом.

  • А і ты на сваю зірні. Вахлак вахлаком. Нібы з турмы ўцёк, інтэлігента ў завулку абдзёр ды во-пратку на сябе нацягнуў. Граміла!

Усіх нібы водум узяў ад шалёнага каскаду па-раўнанняў.

  • Прозвішча як, калі не брэшаш? — спытаў боў-дзіла.

  • Ну, Паўлаў. Не твая сабачая справа, кашалот слінявы.

Кампанія нібы зліняла. Пасля бамбіза з удаванай паблажлівасцю сказаў:

  • Ды хадзем, хлопцы...— I звярнуўся да чалавеч-ка: — Тваё шчасце. Жыві.

  • Пастараюся не падвесці вас у вашых спадзя-ваннях, мілорд,— сказаў чалавечак.— Жывіце і вы.— I звярнуўся да нечаканага заступніка, які ўсё яшчэ мыў рукі: — Не ўмывайце рукі. Вы што, Пілат? Раз-вітайцеся з сёрам. Дайце яму «драстуй». Пасля яшчэ раз памыецеся.

Ляснулі дзверы. Чалавечак працягнуў руку:

  • Вы з'явіліся акурат. Даўно марыў пазнаёміц-ца. Васіль Паўлаў.

  • Севярын Будрыс.

  • А-а...— нібы пазнаў чалавечак.— Мяркую, гэта і ёсць самая прычына выпіць.

I не адстаў, пакуль не прыйшоў за Севярынам да ягонага століка, не падсеў, не зрабіў заказ — вя-лізны,— не закурыў.

«А, бадай, сапраўды біч,— падумаў Севярын.— Па тым, як навязваецца, па лёгкасці, з якой падсеў,— біч. Аціраецца больш у порце, чым у рэйсах, спаўна скарыстоўвае «прастой», жыве спрытам. Не дзіва, што сапраўдныя маракі біць хацелі. Цікава толькі, хто за ўсё гэта будзе плаціць. Калі зараз пачне бра-хаць — значыць, я. Расплаціцца байкамі аб Сінга-

423

пуры. Усё жыццё марыў зведаць гэтую пароду лю-дзей...»

Чалавечак, між тым задаволена адарваўся ад мі-неральнай вады «Кука» і абвёў позіркам нявінных вачэй залу. Сказаў у прастору:

— Будрыс. «Тры ў Будрыса сына, як і ён, тры
ліцвіна...» Вы літовец? Прозвішча літоўскае,— ска-
заў, як заведзены, без усякай інтанацыі.

«Бач ты, Міцкевіча цытуе... У перакладзе Пуш-кіна».

— Прозвішча не літоўскае,— сказаў Севярын.—
Гэта проста размоўнае імя ад афіцыйнага «Вар-
фаламей» — Баўтрамей, Бахрым, Баўтрук, Буд-
рыс.


  • На якой мове «размоўнае ад афіцыйнага»?

  • На беларускай. Я з поўначы Беларусі.

  • Севярын Варфаламей,— без усякага выразу абкатваў новую інфармацыю чалавечак.— Севярын Будрыс. На беларускай. 3 поўначы. Беларус. Размоў-нае ад афіцыйнага...

  • Што гэта вы, як кібер, працуеце? — з усмеш-кай спытаў Севярын.

  • А вы што, мелі з імі справу?

  • Даводзілася.

  • Разгубі>'ся проста... А набілі б, сволачы. Га?

  • Набілі б,— сказаў Будрыс.

  • I я кажу,— пасур'ёзнеў Паўлаў.— Будрыс. 3 поўначы. Беларус... А я вось не ведаю,»хто я. Тут табе і хахлы, і латышка, і ўсякага жыта па лапаце.— I ўжо зусім нечакана дадаў: — Мой прадзед быў жан-дарскі палкоўнік.

«Пачынаецца,— падумаў Севярын.— Плакалі мае грошыкі...»

Як большасць безабаронных слабавольных лю-дзей, ён адразу ж прымірыўся з гэтым.

«Ну і добра. Не хапае, ці што? Прынамсі, мяркую-чы па першых авансах, брахня будзе цікавая. Вып'ю. Сядзець буду позна. Можа,ад віна і стомы хоць гэтая ноч пройдзе спакойна...»

Выпілі. Паўлаў частаваў.

— Кальмар. Вы ў нас тут навічок, то вам, пакуль
тое, экзотыку давай.

Кальмар нагадваў смачную гуму, нарэзаную, як лапша. Паўлаў зноў выпіў і раптам без усякага вы

424

разу ў сшіх вачах паўтарыў, нібы сам здзіўлягочыся гэтай акалічнасці.



— Жандарскі палкоўнік... Але ён быў харошы
жандарскі палкоўнік... Добры жандарскі палкоўнік.
Ён быў...— I выпаліў, нібы са стромы ўніз галавою
кінуўся, нібы ведаў, што ўсё адно ніхто не паве-
рыць: — Ен быў... закаханы ў Веру Фігнер.

«Час ад часу не лягчэй! Пахне трэцяй бутэль-

кай...»

— Праўда. Добры жандарскі палкоўнік. Спачу-


ваў нарадавольцам. Быў закаханы ў Веру Фігнер.
Памагаў рэвалюцыянерам. А я вось — экс-чэмпіён.
I зноў буду. Я ім так не дамся. У мяне — прадзедаў
гарт...

I ён са значэннем узняў палец.

Нешта напаўзабытае, цень нейкага невыразнага ўспаміну, прамільгнула ў Будрысавай галаве. I са-праўды, недзе ён чытаў, чуў пра жандарскага пал-коўніка, які... Урэшце, ці ён адзін? Многа было такіх. А таго, здаецца, саслалі.


  • Прабачце, яшчэ раз прозвішча?..

  • Паўлаў.

«I сапраўды, здаецца, так. Што ж, калі гэта і хлусня — дык хоць не сумная... Тым цікавей будзе слухаць...»

  • А дзед мой купіў сабе рабыню-яванку. Тут у той час было цяжка з жанчынамі. А ў Сімеонаўскі Коўш прыходзілі паруснікі, джонкі, проста чаўны. Ён' і купіў. Разам з вязкай бананаў і ракавінай-тры-дакнай. Дагэтуль яны ў нас. То бок, бананы, вядома, яшчэ тады з'елі...

  • Хіба праваслаўным дазвалялася пасля рэфор-мы мець рабоў?

  • Ды вы не зразумелі... Ну, кітайцам можна было.

  • Хіба дзед — кітаец?

  • 3 вамі гаварыць немагчыма. Які кітаец? Хто сказаў, што кітаец? Падобен я на кітайца? Вось каб Да кітайца ў рабыні не трапіць, яна і згадзілася, каб *зед яе купіў. Пане ты божа мой, хіба не ясна?! Ен

еРагаварыў з ёю, яна згадзілася, ён яе купіў. Стала

на, тым самым, свабодная. Тут яе адразу ў царкву.

Ут папу хабар. Тут яе адразу з купелі — на што

^ускш жанчынам мінімум шаснаццаць год патрабава-



я Дьі вакол аналою. Ды гулянка, ды... Словам,

425


гэта мая бабка... А вы вось лепей, размоўны ад афі-цыйнага сябра Будрыс, скабляначкі з трапангаў... Ды пад яе...

Скаблянка сапраўды была дзівосная. Мяккае, смачнае мяса, у чымсьці падобнае да грыбоў, плавала ў карычневай падліве і таяла ў роце.

Паўлаў кудысьці адышоў, і Севярын, грэшным чынам, падумаў, што ён знікне. I награшыў на чала-века. Жандарскага палкоўніка праўнук і ўнук рабыні з Явы прыйшоў і прыцягнуў з сабою, «па асобым заказе», бутэльку японскага сакё, рысавай гарэлкі.

— Падагрэтую піць будзем. Бачыце? Паспрабуйце


дастаць. А раней у Каўшы не толькі бабку, але і гэ-
та — колькі хочаш купляй. Страціў каларыт горад...
Не той стаў горад. Ну і дзякуй богу, што не той...

Урэшце ўсё было выпіта і з'едзена, і нават бяскон-цыя байкі сабутэльніка сталі вычэрпвацца. Будрыс палез у кішэнь і спыніў афіцыянтку.



  • Заплачана,— суха і нібы стомлена сказаў Паўлаў.

  • Як?

  • Заплачана. Праўда, Верачка?

  • Як заўсёды.

Будрысу стала пякельна сорамна. Што думаў! Ен цяпер ясна бачыў самоту гэтага чалавека і — ад самоты — утрапёную прагу субяседніка.

  • Як хочаце,— сказаў Будрыс.— Я гэтага дазво-ліць не магу.

  • А вы дазвольце.— Паўлаў уважліва, быццам усё разумеючы, назіраў, як чырванее субяседнік.

  • Ну, тады яшчэ,— сказаў Будрыс— Яшчэ.

Ен здатны быў зараз выпіць з гэтым чалавекам мора, абы тое мора змыла яго пякучы сорам. Заказ узялі.

— А добра гэта, калі ёсць грошы,— наіўна і хітра-


вата сказаў Паўлаў.— Во каб гэта ў мяне іх не было...
Або ў вас... Я не сеў бы... Вы пайшлі б. I не было о
дваіх харошых людзей. А быў бы абаронца біча, пы-
хаты «еўрапеец»... I біч...

Скалануў галавою. Сказаў пасля паўзы:

— Я не біч, Севярыне. Няшчасце маё, што сем
месяцаў абабіваюся тут, ды сяджу па карчмах веча-
рамі, ды раблю ўдзень за багатую зарплату, замест
каб плаваць. Але да плавання мне далей, чым да ме"

426


сяца. Мабыць, ніколі... Вы прабачце, я не магу ска-заць болей...

— I вы прабачце,— сказаў Будрыс.— Я таксама...


Яны паціснулі адзін аднаму рукі.

•— Заўважаю, са здароўем у вас нешта? — ціха спытаў Паўлаў.

— I са здароўем. I так — пагана...
Паразумела ўсміхнуліся сінія вочы:

— Ну, добра... А то вось яшчэ было... Падчас


японскай акупацыі бацька мой выдаў сябе за нашчад-
ка японца. Маўляў, выхадзень з поўдня Японіі, з во-
страва, здаецца, Акінасіма. Ад маці меў трохі ў форме
вачэй і ў колеры аблічча. Зусім трохі, але ж у нейкім
там пакаленні — японец... Валодаў гэты японец мова-
мі: рускай, начаткамі кітайскай і карэйскай, як усе
карэнныя, украінскай і яшчэ антыяпонскай... На нас
працаваў...

Плыла вясёлая, простая, натуральная размова. Яна нібы варажыла, бо давала радасць, разуменне і спакой.

I пад гэтую размову, і жадаючы змыць няёмкасць і сорам першай гадзіны, яны такі здорава ўзялі ў той вечар.

Ва ўсякім разе, пад канец, калі раптам ударылі смыкі, барабаны і трубы і ўся зала пачала падпяваць і зрывацца з месца, Будрыс са здзіўленнем пачуў, што ён таксама на ўвесь голас падпявае і не бяжыць танцаваць толькі таму, што не ўпэўнены, ці атрыма-ецца гэта.

У кожнага партовага горада ёсць свая песня, свой асаблівы гімн, пад які не ўседзіць ніхто і ўседзець пад які — гэта амаль што ўчыніць здраду айчыне, ва ўся-кім разе, напляваць на яе святыя традыцыі. Тое, пра што ў Амерыцы кажуць: «Лепей апаганьце абеліск Вашынгтону, абы не гэта».

Тут такой песняй была старая, наіўная песня пра Дзяўчыну, якая «па-ка-ха-ла ма-ра-ка!!!». I вось глот-К1 раўлі яе, а ногі адтупвалі так, што дымеў паркет:

Он не лекарь!

Не аптекарь!

Не разносчнк мо-ло-ка!!!

Плачу я, но не жалею,

Что влюбнлась не в жокея,

Не в торговца бакалеей,

А в бродягу моря-ка!!!

427


Яны спявалі «джокея» і «торговца-бакалея», нібы гэты гандляр меў другую прафесію — «бакалей» — або гэта было ягонае імя, накшталт «Бармалей». Але спявалі так заўзята і захоплена, што брала ачму-

рэнне:


Знает он, где спят туманы, Где кочуют ураганы Н когда цветут бананы На Гавайскнх островах.

Ён глядзеў на гэта, праз туман, і, здаецца, блытаў куплеты. Але гарлаў разам з усімі:

Ну н пусть, моряк, не скоро Ты вернешься в этот город... Морякн блуждают в море, Словно в небе облака!!!

Кітабоі грукалі нагамі, нібы на іх усё яшчэ былі пудовыя боты. Лёталі са сваімі партнёршамі капіта-ны, нават самыя сівавалосыя. I ўсё гэта нагадвала індзейскія скокі або танец людзей, якім дваццаць год забаранялі танцаваць:

По-лю-бн-ла мо-ря-ка-а-а!!!

Будрыс са здзіўленнем заўважыў, што субяседнік скача, седзячы на месцы. Наіўнаватая песенька на-радзіла ў яго вачах непадробнае захапленне. I гэта лепей за ўсё сказала яму, што Васіль — карэнны, патомны жыхар, плоць ад плоці і кроў ад крыві го-рада.

I тут жа спаймаў сябе на тым, што і ён не толькі крычыць.

— Вось і ты прычасціўся,— сказаў Паўлаў.— Ахрышчаны.

Гэтае «ты» было нібы прызнанне, што Севярын цяпер свой. I так, праз нямудрую гэтую песню, Буд-рыс нібы заглянуў у душу горада.

3 гэтага часу ён і Паўлаў сталі прыяцелямі. Пасля Севярын паехаў трохі паглядзець на гэтую зямлю і падчас паездкі канчаткова зразумеў, што яму ўсё роўна, хваліцца Паўлаў ці не, многа ён брэша ці так, залівае трохі. Таму, што ён бачыў у ім частку дугды горада. Карэннай яго душы — прадпрымальнай, не-паседлівай, смелай, трохі выхвальнай, зубастай, цяж-ка працоўнай, схільнай да самых неверагодных вы-думак.

428

Накіп, што ёсць у кожным горадзе,— гэта было не тое. Яго хапала і тут. Але ў Паўлава Будрыс заўва-жыў частку душы першапасяленца. I пляваць яму было на тое, чэмпіён Васіль ці не, кахаў ягоны прадзед Веру Фігнер або гэта такая самая «антыяпонская мова», як бабця з Явы.



I вось цяпер Васіль пазваніў.

...Будрыс, урэшце, вылез з-пад душа, адзеўся і выйшаў з гасцініцы. Дождж перастаў, але было вільготна і рэзкі вецер з мора ляцеў вуліцамі.

Заставаўся яшчэ час, і Севярын пайшоў гэтыя два прыпынкі пеша, звярнуў да бухты, каб прайсці да вакзала праз порт.

Між караблямі білася і ўздыхала вада. Плавалі ў ёй бочкі, скрынкі з надпісамі на разнастайных мо-вах, варушылася каша водарасцяў. Пах гэтай вады, ёдны, салоны, масляны,— унь якая вясёлка на ёй! — востры ад водарасцяў, што гніюць, поўніў, здаецца, увесь горад.

Будрыс стаў над рыбаловамі, якія лавілі з пірса на крэветку. Цягалі краснапёрак праз вясёлкавую плеў-ку, што дзяліла водную і паветраную стыхіі. Цікава, ці пахне рыба бензінам?

I раптам вострая, страшная туга па радзіме нібы нажом ударыла пад сэрца.

«Краснапёрка. Марская. А ёсць рачная. Там. I яе ловяць з чыстай вады. 3 азёр. 3 Асвейскага. 3 Нара-чы. 3 якога-небудзь там Вечалля або Дзевіна. 3 Лу-чосы. 3 Дняпра. Божа мой, як жа гэта я трапіў сюды? Як мяне сюды занесла? Туды трэба было ўцякаць. Туды. 3 дзяцінства, здаецца, не бачыў... Такая туга! Але шэф сказаў: «Знаеце што, мы даём вам столькі часу, колькі вам трэба, каб прыйсці ў сябе. I адпачы-вайце вы. Едзьце вы далей, далей, як мага далей. Кахайце, рыбу лавіце, калі хочаце — напіцеся. Але толькі каб сталі другі, каб ранейшы... Усё рабіце, Што хочаце. Інакш, баюся, мы вас страцім. А нам, а мне... вельмі гэтага не хочацца. Я прыглядаўся да вашых здольнасцей яшчэ ў школе.— У шэфа відавоч-На сапсаваўся настрой, пацірае пальцамі востры, ПтУшыны нос.— Не ведалі? Ну вось. А вы і трапілі, кУды трэба, таму, што да мяне, да нас дайшло і мы пРьіглядаліся... I пасля я глядзеў, і радаваўся, і ве-ДаУ, што мне ёсць на каго...»

429


Ён тады махнуў са скрухаю рукой. Гаварылі ў ягоным вялікім непрытульным кабінеце, дзе ён амаль ніколі не сядзеў. I ўжо зусім дзіўна было, што суровы, аніяк не схільны да распівання спіртнога ў рабочы час, шэф паставіў на стол бутэльку каньяку і дзве чаркі. Паставіў, і яны выпілі па адной і па другой, і гэтым свядома зглумілі цэлы дзень, бо ні адзін, ні другі не маглі працаваць, узяўшы хаця б грам. А пас-ля шэф, які нікому ніколі не казаў таго, што сказаў зараз яму, заторкнуў бутэльку і ўздыхнуў.

— Вось так. Дастукаўся. Я разумею. Цяжка.


Што, нервы, сны, кашмары?

Будрыс моўчкі кіўнуў галавою. I тут бутэлька стрэльнула коркам у столь. 3 рэзкім гукам. I малады так здрыгануўся пры гэтым, што твар шэфаў абцяг-нуўся скураю і нешта дзіўнае, нешта такое, што трывожна і да канца асэнсоўвала, з'явілася ў ва-чах. Нешта птушынае, уважлівае і спалоханае. Ен адразу ж пастараўся прагнаць гэта. Ён усміх-нуўся:

— Гэта яна намякае, каб яшчэ налілі. Ну і ма-
лайчына, што нагадала. Давай!

Выпіў і раптам сказаў з такой нечаканай пяшчо-тай, бояззю і перасцярогай, што малады дагэтуль не мог забыць:

— Як мага далей. Адпачывай. Беражы галаву,
сынок. Злачынства — не берагчы такую галаву. Ну,
з богам... Вяртайся.

I пацалаваў яго. I гэтага таксама не было з самага стварэння іхняга свету, дзе быў свой бог і свае па-кутнікі.

...Ён уцёк далёка. Але пакуль што, здаецца яму, не ў той бок. Дзіўна, але толькі размова з шэфам дала яму зразумець, што з ім, Будрысам, сапраўды вельмі кепска, амаль непапраўна. Здаровае цела, фенаме-нальная галава (цяпер, калі ён часам не мог разблы-таць самага простага і мог палову гадзіны сядзець над уразуменнем ідэі, формулы, схемы — ён не са-ромеўся думаць так пра сябе ранейшага), памяць, інтуіцыя — і вось усё сабаку пад хвост. Нешта раз-ладзілася ў складанай машыне ягонага арганізма. Часам — ранейшыя ўзлёты, але часцей нервовасць, дзіўнае адчуванне непатрэбнасці і нават шкоднасці сваёй працы і сваёй навукі, цяжкая, чыгунная стома

430


з самай раніцы, сны, з-за якіх страшна класціся ў ло-Штовечар страшна класціся...

Ен ішоў пад кранамі «Сумітома», якія нібыта пры-селі на напаўсагнутых нагах, адпачываючы ад што-дзённага страшнага цяжару. У марскім смецці ля пірса плаваў, калыхаўся бліскучы, як велікоднае яйка, дзіцячы мячык. Тут ён упаў у ваду, ці яго ад-некуль прынесла? I як прынесла, то адкуль? 3 Ка-рэі? Ад берагоў Японіі? Ад туманных і суровых скал Цярнея?..

Чамусьці без усякай сувязі з гэтым і з мінулымі думкамі ён успомніў сваё роднае возера, раку і сябе, хлопца з невялічкага мястэчка. Што ты ні кажы, а непасільны цяжар лёг яму на плечы, гэтаму пра-вінцыялу. «Вундэркінд», «незвычайныя здольна-сці»... Чым ён вінен, што акрамя ўсяго гэтага прырода дала яму вочы, якія прагна бачаць усё на зямлі, ногі, якія жадаюць абшару, сэрца, якое хоча чагосьці незвычайнага? Трэба было, відаць, даць волю сэрцу, а не галаве, якая ў барацьбе з гэтым сэрцам (а на-пэўна ж, так) знемагла ў той самы момант, калі ён ганарліва лічыў, што для ягонага мозгу амаль няма немагчымага. I ці не быў бы ён шчаслівейшы, каб аддаў кесарава кесару, а божае богаві? Хіба кепска было б стаць капітанам вось такога гандлёвага судна (як жа яго назва? «Орша»? Бог ты мой, «Орша»!), быць заўсёды ля машын і лічбаў, заўсёды думаць, вынаходзіць, паляпшаць (і задавальняцца гэтым) і ад-начасова быць адзін на адзін з абшарам, з акіянам, з простымі чалавечымі адносінамі, з сустрэчным суд-нам, якое мінае тваё і доўга яшчэ свеціць праз ноч топавымі агнямі... I вось — чужыя астравы... Гавань пад залатой поўняй... I на ўсім рабізна... Залатая па чорным (гэта адбіваюцца ліхтары ў чарнільнай вадзе, якая спіць у цяні караблёў) і блакітная па густым нябесна-сінім (месяц, вялізная поўня, дрыжыць блі-камі на вадзе).

Пры сузіранні зямной прыгажосці ён заўсёды ня-меў. Выліць бы ўсё гэта, аддаць іншым. Але ніколі У жыцці ён не мог скласці нават звычайнага верша-ванага радка. I таму адчуваў сябе так, як, напэўна, адчувае сябе сабака: хоча сказаць пра важлівае і не можа. I таму ўсё гэта, нявылітае, нявыказанае, збе-Рагалася ў душы, перапаўняла яе і, не знаходзячы

431

выхаду, прымушала ўтрапёна марыць аб іншых бера-гах, аб вышэйшай справядлівасці, аб незвычайных жанчынах, аб праўдзе, простай, як вялікі верш, аб нейкіх нязнаных джунглях, лясах, стэпах, што пах-нуць, як сады, аб нязменнай чалавечнасці, аб шчасці. I нічога з гэтага не збылося, і ўсё гэта, урэшце, заду-шыла яго. Нельга бясконца стрымліваць самае свя тое — урэшце адбудзецца выбух...

Замест усяго гэтага ён заблытаўся, бы ў лесе, у каменных дамах, у машынах, у лічбах. I ўсё гэта страшэнна адпомсціла.

Будрыс успомніў жорсткую, брутальную і цыніч ную карыкатуру, якую ён бачыў у амерыканскім тэхнічным часопісе. Стаіць пачварная, з дзесяткамі тысяч рычажкоў і кнопак машына невядомага пры-значэння, а ў ёй корпаецца, стаўшы на калені, ма-ленькі чалавек — ліквідуе нейкую непаладку. Спа-чатку ён нават не зразумеў, у чым тут соль: звычай-ныя будні, тое, што бачыш кожны дзень. I толькі пасля заўважыў, што з азадка ў чалавека тырчыць ключ, накшталт тых, якімі заводзяць дзіцячыя за-вадныя аўтамабільчыкі. Дурны смех! Але ў чымсьці і праўда... Вось, здаецца, і ў вас скончыўся завод, сябар Будрыс.

Ці дойдзе чарга да вас, каб зноў завялі? Такія вялікія чалавечыя чэргі. Падчас працы, у гадзіны бяссонных начэй, калі ёсць толькі круг ад лямпы, папера і лічбы, падчас спрэчак, калі нават іранізу-юць і здзекуюцца адзін з аднаго радам формул, у якіх памылковая думка праціўніка даведзена да абсурду, раз-пораз ён успамінаў простае: рыжых коней на по-плаве (так нечакана адышлі яны ў нябыт, і ён зусім не падрыхтаваўся да развітання), курганы-валатоўкі ў ранішнім тумане, бабра, што куляецца ў ваду, за-ўважыўшы ягоны човен... Хлопчык з глушыні, куды цябе занесла? У фантастаў усё гэта выглядала кудьі прыгажэй, бо яны адказвалі зусім на іншыя пытанні, сярод якіх галоўныя былі — чалавечае і чалавеч-насць, бо яны клікалі да іншых берагоў.

Ён марыў аб няздзейсненым, аб тым, чаго не; будзе, аб жыцці, што споўнена віруючым токам кры-ві. I паколькі гэта не збылося, рыжыя коні адпомсці-лі яму.

Ды хіба яму аднаму? Ен успомніў сваё першае

432

знаёмства са светам высокай навукі. Тады іх, зусім яшчэ юнакоў, везлі аўтобусамі ў Дубну: паказваць. I яны былі шчаслівыя маладосцю, шчаслівыя (што грашыць!) сваёй адметнасцю, сваімі думкамі і ідэямі, сваімі гарызонтамі. Яны маглі ўсё. Ал'е ўжо тады ён адчуваў сваю дваістасць. Злева ад дарогі гордыя сталёвыя стрэлы неслі драты, справа — ляжалі вёскі, справа было Дзмітраўскае гарадзішча, гарадзішча горада, які калісьці мог сапернічаць з Масквой. Ад усёй велічы застаўся на гэтым гарадзішчы толькі нізкі белы старажытны сабор.



I Севярын не ведаў, што яму даражэй: гордая ода, што цягнулася злева, або простая элегія, што драмала справа.

Усё ўразіла іх тады. I сам горад, і круглая крэ-пасць сінхрафазатрона, і цыклатрон, і пульт упраў-лення. Гэта было велічна і цудоўна. А ён ніяк не мог пазбавіцца ад думак, што вакол гэтага фарпоста ля-жаць лясы, у якіх, цалкам верагодна, могуць такаваць глушцы.

Ізумрудная іскра на экране пульта ўпраўлення паўзла і паўзла наперад, упарта і пераможна, і рап-там зрывалася, бязвольна падала наўскос.

Якія маладыя яны тады былі! I Антон, і Віталік, і Генусь. Цудоўны Генусь, зямляк, друг, родная душа! Гэты не стаў бы пакутаваць ад таго, што хоча сказаць важлівае і не можа... Розыгрышы, вершы, жарты, ідэі, неўтаймаваная энергія і сіла жыцця так і віра-валі ў ім. Гэты ведаў, што рабіць з дарам, які дастаў-ся яму невядома адкуль, і не адчуваў сябе з гэтай прычыны прыгнечаным, і нібы вінаватым, і нібыта не на сваім месцы.

Вось і тады ен, мала таго што бачыў больш, чым усе яны, але яшчэ і паспяваў сыпаць жартамі і пры-Думляць, карыстаючыся новымі ўражаннямі, пародыі на безгустоўныя і дурацкія ў сваім мяшчанстве песні тых часоў.

Напрыклад, «фізічная-лірычная», пародыя на та-гачасныя песні пра каханне, у якіх ніколі чамусьці не казалі аб ім сур'ёзна, а ўсё з усмешачкай, з іроніяй, са смакаваннем розных недарэчных становішчаў, у якія траплялі героі. Чорт яго ведае, кахаць развучы-•1іся, ці што? I закаханыя амаль заўсёды выглядалі У гэтых песнях напаўідыётамі: заглядзеўся на дзяў-

433

чыну, едучы ўнаброд ракою, і сядзеў так да ночы, абламаў на кветкі дзеля яе ўвесь сад, адказваў на ўсе яе пытанні адным словам «точна» (ну і доўбня, вочы б не глядзелі!), павёў гуляць не ў сад і не ў лес, а да шагаючага экскаватара.

I вось Генусь гарлаў нешта накшталт:

Мы хацелі выйсці 3 ёю на балкон, А папалі з ёю У сінхрафазатрон.

Або яшчэ «фізічная-алкагалічная»:

П'ём гарэлкі тры бітона — трум-ту-ру-ту-тум За здароўе цыклатрона — трум-ту-ру-ту-тум.

Генуся ўжо няма. Праз некалькі год пасля таго, падчас аднаго вельмі ўдалага доследу, атрымаў -столькі, што яго ўжо нішто не магло ўратаваць...

А тады яны пад вечар сядзелі за сталом у клубе і нават выпівалі ледзь не першы раз у жыцці, і з імі сядзеў — насупраць Будрыса і побач з Генусем — вялікі вучоны-італьянец, худы, са стомленым інтэлі^ гентным тварам. Дзеці ягоныя ва ўсім ужо былі мясцо вымі, нават галубоў ганялі з равеснікамі. Будрыс чамусьці вельмі хацелася зрабіць яму прыемнае. і Генусю, мабыць, таксама, бо ён узняў келіх і сказаў:


  • Бруна Максіміліянавіч, за Італію! А ён, Будрыс, дадаў:

  • За краіну, што нарадзіла гуманізм!

I вучоны ўсміхнуўся ім шчырай, сумнаватай ус-мешкай.

«Пачатак пачаткаў — маладосць, радасць і све-жасць мая, каханне, якое адышло, жывы і вясёлы Генусь... Я ехаў так далёка, каб вярнуць вас, каб хаця ў сэрцы сваім вярнуць вас. Я глядзеў, як шалёна ка-лоціцца аб чорныя прасы скалаў шкляное і зялёнае Японскае мора, як яно гайдае на рэйдзе Цехюце са-мотны параход, як прыліў залівае аўтамашыну і як уцякае ад яго, з усёй сілы ратуе жыццё пацук. Нейкі жаўтавата-белы пацук...

Я хадзіў па ільмавых бярвеннях над жоўтай, над шумлівай таежнай рэчкай. Я палохаў сарок — яны тут блакітныя — і аранжавых бурундукоў, і яны не-рухома віселі на ствале, калі я заміраў у двух кроках

434


ад іх, і глядзелі на мяне вадка-бліскучымі, вялізнымі для такога маленькага стварэння аленевымі вачыма. Я караскаўся на скалу сярод тайгі і стаяў на ёй, як муха на вастрыі цукарнай галавы, і імя скале было Халаза, і сэрца маё аж займала ад ветру і вышыні, а кедры ўнізе былі як запалкі. Я каштаваў на таежных пасеках сотавы мёд, на якім варушылася пчаліная кісяя, і хадзіў па закінутых гарадзішчах Бахайскага царства. Я ехаў насустрач тваім чырвоным захадам, над якімі вісеў серпік Венеры, і мне здавалася, што я пачаў адыходзіць... I вось усё, што я так цяжка бу-даваў, збіта адным ударам... I вось зноў гэты сон...»

II

ПЕСНЯ АБ МАРСК'ІХ ЗОРКАХ, ЖАНЧЫНЕ I РАКЕТАХ



Ён стаяў на абрыве над морам і, успёршыся на балюстраду, упрыгожаную барэльефамі дэльфінаў, глядзеў удалячынь. Дажджы мінулі, і зноў прыйшла на гэтую зямлю, на сопкі, на калматыя спіны астра-воў, на мора залатая і гарачая прыморская восень.

Пад ім было метраў пяцьдзесят скалістай базаль-тавай стромы, сям-там зарослай травамі і дрэўцамі, пасля вузкая стужка пляжа, а далей — сіні Амурскі заліў. Звычайна схаваныя ў тумане, дажджы, імжа-цы, сопкі на тым беразе былі сёння відаць ледзь не кожным сваім дрэўцам. Чысціня залітага сонцам чы-стага паветра была надзвычайная.

У той дзень святкавалі гадавіну перамогі над Япо-ніяй. У Амурскім заліве павінен быў адбыцца мар-скі салют, і частка флоту была ўжо выведзена на рэйд.

Будрыс стаяў тут ужо гадзіну і намерваўся чакаць і далей на гэтым самым месцы не таму, што не хацеў страціць яго, такое.зручнае для назірання, а проста таму, што яму было прыемна стаяць тут, глядзець на караблі, мора, сопкі. Глядзець, і думаць, і адчуваць скурай сонца і ледзь успрымальную пяшчоту салона-га ветрыку. Гэта быў незвычайны ветрык і незвычай-ная соль. Лёгкі пах гнілі ўлятучыўся разам з дажджа-мі. Былі ў паветры цеплыня, сухасць, кедравы водар

435

з лясоў на тым баку (далёкіх-далёкіх!). I соль. Абліз-неш вусны — саланаваты прысмак... Ледзь не самас салонае мора зямлі ляжала перад ім. Трыццаць ча-тыры праміле, трыццаць чатыры грамы солей на літр вады. I нават тут, у заліве, толькі на два праміле меней: у пяць разоў больш салонае, чым Балтыка і Каспій, у два разы болын, чым Чорнае,— вось якое гэта было мора!

Направа ён бачыў былы Сімеонаўскі Коўш, дзе Паўлаву калісьці пашанцавала на бабулю. Проста пад ім ляжаў абгароджаны флоцкі пляж. У той дзень, калі яны паабедалі, Васіль сказаў яму, каб ішоў сюды і з гадзіну пачакаў, бо яму трэба зрабіць адну справу.



  • А чаго не на агульны пляж?

  • Народу...— скрывіўся Паўлаў.— Каламуць уз-дымуць. Вышак няма. Ды і каменні вострыя... Гэта табе не на Чорным.

  • А на флоцкім?

  • А там масткі. Хочаш — нырай проста з іх.

  • Ды не пусцяць.

  • Чаго? Дзесяць капеек дай, дый ідзі.

I сапраўды, там было лепей, чым на агульным. I, галоўнае, было бязлюдна. Зрэдку з'яўляліся не-калькі дзесяткаў матросаў пад камандай старшыны, трэніраваліся хвілін дваццаць,— і зноў нікога. Добра было скакаць з вышкі, выплываць, адчуваючы рукамі халаднаватую студзіну белых медуз, вылазіць лесвіч-кай на масткі і доўга ляжаць на гарачых гЛадкіх дош-ках, якімі ледзь не да самай кромкі вады быў забраны бераг.

Паўлаў нешта доўга не ішоў. I Севярын хадзіў па пірсе і з яго, а таксама з вышкі, заўважаў на дне марскія зоркі. Ныраў і апускаўся за імі на дно і заўсё-ды памыляўся у ацэнцы глыбіні: такая празрыстая была зеленаватая вада.

Зоркі былі не мяккія, а нечакана шурпатыя, як ка-рал, ьздавалася, нежывыя. Ён набраў іх многа, рас-клаў на дошках і ніяк не мог заўважыць іхніх рухаў. Толькі як глянеш пасля перарыву — бачыш, што адна выгнула свой прамень, другая працягнула яго, пада-браўшы астатнія. Сіла гэтых бандытаў была ў нападзе на яшчэ больш нерухомых: Будрыс падабраў таксама некалькі пустых ракавін мідзіі, у якіх былі роўньія круглыя дзірачкі. Марская зорка зрабіла гэта. Напаў-

436


зла, прыкрыла ракушку, выпусціла з сябе кроплю кіс-латы, якая растварыла вапняк створкі, і праз круглую дзірачку выкалупала чарвякападобнымі ножкамі ма-люска і з'ела яго.

Нібы помсцячы за гэты разбой, ён браў зорак і нажом вычышчаў з ніжняга боку кожнага промня гэтыя ножкі. I толькі калі. зрабіў усё, з жалем зразу-меў, што дарэмна загубіў зорак, што высушыць іх няма дзе, а несці сырымі — абломіш прамяні.

Ен сядзеў і любаваўся імі. Маленькія, нібы разет-ка, з амаль нявыражанымі прамянямі, як ордэнская зорка, зеленаватыя з аранжавымі плямамі. Вялізныя, як талерка, каралавага колеру. Зусім пунсовыя і бар-вяныя. А вось густа-фіялетавыя, бліскучыя. Якое багацце фарбаў, якая дасканаласць! I нават кітаец згадзіўся б, што гэта прыгажосць дзеля прыгажосці, бо гэта ледзь не адзіная істота, якой нельга есці.

Да прыказкі «3 тых, што поўзаюць, мы не ямо толь-кі танк» можна было б дабавіць — «і марскую зор-ку». Але тады гэта не была б прыказка.

Тут, урэшце, і падышоў Паўлаў.


  • Чаго гэта ты?

  • Ды вось, зглуміў такую прыгажосць.

  • Чаго зглуміў? Мы зараз іх занясём у яхтавае памяшканне, пакладзём там на бэльку. За тыдзень высахнуць — як знойдзеш.

Так яны і зрабілі. А потым Паўлаў раптам прапа-наваў:

  • Дык мо паходзім?

  • Не хочацца адсюль ісці. Добра. Хай сабе і вецер узняўся — усё адно добра.

  • Таму і прапаную, што вецер.

  • Што?

  • Пахадзіць.

  • Куды пахадзіць?

  • Павінен я давесці, што я экс-чэмпіён і яшчэ будучы чэмпіён?

  • Па спартыўнай хадзе? Ды я не ўганюся. Што мне бегчы за табой?

  • Не атрымаецца...— сказаў Паўлаў.— Ты не -К-Рыстос.

  • Пры чым тут Хрыстос? Ты пахадзіць прапаноў-ваеш. Я не хачу.

  • Сал-лага,— сказаў Паўлаў.— Ты не Хрыстос,

437

ты — паршывая салага. Бачыш мора і не ведаеш, што гэта. Ты — рачная пяструшка, шрымс-медзведзя-ня, вустрыца і мідзія Дункера.

  • Чаго ж ты лаешся?

  • Скідай усё да трусоў!..

  • Ды мне няма чаго скідаць.

Яны выйшлі да мора. Тут стаялі яхты, выцягнутыя на сліп.

— Па спартыўнай хадзе...— бурчаў Паўлаў.—


Не, брат, я чэмпіён самага высакароднага спорту.
Яхтсмен... Паходзім... Як быццам калі ён шчупальцы
па зямлі перастаўляе, гэта — ён ходзіць. Ходзяць
па моры.

I яны пайшлі. Валы, ледзь не ў два чалавечыя рос ты, зеленаватыя, як старое шкло, з кучаравымі мазка-мі пены на вяршынях. Яны насоўваліся, уздымаліся, пагражалі заліць, але шкарлупінка скакала між іх, узлятала, імчала з хуткасцю стралы.

Будрыс увесь час чуў парады Паўлава і хутка асвоіўся. Справа была не дужа хітрая, калі ты — усяго напарнік. I вось яны ляцелі і часам павісалі нагамі на борце, ледзь не дастаючы патыліцай да ра-вучай вады. I ён цяпер зусім другімі вачыма глядзеў на Васіля. Упэўнены, ажыўлены, цвёрды. Марскі бог, вялікі майстра, для якога няма немагчымага! А тут ён яшчэ і гарэзаваў, ішоў на грані, магчыма — трохі помсціў Будрысу за хвіліну недаверу.

Увесь час іх абдавала салонай свежай.вадой і вет-рам. Абдасць, дадасць на скуру солі і сплыве. I яшчэ. I яшчэ.

— Пірог слаёны — пірог салоны,— мармытаў
Паўлаў.— Галубачка мая, матухна мая, давай!

Пагнаўся за катэрам. Здавалася, не дагоніць ні-колі. Да катэра было з палову кіламетра, і той ішоў на поўным.

— Мамачка, не выдавай,— мармытаў да яхты, як
да жывой, Васіль.— Галубка, наддай! Пакажы «кера-
сіншчыкам». Ну, бяленькая, ну яшчэ!..

Іх абдавала так, што ў яхце было ўжо шмат вады і давялося выліваць яе праз кокпіт: проста адчыняць дзірку ў днішчы. Хуткасць была такая бліскавічная, што вада аж ірвалася да сваёй вольнай сястры — марской хвалі.

— Любая, ну!.. Птушачка, наддай!

438


I абагналі.

А пасля ляцелі назад, гік плыў перад вачыма. Гэх, жыццё!..

А пасля селі проста ля берага. Быў вечар, і сліп пуставаў. Згасаў захад, за сопкамі ляжала імгла, а на іх, як туман, ляжалі рэдкія празрыстыя хмаркі. Паў-лаў выцягнуў аднекуль паўбутзлькі і цэлы пакет шрымсаў, і яны трохі выпілі за салоную купель і за-кусвалі саланаватымі смачнымі рачкамі. Прыемна было сядзець так, боўтаць нагамі ў свежай вадзе і гля-дзець на захад.

— Унь там маю бабку купілі,— сказаў Васіль, і на гэты раз Будрыс безагаворачна паверыў яму.

Усё магло быць у гэтым дзівотным краі і з гэтым дзіўным чалавекам. I нават напэўна была бабка, і прадзед, і Вера Фігнер, раз чалавек не хлусіў у га-лоўным, у справе сваёй.

3 гарэзлівасці Севярын не змыў з сябе солі ані тут, ані ў гасцініцы. Прачнуўся раніцаю і ахнуў: амаль белыя валасы, сівыя бровы і на целе слой ледзь не ў два міліметры!

«Пасівелы ў плаваннях марскі воўк. Паходзім, хлапчына? Эх, сал-лага! Добра, перастаўляй свае шчупальцы».

I ўсё ж нават гэта бадай што не памагло яму ў бя-дзе. Скончыўся завод.

...Між тым ужо амаль сцямнела, і ўжо шмат было народу вакол. Паўздоўж усёй балюстрады, як вока сягае, стаялі людзі, і ўжо ў тры, чатыры, пяць радоў. Нават цісканіна сям-там была. Чуліся смех, музыка, пераборы гітар.

На караблях запалілі гірлянды. На вялікіх двух-мачтавых — ад юта да бака, па вяршынях абедзвюх мачт і па бартах. На аднамачтавых, сярэдніх — па бартах і ад бака на ют, перакінуўшы цераз мачту. На меншых — проста цераз мачту.

Так яны і гарэлі ў змроку, над чорнай і толькі сям-там, на хвалях, срэбнай вадой-: чатыры перавер-нутыя «птушкі», малая трапецыя, вялікая і асабліва ^ьіразная трапецыя (мабыць, флагман), яскравы трох-кУтнік, і зноў перавернутыя «птушкі».

Ззаду націснулі: ці да сваіх хтосьці прабіраўся, ці проста лез на зручнае месца. Нехта войкнуў. I тут жа ^евярын адчуў дотык жаночых грудзей да сваёй спі-

439

ны, трохі ніжэй лапаткі. Пасля маленькая рука лягла яму на спіну і націснула ў марнай спробе адсунуцца.


  • Прабачце, калі ласка,— трохі нават пакрыў-джана сказаў, зазвінеў малады галасок.— Сціснулі, мядзведзі такія...— I да іншых: — Ды дайце ж вы-брацца, урэшце!

  • Сто-ой! — забасіў нечы голас.— Людзі ўсе доб-рыя. Разявакі. Абдымуць цябе...

Зноў націснулі, і зноў спружыніла далонька:

  • Не даюць выбрацца.

  • А нашто вам выбірацца? — напаўазірнуўся Се-вярын.

  • А, патрэбна мне тое... Краем вока падышла глянуць, дык... зацягнула...

Будрыс з усёй сілы паціснуў спіной здаравеннага дзядзьку і вызваліў месца побач з сабой.

  • Н-ну,— сказаў дзядзька,— ты што, хлопча, алей ціснеш, ці што?

  • Ставайце сюды,— сказаў дзяўчыне Севярын.— Усё адно не выберацеся. То тут хаця ціснуць не бу-дуць. Пастойце. Гэта нядоўга.

Стала, успёрлася на балюстраду. Ен пакасіўся на яе, але твару ў цямноцці разгледзець не мог. Так, нешта невыразнае свеціцца ў глыбокім прыцемку. Трохі вышэйшая за ягонае плячо — значыцца, рост харошы.

I страціў цікавасць, перастаў звяртаць на суседку ўвагу. Хіба што зрэдку нагадваў пра яе натоўп. Штурхнецца недзе — і ён адчувае мускуламі рукі худзенькае плячо, або нагою — плаўны выгін яе клу-ба. I яна адразу адсунецца, а ён у думках ухваліць гэтую яе грэблівасць да шчыльнай цеснаты чалавечай гурмы і зноў забудзе.

Ані на набярэжнай, ані на моры доўга не палілі агнёў. Чакалі, відаць, пакуль конча сцямнее. А было і без таго цёмна, і даўно ўжо крануўся стылым попе-лам захад. Толькі што былі вежы хмар на барве і зіхоткім золаце — і вось ужо нешта няясна ірдзее, трохі жаўцее, сінее. I вось замест палымянага ша-франу — бялёсая смуга, замест залатога іканаста^ са — адзіны светлы мазок, нібы самотная свечка ў змроку.

— Нібы свечка ў змроку,—• сама сабе шапнула


яна, відаць, забыўшыся, бо адразу нібы адсекла сказ.

440


А ён здзівіўся гэтаму даслоўнаму адказу на свае думкі. I нейкая эфемерная блізкасць нарадзілася між ім і гэтай невядомай істотай.

Апошні блік згаснуў на захадзе, і адразу ж у тым месцы ледзь бачнымі іскрачкамі-пясчынкамі затрапя-тала над залівам слабенькае сузор'е.



  • Што гэта там так далёка? — звярнуўся ён да суседкі.— Я яшчэ ўдзень бачыў там белыя кропкі. Домікі?

  • Вы з самага дня тут стаіце? — у голасе гучала іронія.— Вось чалавек, які не спяшаецца...

  • А вам што, не здаралася спяшацца, а пасля сесці недзе і гадзінамі сачыць, як усё мяняецца? Вось было святло — стаў цень. Было мора аквамарынавае, пасля колеру прускага блакіту, пасля бутэлечнае.

  • Прыгожа,— сказала яна, і ён с прыкрасцю па-думаў, як яна можа расцаніць гэты раптоўны паток слоў, незнаёмая.

Сябры яго ведалі. А лепшыя нават здагадваліся, што ў гэтым чалавеку жыве вечная прага адкрыць людзям вочы на тое, што бачыць ён, зрабіць так, каб і яны парадаваліся, бо грэх карыстацца радасцю і прыгажосцю аднаму, а некаторыя людзі самі н'е мо-гуць убачыць іх. На жаль, гэта прага амаль заўсёды нарывалася на неразуменне. А можа, ён проста не мог адкрыць людзям вочы, перадаць ім, які ён прыўкрас-ны, той свет, які ўстае перад вачыма Севярына Буд-рыса? Хацеў і не мог.

  • Вы, пэўна, мастак? — у голасе ўсё яшчэ іронія.

  • Каб мяне пасадзілі побач з пяцігадовым дзі-цем маляваць карову — яно б перамагло.

— Вы так не любіце кароў?
Ен сказаў ужо сухавата:

— Любіць мала. Трэба — умець... Большасць лю-


Дзей любіць мора. А вось я не бачыў нешта нівод-
най карціны ў ніводнага марыніста, каб дасканала
перадала ягоны воблік.

I змоўк.


Яна, відаць, зразумела, што ён гаварыў шчыра, Не думаючы завязаць знаёмства, і што яна дарэмна пакрыўдзіла чалавека іроніяй. Таму што пасля доў-Ган паўзы сказала ўжо зусім іншым голасам:

— Іскры — гэта Перавознае. Там невялікі прычал,


склады і хаты. Мала. За імі сопкі, збольшага яшчэ

441


не абдзёртыя. Калі пайсці ад яго на паўночны за-хад — на беразе чамусьці процьма марскіх вожыкаў.

  • Яны якія?

  • I вы любіце мора?

  • Я тут упершыню. А на Чорным неяк не заў-важаў.

  • А іх мора выкатвае. Толькі іхнія касцячкі. Не-шта накшталт круглай каробачкі з адтулінай. Трохі сплюснутая каробачка і нібы сплецена з вельмі белых карункаў.

  • Вы часам не мастак? — адпомсціў ён.— А мо-жа, вершы пішаце?

Яна ціха засмяялася:

  • У
  1   2   3   4   5   6   7


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2016
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка