Уладзімір караткевіч



старонка3/7
Дата канвертавання14.12.2016
Памер1.51 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

Яхта калацілася ў бязмежным моры, як мяту-ліца-падзёнка, і, здавалася, шансаў на жыццё ў яе не

452


больш, чым у мятуліцы. I ўсё ж яна адчайна змага-лася за жыццё.

...Калі вецер раптоўна сціхнуў, Будрыс не адразу зразумеў, што ўсё скончана, што яны ў бяспецы, што гэта востраў Рагвольд прыкрыў іх ад шторму сваім скалістым целам.

Ён проста бачыў контур вострава. Востраў ляжаў

у моры, як кіт. Гарэлі ў гэтага кіта вочы, два агень-

ыкі на самым беразе. А над галавою, нібы ўскінуты

кітом фантан вады, струменямі клубіўся Млечны

Шлях.

IV

СІНЯЯ ПЕСНЯ, ЯКУЮ СПЯВАЛІ ЛЮДЗІ I ЯКОЙ ПАДПЯВАЛІ РЫБЫ I ВАСЬМШОГ



Шторм грымеў усю ноч і паспеў да світання вычар-паць усю сваю ярасць. Мора, праўда, яшчэ калыха-лася, але супакойвалася на вачах, як быццам нехта ліў у яго масла. У млявым ранішнім святле хвалі і сапраўды здаваліся маслянымі.

МРС1 выйшаў у мора задоўга да сонца. Маленькая шкарлупінка, а на ёй дзевяць чалавек: шэсць матро-саў-рыбакоў, матарыст, капітан і — бясплатны дада-так — Севярын Будрыс.

Акрамя сейнера ў моры відаць было яшчэ два судны. Па правым борце ішоў сейнер-напарнік. Па левым — імчала белым матылём Васілёва яхта.

Паўлаў дурэў: то адставаў, то без прыкметнага на-пружання пераганяў сейнер. Капітан стаяў на спар-дэку і ўхвальна бурчаў:

— Марскі бог... Быдла бязрогае... Бач, што выч-
варае... 3 маторам навыперадкі бегае... Гэта яму гуль-
ня ў гарыпні... «Гары-гары пень...»

Будрыс стаяў ля борта, і кожны раз Васіль крычаў яму, пераганяючы сейнер:

— Рыцар бедны!.. Праз смерць і ўраган плыве!..
Прынцэса-Летуценне... Ледзь не патопнуў з верным
збраяносцам... Ну, каб гэта я яшчэ калі... Дудкі! «За
Дзікаю ружай ляці праз туман!»

Урэшце яму гэта абрыдла:

Малы рыбалоўны сейнер.

453


  • Бяру курс на Уладзівасток!.. Памагай бог!.. Не зняслаў зямлі беларускай!

  • Ану цябе! Бывай! Дзякуй!

Белы матыль ветразя хутка знік. Мора ўсё болын сінела.

— Так,— сказаў Няпіпіва.— Якшчо б у нас всі


такія маракі — чорта з два мы японцам саступі-
лі б.

Напярэдадні Будрыч думаў, што сапраўды су-стрэне сівавусага «казака», і нават трохі расчараваў-ся. Няпіпіва Іван быў малады голены хлопец невысо-кага росту. Загарэлы твар, шэрыя вочы, прыгожыя цвёрдыя мускулы на шчоках. Нічога ад традыцыйнага «капітана» ў ім не было, акрамя хіба ўмення зака вырыста лаяцца. Ды і тое ўменне змякчаў тыповы ўкраінскі гумар.

Нашчадак перасяленца. Адзін з мільёнаў. Ездзіш па краі і чуеш у адной вёсцы — беларускую мову, у другой — украінскую, у трэцяй — рускую ці мар-доўскую. Звычайныя людзі.

Але глянеш на цвёрды рот такога — і разумееш, што прыйшлі сюды самыя прадпрымальныя, самыя, у добрым сэнсе гэтага слова, авантурыстычныя.

I гэтыя ўкраінцы, беларусы, рускія не кідалі слоў на вецер, ажывілі гэты кінуты, «бросавы», пустошны край, набудавалі ў ім гарадоў, вёсак, заводаў, пра-вялі чыгункі, угрызліся ў скалы руднікамі, спусцілі ў мора караблі і, аднак, у першапачатковай чысціні збераглі свае мовы. Часам больш чыстыя, чым нават на радзіме.

Сваімі рукамі стварылі сабе новую радзіму. I ні-куды з яе не пойдуць. Пабраталіся з карэннымі жы-харамі, удэ, нанайцамі, тазамі; як кедры, пусцілі карані ў гэтую зямлю. I не далі яе ў крыўду нікому. I не дадуць.



  • Недзе ў другой палове дня будзем ля Тыгра-вай,— сказаў Няпіпіва.— Чаго цябе туды нясе?

  • Справы.

  • Дывысь, як далэко справы кыдаюць людыну. Аж з Білорусі!

  • Нічога не зробіш.

Мора было ўжо зусім сіняе, але лёгкая гайданка ўсё ж калыхала сейнер, калі пачалі спускаць сець. На сейнеры-напарніку падабралі другі яе канец, РаС"

454


цягнулі і пайшлі паралельным курсам, нібы скаро-дзячы і працэджваючы мора.

  • Што мне рабіць? — спытаў у капітана Будрыс.

  • Цяпер з гадзіну нічога. А після воны свій кінец сеці перададуць нам, і тут — трымайся... Сартаваць хіба рыбу будзеш.

  • А як жа ім?

  • А ў наступны раз іхні будзе ўлоў. Мы ім канец перадамо. I вось так, чаргуючыся... Так што, разаб-раўшыся с рыбай, можна і пад'есці, і ў шахы згуляць, і падрамаць.

  • Курорт...

  • Ну... Каб тут був курорт, то всі дармоіды тут булы б. Усіх класаў і нацый. Добра, што мора спакой-нае сёння, вось і курорт...

Севярын ледзь не згарэў з сораму.

Праз гадзіну напарнік падышоў да сейнера борт у борт. Кінулі канец. Замацавалі абодва канцы разам. 3 грукатам пачала працаваць лябёдка.

Адчуваючы сваю непрыстасаванасць і нікчэм-насць, Будрыс сачыў, як паўзе пад вадою змяя сеці, як яна ўспаўзае на борт і цягнецца ўгору, як, выцягнуў-шы чарговую порцыю сеці, схопліваюць яе пятлёй з каната і трымаюць кручкамі за гэтую пятлю і адпу-скаюць лябёдку, і мокрая, вытраўленая сець цяжка грукаецца на палубу. А крук лябёдкі чапляюць за новую пятлю, і сець зноў паўзе ўгору.

Яшчэ захоп. Яшчэ. Яшчэ. 3 усім, што ёсць. 3 рэд-кімі пакуль рыбамі, з пачварнымі павукападобнымі крабамі, з аранжава-жоўтымі студзяністымі васьмі-ногамі (шчупальцы прасунуліся ў ячэі і звіваюцца ў паветры).

■— Тэхніка на грані фантастыкі...— сказаў Няпіпі-ва.— Ведаеш, як васьміногаў карэйцы лавілі? Заўва-жаюць месца, дзе ён у скэлі сыдыць, ныраюць па Доўгай лаце. Адзін дражніць. Другі чакае. А воно мыролюбнэ. Ось раз ныраюць, другі, трэці. Ну, чала-вечага нахабства ўрэшце і васьміног не вытрымлівае. Нападае. I як толькі абаўе чалавека ўсімі васьмю, Другі кідаецца і наносіць васьміногу «пацалунак смерці». Пракусвае зубамі паветраны мяшок. Пры-соскі адразу адпадаюць. Шчупальцы віснуць. Тут бяры яго, раба, за шкірку і вынырвай.

Адзін вялікі васьміног неяк выблытаўся з сеці і

455

ўпаў ля Будрысавых ног. Глядзеў вялікімі вачыма, варушыўся, мяняючы колер, то ўцягваў, то зноў выпускаў папугайскую дзюбу.

— Дакраніся падэшвай. Да галавы.

Будрыс дакрануўся. Вокамгненна шчупальцы аб-вілі нагу, прыліпнулі.

— Не варушыся.

Праз некаторы час васьміног, зразумеўшы, што няма чаго трымацца чортведама за што, калі справа ідзс аб скуры, адпусціў нагу, зноў заварушыўся, за-кішэў. Севярын закасаў калашыну і ўбачыў на назе рады цёмных плямаў.


  • Во, насмактаў,— засмяяўся Няпіпіва.— Адчу-вае, чорт, як мы яго ўвечары смачна есці будзем.

  • Гэтую дрэнь?!

— Гэтая дрэнь — самае смачнае ў моры.
Грукатала лябёдка, ляскала аб палубу мокрая

сець. Вясёлая, падобная на шалёную гульню праца віравала на палубе. I вось невядома з чыёй глоткі ўзнікла хрыпатая, радасная, хмельная песня:

Цягні, падцягівай на стрэлку, Цягні, падцягвай на гарэлку.

Спружынілі мокрыя медныя спіны. На руках і тва рах зіхацелі кроплі вады. Звінела, калацілася ў сеці, спявала рыба. I шлёпаў, напінаўся, нібы таксама ха-цеў падпяваць, ды не хапала голасу, зменліва-вясёл-кавы васьміног.

«Божа,— падумаў Будрыс,— як гэта было б добра, каб я мог паказаць гэта ёй! Якое было б шчасце — стаяць тут, на палубе, між сінім небам і аквамары-навым морам! Які дзівосны свет!»

Пад вадою ўрэшце ўзнік жамчужна-блакітны вя-лізны куль, падцягнуўся бліжэй да борта, ускінуўся ва ўсплёсках вады і рыбіных хвастоў, павіснуў над морам.

Паасобныя рыбы вырываліся, падалі ў ваду, ля-жалі некаторы час, як прыгаломшаныя, а пасля зні-калі ў прадонні. Рыўком.

Маціцова-сіні і серабрысты, памерам з добры па-кой, куль навіс над палубай. Як велізарнае вінаград-нае грона.

Падскочыў рыбак, адным рыўком расшнураваў яму дно і кінуўся прэч, каб не задавіла.

456


I на палубу лінуў шматтонны рыбаспад: вастра-мордыя сінія мінтаі, камбала, марскі акунь, цярпуг, велізарная траска, бычкі...

Паліўся, затапіў усё, расплыўся, затрапятаў.

Зноў завялі сець, зноў пачалі скарадзіць мора. Капітан сунуў Будрысу ў рукі кій, у якім перпенды-кулярна тырчаў востры доўгі цвік.

— Багарэц,— сказаў Няпіпіва.— Голай рукой не


папрацуеш. Чапляй цвіком і кідай. Бач, хлопцы засе-
кі з дошак зрабілі. У той —мінтая, у той — камбалу.
Крабаў — у той, ля спардэка.

Севярын пачаў працаваць. Цяжэй за ўсё было з камбалой. Яна дрэнна зрывалася з цвіка. Даводзілася біць правай рукой, што трымала багарэц, аб перад-плечча левай. Сарваная сілай інерцыі, камбала ляце-ла і, як блін, плюхалася ў патрэбны засек.

Спачатку было цяжка, але потым ён навастрыўся.

Мінтай — камбала — цярпуг. Камбала — бычок— мінтай. Лясь-лясь-плёх! Траска — мінтай. А ты хто?

Такое пытанне даводзілася задаваць сабе часта. Вось нейкі дзіўны бычок з пузам, падобным на вя-лізны шар.

— Дырэктар цырка,— усміхнуўся кандзей'.


Чырвоныя марскія сабакі страшна зявалі шчака-

стым, тоўстым, грыбазвонным ротам — аж шкада бы-ло. Шчокі былі пальцы ў тры.

Вясёлка калацілася пад нагамі («Вось бы ёй уба-чыць!»): даўгамордыя марскія лісіцы, нейкія маліна-выя падводныя яйкі (і не зразумець, жывёліна ці расліна; ударыш багарцом — знутры струменнем б'е вада), зялёныя марскія ракі, махнатыя шрымсы.

I яшчэ марскія пеўнікі з плаўнікамі, бы ў акуня, але вясёлкавымі і дужа доўгімі.

Кандзей трымаў аднаго...

— Мы ў дзяцінстве абклеім іхнія плаўнікі папе-


рай, пачакаем, пакуль высахнуць, і такія яны прыго-
жыя ў нас вакол лямпы ці на акне вісяць. Вось я табе
пакажу, як гэта робіцца. Дзяўчыне адвязеш.

Круціліся і падалі за борт марскія зоркі велічынёю 3 талерку, ляцела ў розныя бакі рыба. Севярын стараўся, і хлопцы пачалі глядзець на яго нават з павагай.

Кок.

457


Камбала — марскі сабака — мінтай. Краба перакі- б даеш на спіну і цвіком багарца трохі адхіляеш пан-цырны шчыток на ягоным жываце.

«Ікра, падобная на дробную кетавую: ага, самка! Хапай яе за клюшню і, блінам, у ваду. Спускаецца ўсё болын цьмяная ў лазурным, варухнулася, знікла.

Няма ікры, шчыток болын пляскаты — ага, галу-бок, хадзі ў загон. Такая ўжо наша мужчынская доля».

Дробнага «марскога павука» — проста шуфлем за борт. I драбязу. I водарасці. I гожыя ракушкі. Вось толькі дзесяткі з два, узлезшы на спардэк, пакласці на кажух трубы, у гарачае месца. Хай мяса адстане ад іх. Тады аддзяліў — і вось у руках вясёлкавая ча-рапашка, падобная на кубак або кветку.

I вось ты па калена ў слізі, і луска блішчыць на нагах. Змыць палубу струменем вады. I чакай. Цяпер улоў напарнікаў і іх праца.

Будрыс трымаў вялізнага краба за клюшню. Круг-лае цела — сантыметраў пяцьдзесят у дыяметры. Но-гі — таўшчынёй і даўжынёй з руку.



  • Вікінг,— сказаў капітан.

  • А што, калі яму туды палец торкнуць? — спы- • таў «вікінг». ч

  • У сэнсе «прывітацца па-англійску»? Ну, пазда-роўкайся.

Няпіпіва ўзяў тоўстага заснулага мінтая, усунуў яго ў клюшню і пачаў дражніць. Краб даўга не хацеў злавацца, але ўрэшце пстрыкнуў кдюшняй...

...Перарэзаў рыбіну на дзве часткі, нібы нажніцамі


для бляхі паперу. Севярынавы вочы ад здзіўлення
палезлі на лоб. ч

.— Паздароўкайся. Сіла поціску — восемдзесят атмасфер.



  • Н-ну!..

  • Вось табе і <<ну». Сумна было б, каб сунуў.-Нясі кандзею.

Скарадзілі і скарадзілі мора. Працавалі да рэз-кага болю ў спіне, а пасартаваўшы чарговы ўлоў, ля-жалі на палубе, варылі есці, спявалі або рыхтавалі на зіму дробную камбалу пад піва: патрашылі, трохі салілі і развешвалі вяліцца на снасцях. Як сотні дзі-восных авальных сцягоў.

А над усім гэтым было сонца і вецер. А пад УсіМ

458

гэтым было сшяе мора і хвалі. I часам скакалі па гэ-тых хвалях, радаваліся, што вырваліся з сеці, абмы-тыя, чысценькія шарыкі з сіняга шкла, плаўкі. Бліш-чалі, падскаквалі. Як маленькія блакітныя сонцы.



Калі сопкі сталі залатыя ад нізкага сонца, Севя-рын раптам убачыў, што чайкі гоняць над морам ка-госьці дужа дробнага. Старыя, беласнежныя, чайкі і гадавалыя, карычняватыя.

Тое, дробнае, выкручвалася, чайкі прамахваліся і гарлалі, як быццам іх нехта нахабна, сярод дня, аба-краў.



  • Чаго гэта яны?

  • А сінічка...— адказаў Няпіпіва.

  • Адкуль у моры сінічка?

Твар капітана расплыўся ў шырокай усмешцы.

— У нас на носе жыве. Унь там старая ватоўка


ляжыць. То пад ёю гняздо. I птушаняты там былі.
Намучылася з імі, пакуль вылецелі. Сёння паляцела
яшчэ як адшвартоўваліся. I вось, бач, бліжэй да ночы
адшукала хату. Марская сініца. Гэта ж мы колькі міль
зрабілі. I, глядзі ты, адкуль яна ведае, дзе мы?

Чайкі лямантавалі, скардзіліся на нахабнае пару-шэнне сухапутнай птушкай іхніх марскіх межаў. Га-няліся за малой. Але яна кожны раз выкручвалася і ўрэшце нырнула проста ў рубку.

Пагоня расчаравана паляцела ў мора. Сініца пырхнула з рубкі і села на гняздо.

...На захадзе сталі на якар.



  • Унь там Тыгравая,— сказаў Няпіпіва.— Сёння табе на бераг высаджвацца — дурная справа. Ноч хутка. А заўтра — з сонцам...

  • Не хацелася б.

  • А начной тайгі хочаш? Адсюль да бухты кіла-метры тры. Там вузкакалейка. Можа, пашанцуе за-хапіць дрызіну. Вёрст восем, а там — хрыбет. Бачыш, залаціцца над морам. I адтуль — налева цераз горы. Звярынымі сцежкамі. Унь, бачыш, пальчык?

Праз лясістую шкуру хрыбта, нібы прадзёршы яе, сапраўды тырчала нешта падобнае на палец. I гэт-кае ж малое.

— У гэтым «малым» метраў дзвесце. Гэта Янтун-


лаза — Скэля Пячнога Коміну. Вось ад яе ўбачыш
запаведнік. Ну, як?

~ Пачакаю. Сапраўды далекавата.

459

— Тады мы будзем сейнеру манікюр наводзіць, 6 а ты ідзі да кандзея. Вучыся.

Вучыцца было цікавей, чым драіць палубу. Пакла-лі ў кацёл чатырох крабаў і ахапак ракаў і шрымсаў, хаця карыстацца катлом для кулінарных мэтаў не рэкамендавалася. Пасля кандзей пачаў гатаваць «цярпуг а ля Няпіпіва». Адразаў галовы з самай тоў-стай часткай загорбка, трымаў іх у марской вадзе, пасля клаў на жалезку — галава прасунута ў галаву. Дадаваў перац, трохі вады, трохі тлушчу (астатняе пусцяць самі) і ставіў у духоўку.

Гадзінай пазней усе сядзелі і ляжалі на палубе, чэрпалі з жалезкі густую карычневую падліву, вазілі лыжкамі, даставалі церпуговыя галовы, смакталі іх, пляваліся косткамі за борт, мачалі хлеб. Гарэлі мус-кулы ад працы, твары — ад сонца і солі. I ўсё было смачна — праглынеш язык.

Ламалі гарачыя клюшні крабаў, разгрызалі іх — з рызыкай раздзерці рот да вушэй,— вымалі адтуль тоўстыя валокны белага мяса.

Елі па-зверску. I радаваліся, што дзень прайшоў хораша, а заўтра зноў пройдзе добра. Сонечны, са-лёны, марскі.

I дагараў над імі, над сопкамі, залаты захад.

«Шкада, што нельга паказаць гэтага ёй,— думаў Будрыс.— Падзяліцца. Яна радавалася б... Было б тады зусім добра. А так, без яе... гэта ўсё ж няпоўнае шчасце».

V

ОДА ШЛЯХАМ I СТУКУ САНДАЛЯЎ



На беразе было зусім бязлюдна, ды ён і не спадзя-ваўся на тое, што яго нехта сустрэне.

Сейнер даў развітальны гудок, адыходзячы ад бе-рага. Рэха закалацілася ў скалах, у сопках, не азора-ных яшчэ сонцам, у туманных лясах на схілах гор.

Чаравікі Севярын кінуў у рукзак. Абуў лёгкія сан-далі і памахаў рукою наўздагон сейнеру. Рушыу берагам.

За сопкамі яшчэ стаяла імгла. Сонца толькі-толькі збіралася нарадзіцца. Мякка спружынілі пад нагамі бурыя сухія купы водарасцяў. Набягаў лёгкі

460

прыбой: лакіраваныя, зялёна-карычневыя стужкі марской капусты нібыта млява мялі, нібыта лізалі ля ног сцежку — палоску ўкатанага цвёрдага пяску.

«Шш-шшш-ш...»— закалыхваў, дыхаў лёгкі прыбоіі. Празрыста-сіняя вада, карункавыя каробачкі марскіх вожыкаў, шкляныя плаўкі.

Паднялося сонца. Яшчэ нізкае. Мора штохвіліны мяняла колер: падаў на яго цень дрэў, скал, зноў пра-рываліся сонечныя прамяні. Было яно, як васьміног, то сіняватае, то злёгку ў чырвань, то ярка-зялёнае, то жаўтавата-шэрае. Але што далей, то болей пера-магала, панавала ў ім глыбокая сінь.

Сцежка пачала аддаляцца ад яго, успаўзла на ска-лы, і сандалі пачалі спяваць іначай.

Клік-кляк, клік-кляк...

Ствалы ільмаў і кедраў ляжалі над патокамі. Дзіўна было ісці лесам, дзе большасць дрэў — твае незнаёмыя, дзе толькі па малюнках, па ўспамінах аб прачытаных кнігах здагадваешся, хто ёсць хто.

«Здароў, братка, ты, здаецца, маньчжурскі арэх. Унь, вісяць і пэцкаюцца, як грэцкія. А ты хто? Ты лімоннік. А твае лісты падобны на лісты жэньшэня, але ты не тое. Цябе тут, як лапухоў. Як казала Гра-жына? Элеутэракок?»

Плача струменямі скала ля сцежкі. Добра пры-пасці ротам да вады. Поўзаюць па камені багоўкі. Чырвоныя, сінія, жоўтыя. Буйныя, з пазногаць вялі-кага пальца. У іх на спінках візэрункі, і адразу робіц-ца ясна, адкуль нанайцы ўзялі свой нацыянальны арнамент.

Злева пад галавакружнай стромай — мора. Тыр-чаць з яго, нібы алоўкі, кёкуры — гранітныя рыфы. Нячутна кіпіць вакол іх прыбой.

А вунь наводдаль — дзве кропкі. Гэта пакінутыя ім сейнеры.

Клік-кляк, клік-кляк...

Спяваюць сандалі. У сырых падзях раскінулася папараць вайя. Куст падобен на вялізную, у метр вышынёй, зялёную лілею. Вайя дрэмле пад мармы-танне вады ў вечным цяні старажытных таполяў.

Якія тоўстыя! Метраў пяць у акружнасці. Якія вьісокія! Метраў трыццаць у вышыню.

_ Лётаюць аранжава-жоўтыя кітайскія івалгі. Вялі-Кія. Большыя за голуба. Якая шумлівая цішыня!

461

...Севярыну пашанцавала. Ледзь паспеў выйсці на добра-такі заржавелыя рэйкі вузкакалейкі — з'яві-лася дрызіна. Спынілася.

Ехалі трох. Мабыць, рамонтныя рабочыя.



  • Куды?

  • У Тыгравую.

  • Заолаг, ці што? Ходзіце вы ўсё, хлопцы, ходзі-це. Работка не дай божа. Па мне, дык лепей кувалдай махаць. I без стрэльбы... А раптам мядзведзь ці яшчэ нешта?

  • Не кажы. Яны слова ведаюць, заолагі,— ска-заў другі.

Свістаў над дрызінаю вецер. Бы ў калейдаскопе — разгледзець не паспееш — беглі, мяняліся скалы, соп-кі, дрэвы.

Калі дрызіна спынілася, адзін з работнікаў раптам палез у патыліцу.



  • А можа, не варта яго адпускаць?

  • Чаму? — спытаў той, хто вёў.

  • Нетры.

  • Глупства. Заолагі, яны прывычныя. Не зблу-кае. Унь, хлопча, пойдзеш напрасткі. Там будзе закі-нуты «вугольнік» вузкакалейкі. Компас ёсць?

  • Унь,— Будрыс паказаў на сонца.

  • То ад «вугольніка» на паўночны захад. Толь-кі так.

Дрызіна памчала. Будрыс пастаяў трохі і заглы-біўся ў зараснікі.

Зялёны цень. Бягучае святло. Шолах лістоты. Глу-хі рытм сандаляў.

VI ВЯЧЭРНЯЯ ПЕСНЯ КЕДРА

Сонца пачынала хіліцца да захаду. Доўгія чорныя цені ствалоў ляглі на малахіт лістоты. У твар веяла добрым трапяткім халадком.

Севярын думаў ужо, што ідзе не той дарогай,^калі сцежка вывела яго да слупа з прыбітай таблічкай. № таблічцы быў надпіс: <<Мяжа».

Трохі прыбадзёрыўшыся, Будрыс паскорыў крок. Часам нібы лёгкі ўздых прабягаў вяршынямі кед-раў — водгук брызу.

462

Хвоя кедраў цямнела, таемна шумела ў залацістай і блакітнай вышыні. Сцежка пайшла з хрыбта ўніз, на дно вялізнай падзі.



Над галавою ў Будрыса, аранжавая ў прамянях захаду, высілася голая Янтунлаза. 3 хрыбта, на якім ён стаяў, імкнуліся на дно падзі шматлікія ручаіны, рачулкі, крыніцы. 3 другога, далёкага хрыбта так-сама цягнуліся срэбныя ніці. I ўсе яны зліваліся на дне. даліны з невялічкай хуткай рэчкай.

«Ага, значыцца, гэтыя начоўкі і ёсць — Падзь. Нішто сабе! Лагчына. Два хрыбты. Мабыць, аж да тых унь гор, злева, чорных ад піхты. А ўправа — да мора. Кіламетраў з сотню па перыметры, Нішто... Жылля не відаць. Толькі унь там дымок, мабыць, егерскі кардон. I унь там, кіламетраў, можа, за двац-цаць, яшчэ дымок. Ну, а цэнтральны пасёлак? Ён дзе?»

Вось. Амаль пад ім. На самым дне Тыгравай Падзі. Прыткнуўся да рачулкі. Нешта каля дзесяці маленькіх домікаў. Пуні. Яшчэ нешта.

«Што ж, трэба ісці».

Будрыс пачаў спускацца. Адразу стала цяніста і прахалодна. Часам ціха ўздыхалі над галавой кед-ры. Чаплялася за ногі нейкая дрэнь — ён не ведаў што, ды і не хацеў ведаць: занадта стаміўся.

Калі ён спусціўся на дно распадка, на левым хрыбце ляжаў ужо глыбокі цень, і толькі правы хры-бет чырванеў у апошніх прамянях сонца.

Перайшоў рэчку. Яна была надзіва празрыстая для Прымор'я,і ён зразумеў чаму: уся, разам з пры-токамі, ляжыць у лесе. Карані надзейна трымаюць грунт, не даюць дажджам вымываць гумус. Пэўна, у дождж закаламуціцца на гадзіну — і зноў, як сляза...

Вось будыніна ля берага. Лазня. Нейкая пуня. Ля яе дзве машыны грузавыя. Бярвенчатыя домікі. А ото, пэўна, дом дырэктара. «Фізіягномія» ў дома гэткая... адметная.

У двары яго сустрэлі брэхам две лайкі. Брахалі і вілялі хвастамі. У такой глушыні чалавек не вораг, але ж... служба. Асабліва старалася адна, белая як снег, з ласкавымі арэхавымі вачыма.

— Не смей, Амур! Свае...

Амур, нібы толькі і чакаў загаду, весела заскакаў



вакол Севярына, закруціў хвост абаранкам, пабег на-4 перадзе, бы паказваў дарогу.

Той, хто адазваў сабак, сядзеў на ганку і чысціў стрэльбу. Стройны, невысокі, але моцны. Твар ка-рычнева-румяны. Празрыстыя блакітныя вочы, а ля іх сетка зморшчынак. Малады яшчэ, а зморшчынкі, ві-даць, таму, што ўвесь час даводзіцца жмурыцца ад сонца і ветру. Харошыя роўныя зубы, прыемная ўсмешка. Пальцы рук нервовыя і спрытныя. Добра ведаюць, што такое зброя.



  • Вы дырэктар?

  • Так. Чым магу служыць?

Будрыс адрэкамендаваўся. Сказаў аб мэце пры-ходу.

  • Здалёк вы да нас. Дзянісаў маё прозвішча. Захар Іракліевіч. Дык вам хто патрэбен?

  • Арсайла. Я яе трохі ведаю. Абяцала паказаць, што тут і як.

  • Ведаю. Самастойная такая дзяўчына. Здаецца, з Хабараўска?

— Вы не памятаеце?
Дырэктар усміхнуўся.

  • Дакументы глядзеў — усё ў парадку. А так, дзе ж запомніць. Вы не глядзіце, што тут ціха. У мяне сотні людзей бываюць: мірміколагі, арнітолагі, ба-танікі, паразітолагі.

  • Гэта нашто?

  • Раён у мяне наконт кляшча бяспечны, але ўсё ж... Ну, хадземце ў дом.

Зграбна, без рук, узняўся на ногі, мякка ступаючы, пайшоў у дом. Пакой, куды яны трапілі, быў, відаць, кабінетам. Шафы з кнігамі, стол, канапа. На канапе калматая цёмная шкура гарала. На сценах таксама вісяць шкуры: лісіныя, барсуковыя, янотавыя. Над канапаю — рогі і шкура.

— Ізюбравыя,— сказаў Дзянісаў.— Бачыце, шку-


ра плямаватая, а на рагах — другі адростак. Сядайце.

Севярын сеў.

— Дык вось... яе на пасёлку няма.

Сэрца ўпала. ч



  • З'ехала?

  • Не. Яна ў паляўнічай хатцы. Гэта кіламетрау дваццаць уверх па плыні Тыгравай. Матылёў ловіць.

  • Я чамусьці думаў, што яна батанік.

464

— Яна ва ўсім знаецца.— I дырэктар зноў пахва-


ліў: — Сур'ёзная дзяўчына. А матылі — хобі. Папра-
сіў наш Ласкоўскі памагчы яму. У яго з жонкаю рук
не хапае. Вось яны ўтраіх там і сядзяць. Так што да-
вядзецца вам пераначаваць тут.

Пайшоў на кухню, корпаўся там нешта. Пасля з'явіўся з рукзаком і стрэльбай.



  • Баюся, здамся вам негасцінным гаспадаром. Але жонка з дзецьмі з'ехала. Адзін. У хаце — шаром пакаці...

  • Нічога, у мяне ёсць прыпасы.

— То хадзем адвяду вас на начлег.
Сутонне вісела над хаткамі, над тайгой.

  • Я вас у доме нашых арнітолагаў пасялю. Мож-на б і ў мяне, але там зручней. Яны з'ехалі на Амур, бо там пералёт пачаўся ўжо. Будзеце адзін у вялікай хаце. Адпачнеце.

  • Няёмка...

  • Глупства. У нас тут — камуна.

Па дарозе да доміка яны не сустрэлі ніводнага ча-лавека. Пасёлак як вымер. Людзі разышліся па сваіх таежных справах ці, можа, спалі. Хата арнітолагаў была такая ж, як дырэктарская. Плот, гародчык, ганак, шчапяны дах. Толькі што неашаляваная ве-ранда паменей, ды няма пуняў.

Дзянісаў запаліў святло і чартыхнуўся, зваліўшы цыліндрычную, зробленую з металічнай частай сеткі клетку. У клетцы нешта засычала.

— Гульню знайшлі. Тыгравую вужаку ў цюрагу
пасадзілі. Дзяржаўны злачынец.

I дастаў з сеткі здаравенную змяюку, сантымет-раў, мабыць, у 120—150 даўжынёю. Змяюка была ярка-зялёная, уся ў буйныя папярочныя палосы і пля-мы. На пярэдняй частцы тулава, п.а баках, былі рас-кіданы аранжава-чырвоныя плямы.

— Бачыце, які прыгажун. Спрытны. Хуткі. Разум-
ік. Трымайце.

Будрыса перасмыкнула ад агіды, але ён зразумеў: е возьмеш — можна страціць павагу ў гэтага дзіў-ага чалавека.

— Толькі не сціскайце. Спакойна трымайце на
алонях. Тады ён не кусаецца.

Севярын узяў. Сапраўды, нічога страшнага. Толь-і непрыемны холад.

465


  • Бачыце? — Дзянісаў узяў вужаку.— Прыго-жы. Спрытны нават у вадзе. Рыбу ловіць. А вось мы цябе зараз пусцім. Жыві. Зімуй. Агульная амністыя.

  • Вы і змей не баіцеся?

  • А чаго іх баяцца. Не лезь, куды не трэба. Не на-ступай. Не хадзі босы. Хадзі асцярожна. Ніводная змяя цябе не ўкусіць. Калі яе не ганяць, то нават по-лаз Шрэнка можна перакладаць, каб фотагенічна ляжаў, ды здымаць. Ну, шчытаморднікаў сцеражыся. Ды і — чалавек вінаваты. Лезе проста на хвост, сля-пак няшчасны. Не ўмее ў лесе, ломіцца. Як жа, пака-рыцель прыроды! А трэба — ціха.

Зайшоў у пакой, выняў з шафы просціны, коўдру, падушку, кінуў на тахту.

— Адпачывайце. I лепей не расчыняйце акон.


Матылі спаць не дадуць. Ну, і іншыя могуць быць
абуджэнні... Часам непрыемныя.

Палез у рукзак, дастаў палову кеты, загорнутую ў газету, чэрствы хлеб, нейкае цёмнае вяленае мяса, слоік з чырвонай ікрой і пачатую бутэльку каньяку.



  • Каб не думалі, што скупеча. Сапраўды, бабы ў доме няма, то тут вам будзе лепей. Раскашней. А я позна вярнуся, разбуджу. Выпіў бы з вамі, ды мне на сустрэчу з адным сябрам трэба. Баюся, што тая сустрэча для яго кепска скончыцца.

  • Дзякуй вам. Але што ж я адзін піць буду?

  • Апошняя справа,— згадзіўся Дзянісаў.— Ну, можа, чарку. Для апетыту. Заўтра прыйдзеце да мя-не — дам пропуск. Без гэтага ў нас нельга. I хатку як знайсці — раскажу.

Усміхнуўся нейкай адсутнай усмешкай.

  • Што, харошая яна дзяўчына?

  • Па-мойму — вельмі. Ды я нядаўна яе ведаю.

  • I гэта лепей, што яна вам нашы джунглі пака-жа. У супрацоўнікаў, прабачце, часу няма. Гарачыя зараз дні. Штат маленькі. Да зімы рыхтавацца трэба. Вось і выходзіць, што я не гаспадар, не гасцінны за-стольнік, а нейкі кяржак.

  • Кіньце,— сказаў Севярын.— Мне аж сорамна...

  • Пайду,— сказаў Дзянісаў.— Дарэчы, за дзвя-рыма вуды складныя. Як пойдзеце — вазьміце. Стол багацейшы будзе. Толькі сіму не лавіце. Забаронена. Урэшце, яна на нерасці і не есць, а значыць — і не клюе. А мальму, стронгу, бярыце колькі трэба. Пустая

466

рыба. Смачная, а для запаведніка пустая. Ікру ў сімы жарэ.... Ну, адпачывайце.

Кедры зашумелі за акном. Севярын здрыгануўся, і адразу радасць працяла ягонае сэрца. Радасць, бо гэты вялізны дом у джунглях хоць на адну ноч, але належаў толькі яму.

«Малайчына, Дзянісаў. Ведаў, што робіць».

Веранда. Кухня з рукамыйнікам, лаўкай, праль-най машынай, сталом, электрапліткай і плітой на тры канфоркі.

Яшчэ пакой. Напаўпусты. У ім нейкія калекцыі, чучалы, прыборы. I ўрэшце той, дзе тахта. Шафы з кнігамі. Між іх пісьмовы стол і прыёмнік. Карта Прымор'я. Над тахтой — плахта, распісная талерка з хаткаю і казачным крумкачом, а таксама рогі казулі. На іх — бінокль і фотаапарат.

На тахце — дзве сшытыя ваўчыныя шкуры.

Ля дзвярэй — фотапартрэт старамоднай бабулі, якая рассунула чараты і з замілаваннем глядзіць на гняздо з яечкамі. Вусны выцягнуты. Твар у добрых зморшчынах. Пэўна, нейкі аматар-арнітолаг... На ву-чоную не падобная. Па тыпу, пэўна, амерыканка.

А на дзвярах выразаны нажом смяшлівы і смешны Бураціна.

Севярын хутка павячэраў, выйшаў на двор. Над галавою было высокае халаднаватае неба з празры-стымі, ледзянымі, вельмі высокімі зорамі. Высокімі, пэўна, таму, што над імі былі хрыбты.

Вярнуўся ў хату. Лёг на халодныя просціны, пад якімі адчувалася цёплая ваўчыная шкура, выцягнуў-ся і засмяяўся ад прадчування нейкага цьмянага, але вялікага шчасця.

Змрочныя начныя кедры спявалі за сцяной.

VII

РАНІШНЯЯ ПЕСНЯ ПРА ДЗІКАГА КАТА,



ЯКІ ДАУ МАХУ

На дне вялікай падзі ляжала яшчэ світанкавая імгла, і толькі вяршыні самых высокіх гор бранза-велі ў першых прамянях сонца.

Там кучаравіліся лясы, там было відаць ледзь не

467




кожную галінку — такое празрыстае было тут павет-ра. А ў катлавіне быў зялёны змрок, пранізаны туман-на-залацістым водсветам заранкі.

Севярын выйшаў з хаты ў адных трусах і пайшоў па расе да Тыгравай. Было холадна, але гэта быў не той холад, што бярэ за косці, а той, які прымушае глыбока дыхаць, рухацца, адчуваць сябе маладым і здаровым, той, у якім, здаецца, мерзнуў бы і мерзнуў.

Высока-высока залацілася сонца на вяршынях. Тыгравая бруіла на каменьчыках, сінела і серабры-лася на іх, ясна стаяла ў глыбокіх ямах. Кожную пясчынку на дне было відаць: вада, здавалася, была больш празрыстая за паветра. I ў ёй хадзілі страка-тыя невялікія мальмы — стронгі, як іх называлі тут. Была іх процьма.

Шырокая круглая спіна мільгнула над вадою. Рыбіна даўжынёю нешта пад метр ішла ў вытокі ракі, змагаючыся з плынню. Ен здагадаўся, што гэта ідзе на нераст сіма. Ей было зручна. заходзіць у раку. Вада пасля шторму і залевы пэўна паднялася.

Будрыс выбраў месца, дзе, як яму здалося, будзе па шыю, скочыў у ваду і... сербануў ад нечаканасці. Тут было метры два з паловаю, калі не болей. А зда-валася — ну, метр семдзесят. Так падманвала чысці-ня вады. Тады ён выбраўся на болын плыткае месца і доўга стаяў, адчуваючы, як крыштальны холад крадзецца ў грудзі і жывот. Стаяў і глядзеў, як усё больш наліваюцца золатам горы, як заЛатая лава ўсё хутчэй спаўзае з вяршынь V падзь.

...Дырэктар быў у канцылярыі.



  • Рана.

  • Ды і вы — рана,— сказаў Будрыс.

  • Я не рана. Я яшчэ — позна...

Твар ягоны, сапраўды, быў трохі памяты. Але па ім усё ж не было відаць, што праведзена бяссонная ноч: карычнева-румяны загар, рот усміхаецца.

— Хадзем.

Яны зайшлі ў лабараторыю. I тут Севярын трохі ачмурэў. Справа была не ў тым, што паўсюль ляжалі гербарыі, што на паліцах шафаў бялелі чарапы бун;4 ных звяроў і шкілеты дробных,1 што паўсюль віселі шкуры, што колбы, рэторты і іншае грувасцілася на сталах у нейкім невядомым яму парадку. Было іншае.

...Лабарантка ўзважвала на звычайных магазін-

468

ных вагах дзікага ката. Кот быў стрункі, дужа даўга-ногі, з пушыстым і кароткім хвастом. На невялікай галоўцы — дзве невялікія крывавыя плямы. Зялёныя вочы глядзяць ашклянела, пашча люта разяўлена.



Футра ў ката было вельмі прыгожае. Дымчата-рыжае, трохі ў бруднаватую вохру, і ўсё ў цёмна-шэрыя і бурыя ільсняныя вялікія плямы. На хвасце — амаль чорныя колцы.

Кот ніяк не хацеў змяшчацца ў шалі вагаў, не ха-цеў ляжаць: то нага звешвалася, то галава, то са-слізгваў тоўсты азадак. Урэшце яго сяк-так змясцілі: ляжаў клубочкам, толькі лапы звісалі.

— За што гэта вы яго?

Зморшчынак ля дырэктаравых вачэй пабольшала:

— Трэба ж вывучаць. Чым гадуецца ў гэтую пару,
які хабітус?

Кот насцярожана глядзеў на Будрыса.



  • Гэ-эх, коця, як жа гэта ты так даў маху?

  • Шкадуеце? Гэта добра,— сказаў дырэктар.— Заставайцеся ў нае. Работу дам. Дужа патрэбны людзі, якія шкадуюць жывое.

Лабарантка клала раўнавагі, быццам не звера ўзвешвала, а адпускала кіло сухога кісялю. 3 абса-лютна абыякавым выглядам.

  • Вы, Ніна, перш чым брацца за працу, выцягніце ў яго кляшчоў з вушэй. Набраў поўныя вушы, вала-цуга,— сказаў Дзянісаў.

  • Добра,— сказала Ніна.— Я пінцэтам.

  • Патрэбны людзі, якія шкадуюць,— сказаў Се-вярын.— Ну, а вы?

Дырэктар паглядзеў на яго з цікавасцю.

  • Дзеля шкадавання часам даводзіцца і забіваць. Каб ведаць пра звяроў усё: што ядуць, што любяць, каго і калі ад іх трэба берагчы. Мы — гаспадары. Можа.мы і не маем на гэта права, але так склалася. Гэтага не зменіш. I мы павінны навучыцца гаспада-рыць разумна. Пакуль што адбіраць у некаторых жыццё, каб ведаць, каб пасля ўжо ні ў каго не адбі-раць, а нават дапамагаць кожнай істоце... Каб жылі астатнія. Вось як.

  • Ну, гэтаму ўжо нічога не дапаможа.

  • Для суцяшэння, каб не дужа шкадавалі, ска-жу, што гэтая ласкавая кыца ловіць і душыць нават маладых касулят, зайцоў, рыбу.

469

  • Не можа быць!

  • Я вам кажу. I вы лепей не на наш разумны гуманізм навальвайцеся, а на тых, хто труціць азёры, рэкі, лясы, хто не сёння-заўтра атруціць акіяны. Мы — усё для ўнукаў, хаця рукі ў нас часам бываюць у крыві. У тых — усё для кішэні і пуза, а рукі чыс-ценькія.

Памаўчаў.

  • Я вось цяпер шмат каго нізавошта не заб'ю. Да канца ведаю шкоду і карысць. «Гідкую» тыграву вужаку не заб'ю. Тыгра не забіваў ніколі, нават калі можна было. Шмат каго яшчэ не заб'ю. А вось харзу — непальскую куніцу — і секунду не пава-гаюся.

  • Восем кілаграмаў сто пяцьдзесят грамаў,— сказала Ніна.

  • Ну, восем кілаграмаў мне не трэба,— даволі няўдала пажартаваў Будрыс.— А сто пяцьдзесят — магу.

На яго здзіўленне яны засмяяліся. I ён зразумеў, што тут чалавечыя адносіны проста ачышчаны ад усіх умоўнасцей, што тут радуюцца кожнаму чалавеку і важліва тут не тое, удалы жарт ці не, а проста самы намер чалавека-сябра нязлосна пажартаваць.

  • Гэта, як вернецеся,— сказаў Дзянісаў.— Праў-да, Ніна?

  • А што ж,— усміхнулася тая, і Севярын раптам зразумеў, што яна вельмі харошанькая. •

Дзянісаў павёў Будрыса ў свой кабінет-закутак. Тут таксама былі шафы. Пакуль Севярын разглядаў у слоіках бялёсыя, падобныя на пятрушку і на чалаве-ка, карані жэныпэня, Дзянісаў нешта пісаў.

—■ Вось. Пропуск. «Прапаную егерам аказваць садзейнічанне на ўсёй тэрыторыі запаведніка». Самае галоўнае для вас — гэта. Кардоны ў нас пераважна па хрыбтах. Унь там — першы. Праз дваццаць кіла-метраў другі,— ён паказваў у акно.— Там горы сі-неюць. Гэта — Чорны хрыбет. Там тры кардоны. I тут, на левым хрыбце, чатыры. Можаце ў егера браць каня. Нават калі гаспадара дома няма. 3 першага\ даедзеце да другога. Там зменіце — і на падменным да трэцяга. Ну, і гэтак далей...



  • А як там гаспадара не будзе...

  • Паставіце ў стайню. Рана ці позна егер з пер-

470

шага кардона прыедзе на другі і возьме сваё. Або егер з другога сам прыгоніць.



  • Я лепей пешшу.

  • Вярхом не ўмееце?

  • Умею. А лепей пеша.

  • Што ж, правільна. Убачыце болей. А ходзіце добра. Бачыў, як спускаліся з хрыбта. Не ломіцеся. Бязгучна, як звер. Так можна ўсё ўбачыць. Для такіх людзей лес — жыве. Паляўнічы?

  • Ёсць трохі.

  • А кажаце — «кот».

  • Кот даў маху. I ўсё ж ката шкада...

  • Іначай вы не былі б чалавек... Компас ёсць?

  • Мяркую, ён тут не патрэбен.

  • Чаму?

  • Унь арыенціры,— Севярын паказаў на вяршыні гор.— Хрыбет злева, хрыбет справа, хрыбет напера-дзе. За спіной няма гор. Мора. Ад левага да правага хрыбта кіламетраў дзесяць. Ад мора да хрыбта на-перадзе кіламетраў сорак — пяцьдзесят. Не заблу-каеш.

  • А за хрыбтамі?

  • А мне там пакуль няма чаго рабіць. I тут ціка-вага хопіць.

Вочы ў Дзянісава блішчалі:

  • Слухайце, вы мне ўсё больш падабаецеся. Па-ляўнічы, умееце бачыць, умееце хадзіць, умееце ке-міць і ўзважваць, звяроў шкадуеце, можаце перама-гаць нават жах і гідлівасць... хаця б — да змей... Гэта цяжка, паверце мне. Можа, застанецеся? Хата будзе, грошы будуць, жонку знойдзем. А галоўнае, вельмі... вельмі будзе цікава.

  • Я падумаю,— нечакана для самога сябе сказаў Будрыс.— У мяне зусім іншая праца... вельмі важ-лівая... Мне позна, бадай, ламаць жыццё. Але мне прыемна думаць, што я магу застацца.

  • Харошы адказ. Ну, цяпер пра дарогу. Карта... Цьфу, д'ябал, дзе ж карта? Ну, усё адно. Тут вельмі проста. Бачыце, сапраўды за спіною мора. Запавед-нік — гэта наша падзь, тры хрыбты і тое, што за імі. Злева — хрыбет Ярай Вады, справа — хрыбет Сан-лін, або Мангу. Ведаеце, што такое па-маньчжур-ску — Санлінчжычжу? Гэта — «Уладар гор і лясоў». Тыгр. А наперадзе — Чорны хрыбет. Амаль увесь за-

471

паведнік -—даліна Тыгравай. Амаль ля вусця, на ле-вым беразе яе, наша база.

Дзянісаў маляваў на памяць. Нават фігуркі сям-там крэсліў.

— 3 хрыбта Санлін плыве толькі дзве рэчачкі.
Крыніца Ізюбраў — амаль з-пад Кардона Старога
Аленя — і Паляўнічая крыніца ля вашае хаткі.

Ен намаляваў хатку, амаль ля вытокаў Тыг-равай.



  • Але вы пойдзеце правабярэжжам. Пад хрыбтом Ярай Вады. Там старая сцежка хунхузаў. Пасля — паштовая. Мы ёю карыстаемся. Тут будуць крыніцы, рэчкі. Іх многа. Горская крыніца. Залатая, Япруко-вая, Мёртвая, Другая Залатая.

  • Чаму Залатая?

— Там калісьці прышлыя кітайцы золата мылі.
Нямнога. За лета намые чвэрць фунта — яму і до-
сыць... Пасля Падкрыжовая, бо плыве з-пад Крыжо-
вай гары. Убачыце. Высачэзная, чорная. Потым бу-
дзе крыніца Лаўжовая, Яром, Папярочная. А далей
прйдзе Чорны хрыбет і па ім старая, забытая пашто-
вая дарога. Ад Лаўжовай да хрыбта суцэльныя джун-
глі... Ліяннікі, вінаград, дзіч, нетры.

Ён круціў ручкай па аркушы, паказваў, якая там дзіч.

— Вы туды не ідзіце. Адразу за Другой Залатой
крыніцай пераходзьце Тыгравую — і вось яна вам
будзе, хата. Над Паляўнічай крыніцай.1 Яны там.

Ставіў па хрыбтах кружочкі са сцяжкамі.

— Гэта — кардоны. На іх можаце ўзяць каня...
Ну, вось і ўсё. Толькі... будзьце асцярожныя.

Дапытліва паглядзеў на Будрыса.



  • Запісвайце, што ўбачыце. Свежае вока — гэта карысна... Яшчэ што... Ага, можа за вамі ўвязацца сабака. Асабліва гэты бандзюга Амур. То, калі па-трэбен, бярыце. Ён будзе верны. Сабакі ў нас ве-даюць: чалавеку трэба памагаць. А калі перашка-джае — скажыце: «Дамоў>>. Яны прывучаны слухац-ца першага слова.

  • А чаго таму Амуру за мною ісці? ч

  • Гуляць хоча. Гэта ж усё адно як дзіця на кір-маш узяць. Бяжыць сабе ды носам чытае. Стр-рашэн-на цікава! Ну, і чалавека кідаць не хочацца... Што яшчэ...

472

Дзянісаў падумаў трохі і раптам палез у шафу. Дастаў адтуль дубальтоўку і пяць патронаў.



  • Вось. Закон парушаю, але... Дурэць не будзеце, салідны чалавек, але можа, на жаль, спатрэбіцца, каб пужнуць сяго-таго... Толькі ўлічыце, стрэл — гэта ў нас НП, надзвычайная падзея. А ўжо стрэл у звера...

  • Сам ведаю. I вы мяне ведаеце. А што такое?

  • Леапард,— неахвотна сказаў Дзянісаў.— Як тут кажуць, «барс».

  • То што іх, хіба няма тут? Ніколі не было?

  • Заўсёды ёсць. Сям'я або дзве. Ад трох да васьмі кыцаў. Знаёмыя. Нашы. Смірны народ... Ну, касуляў ядуць, часам япрукоў, драбязу розную. Чалавека баяцца. Зусім бяспечны для чалавека звер. Як уба-чыць — лататы...

  • То нашто стрэльба?

  • Ужо некалькі тыдняў робіцца дзіўнае... Яшчэ адзін з'явіўся... Як дурны нейкі. Некалькі замахаў на быдла ля самай базы... А звычайна яны толькі ў вярхоўях Тыгравай ходзяць, паху жылля, як агню, баяцца. Так што вы сцеражыцеся. Удзень — не на-падзе. Уначы — не адыходзьце ад агню. Чорт яго ведае, што яму ў дурную галаву стукне! Чужы. Мо з хрыбтоў прыйшоў, мо з Кітая. Непалоханы. Зна-хабіўся. Галодны, мабыць.

Устаў:

  • Добра, хлопча, ідзіце. Разбярэцеся?

  • Разбяруся. Дзякуй за ўсё.

  • Прабачце, што не вяду. Працы столькі — сплю па дзве гадзіны.

— Ну і я не малы, каб мяне за ручку весці.
Яны паціснулі адзін аднаму рукі. Пасля Севярын

выйшаў з хаты і пакрочыў да Тыгравай. Рукзак і стрэльба прыемна ціснулі на плечы. Часам меладыч-на бразгалі ў кішэні патроны.

VIII САНАТА ТАЙГІ (СКЕРЦА)

Ля гэтай глухой сцежкі ўвесь час цягнулася ней-кая калючая дрэнь. Зробіш некалькі крокаў — і шта-ньі пакрываюцца крупінкамі зялёнага, цупкага на-

473

сення. Спачатку Севярын праз кожныя колькі там метраў спыняўся і абтрасаў іх (адвальваліся яны лёг-ка), але потым яму гэта абрыдла, і далей ён ішоў ужо так. Порткі да каленяў былі нібыта ў зялёнай брані. Цяпер яму было ясна, чаму гэтае паскудства толькі ля сцежак. Людзі разносяць на вопратцы. Ён паспра-баваў, ці прыстане насенне да сарочкі. Не, ліпнула толькі да сукна. Значыцца, першапачатковы разлік гэтага пустазелля быў на поўсць жывёлы.

Тайга пераклікалася сумнаватымі і рэдкімі пту-шынымі галасамі. Птушкам няма чаго было спяваць: набліжалася восень. Дзіўна было шмат чаго не ведаць у лесе. Чалавек ішоў і пазнаваў толькі асобныя дрэ-вы: цэльналістую піхту, граб, карэйскі кедр, мапьч-журскі арэх.

Больш за ўсё было лістоўных лясоў. I прыемна было ісці пад іхняй сакавітай, начыста вымытай дажджом лістотай.

Уся зямля ў зялёным паўзмроку была асыпана сонечнымі плямамі. Як плямістая шкура ізюбра.

I ўвесь час побач мармытала, балбатала, легкадум-на смяялася Тыгравая. Сплятала свой голас з гала-самі тайгі.

Пазнаваў ён таксама ліпы, дзікія вішні і грушы, язмін і бэз, які рос тут вялікімі дрэвамі. I добра было ўяўляць, якое ж тут дзіва робіцца вясной, калі ўсё гэта цвіце.

«I сапраўды, застацца б тут. Гражыну ўгаварыць застацца. 3 Дзянісавым на паляванне хадзіць...»

Ен ведаў, што гэта толькі мара, казка на некалькі дзён, што выйсця яму няма. Ен любіў сваю безвыход-насць. Абы галава стала здаровая. Абы не гэтыя кашмары па начах.

Найболып уразіла яго адно дзіўнае дрэва. Цэлымі гаямі яно сустракалася на берагах ручаін, цераз якія ён ішоў бярвеннямі, а то і проста скачучы па камянях, і па беразе Тыгравай. Пальмавай стройнасці, з пыш-ным султанам драбналістых галін недзе ўверсе, яно сонечна шумела над вадой. Вельмі падобнае на эўка-ліпт, тугое як струна, яно расло... на камянях. Так,ч на жвіры і абкатаных буйных галышах. Часам на вы-сокіх, метры ў два, валах з гэтых галышоў, валах, нанесеных калісьці Тыгравай.

Севярын ведаў, што ў такіх умовах ніводнае дрэва

474

расці не будзе. А гэтае расло, немаведама адкуль чэрпаючы сокі на тое, каб выгнаць у неба ствалы та-кой вышыні і прыгажосці. I Севярьш са здзіўленнем зразумеў, што гэта не эўкаліпт, а нейкая своеасаблі-вая вярба.



Ен яшчэ не ведаў, што гэта была чазенгя.

Нехта неасцярожна хукнуў за яго спіною. Будрыс азірнуўся і ўбачыў, што за ім зладзеявата крадзецца беласнежная, сям-там у палевае, лайка Амур.

— Ну што, са мною пойдзеш? Хадзем. Толькі ўлічы, за Мёртвай крыніцай выпраўляю цябе дахаты. Малым хлопцам з пароды лаек няма чаго рабіць у джунглях за Мёртвым ключом. Добра?

Амур маўкліва згадзіўся, што так будзе лепей, і затрухаў уперадзе. На поўных, значыцца, правах.

Ісці было цяжка толькі там, дзе Тыгравая вырвала частку сцежкі. Там даводзілася лезці праз гушчар. Але і гэта было добра. Вакол джунглі з калючай сваячкі жэньшэня — дрэвападобнай араліі. Нават лістота ў яе была з калючкамі. Вакол — яблыні з маленькімі, у пазногаць мезенца, яблычкамі. Вакол — горны ясень з буйнымі белымі плямамі на ствалах (як, ты скажы, нядбалы садоўнік паляпаў абы-як пэндзлем з вапнай). Вакол — гіганцкія ільмы, чаром-ха, бружмель, вольхі. Бязмернае багацце фарбаў, адценняў, парод.

1 ва ўсім была суцэльная, без заганы, прыгажосць, вялікі спакой надыходзячай восені, жыццё.

Гладкі, з залацістымі вачыма Амур бег і раз-пораз аглядаўся: ці тут чалавек? Маўкліва прызнаў за га-спадара на час гэтага паходу.

Чалавек не краўся, чалавек не крычаў на гаспа-дара, чалавек ішоў ад базы — чаго ж яшчэ? I Амур, канчаткова абдумаўшы гэта, пачаў перыядычна зні-каць.

Севярын ішоў па-паляўнічаму асцярожна. Так асцярожна, што ледзь не наступіў на маленькага аранжавага бурундучка. Той, відаць, захапіўся на-рыхтоўкай ежы на зіму і не адразу заўважыў волата.

А калі заўважыў, то з рэзкім віскам — «ві-ці-глі!..» — драпануў з-пад самых Севярынавых ног, схаваўся за дрэва, у дзікім перапудзе вінтом пабег угору па ягоным ствале (з кожнага боку чакаў не-бяспекі).

475

Узбегшы досыць высока, бурундук сеў на галіне і, трасучы лапкамі, пачаў лаяцца. Крычаў, што вось ходзяць, вось носяць іх чэрці, вось палохаюць за-нятых справай добрых людзей.

— Ты — матам...— параіў яму Севярын.

I тады бурундук пачаў лаяцца яшчэ больш вісклі-
ва і ярасна. Нічога ў гэтым не было дзіўнага. На бу-
рундуковай аранжавай спінцы давеку засталіся пяць
чорных палосак. Гэта калісьці, у дагістарычныя ча-
сы, пагладзіў яго па спіне кіпцюрамі казачны мя-
дзведзь. ,-;>І

Будзеш баяцца, вядома.

Бурундук усё яшчэ мацюкаўся, а Будрыс быў ужо далёка. Ішоў цераз крыніцы, і кожная крыніца спя-вала па-рознаму і была на свой твар. Чароўна раз-настайныя былі песні вады. I весела, рэзка крычалі свае «віць-цвіць-цвіць!» шэрыя попаўзні, бегаючы ўніз галавою па ствалах дрэў. Бегалі нейкія зусім руч-ныя, не звяртаючы ўвагі на чалавека і сабаку.

Можа, таму ручныя, што вакол было мора сонца ў вясёлым лесе, што злева былі дымна-зялёныя горы, справа — сонечныя горы, далёка наперадзе — сінія горы.

Горы. Горы. Горы.

Самая казка пачалася незадоўга перад Япруковай крыніцай. Пачалі ўсё часцей трапляцца піхта і кедр. Сама крыніца бегла ў даліне, нібыта па прыступках, празрыстымі, тонкімі, як шкло, вадаспадамі. На кож-най прыступцы быў вадабойны кацёл, кожная пры-ступка была геаметрычна правільнай чашай, у якой шампанскім кіпела вада. Кіпела з аднаго боку, а з другога шкляна пералівалася ў ніжэйшую, наступную чашу.

Амур гучна хлябтаў з гэтых чаш: па глытку з кож-най. Не хацеў піць, але не мог адарвацца. Часам за-лазіў у чашу з лапамі і клаўся, хапаючы зубамі няўлоўны струмень.

Пасля Мёртвага ключа лес нават пахнуць пачаў


па-іншаму. Свежым, але вострым, спіртавым, амаль
нашатырным пахам. ч

— Восень ідзе...— сумна адзначыў Будрыс.

Аб восені сведчылі і шматлікія дуплянкі, і хаткі над сцежкай. Пранумараваныя, як дамы на вуліцы. і... пустыя.

476


«Так і ўяўляю іх сабе вясной. Галоўны праспект, фешэнебельныя кватэры... 3 кожнай — галовы вы-глядаюць, пляткараць, сварацца з суседкамі... Восень ідзе. Апусцелі».

За Мёртвай крыніцай (рэчка была сапраўды мёрт-вая, уся ў буйных круглых галышах, з адзіным стру-меньчыкам вады пад імі, але ў час залеў, мабыць, страшная) нешта цьмяна-непрыемнае ўпершыню штурханулася ў Севярынава сэрца...

...На высачэзнай піхце, трохі ўбаку і ўніз — сцеж-ка тут караскалася на адхон,— сядзела вялізная ка-лонія нейкіх цёмных, дзюбастых, падобных на крум-качоў птушак. Было іх,можа,з сотню. Натапыраныя, трывожныя, у нейкім напятым чаканні.

Севярын гукнуў на іх, толькі каб разбіць іхнюю цягучую, са злавесным адценнем, цішыню. Хмараю чорных крыжоў яны ўзняліся ў паветра з рэзкім ха-рактэрным крыкам, нешта накшталт «ког, ког!» або «кго, кго!».

Адляцелі недалёка і паселі зноў. Гэта былі япон-скія даўгадзюбыя вароны, але Будрыс не ведаў гэ-тага. Проста яму стала не па сабе ад нейкага прад-чування. Толькі на палову імгнення не па сабе. За-надта ўжо добры, пяшчотны стаяў вакол дзень. Ен, можа, і забыўся б на гэта, каб не выбег раптам з нет-раў Амур. Чынна, як паслухмяны хлопчык, пайшоў «ля нагі».

— Што, думаў, забыўся? — спытаў чалавек.—


А хто быў згодзен, што малым хлопцам з пароды лаек
нельга хадзіць за Мёртвы ключ? Га?

Амур глядзеў на яго залацістымі вачыма і віляў хвастом.

— Так у нас з табою не пойдзе. А калі цябе тут
вароны задзяўбуць? Як тады гаспадару ў вочы гля-
дзець буду? Дамоў... Ідзі, Амур.

Сабака пайшоў. Пайшоў, чапляючы лапа за лапу, штохвіліны аглядаючыся, няшчасны, быццам пабіты.

Сабака знік. Але не паспеў чалавек зрабіць і двац-цаці крокаў, як Амур з'явіўся зноў, стралою кінуўся з нетраў да ног, амаль прыціснуўся да іх.

— Правы качаеш?

Густая поўсць на сабачым загрыўку стаяла дьіба-рам, па гладкім беласнежным целе прабягалі буйныя хвалі гневу, змешанага з чымсьці незразумелым, мо-

477


жа, са страхам. Праз вострыя белыя зубы прарыва-ліся рыклівае клекатанне і хрып.

— Ты што? — Севярын глянуў у той бок, куды глядзеў сабака. Здалося яму ці не, што ў нетрах блі: скавічна прамільгнуў доўгі, няпэўнага ў паўзмроку колеру, плямаваты ад сонечнай лістоты, цьмяны цень?

Ударыў барабан лесу.

Чалавек нічога не мог бачыць і ведаць. Але было


прадчуванне. Першы грозны акорд уварваўся ў вя-
сёлае, зялёнае скерца тайгі. ;

IX

ЭЛЕГІЯ ПАЛЯЎНІЧАЙ ХАТКІ



Дно падзі ўвачавідкі павышалася. Мяняўся лес. Нешта ад тропікаў усё болып і больш паяўлялася ў ім. Высокія, амаль дрэвападобныя папараці, густыя, зялёныя завесы вінаграду, лімоннік з яго чырвонымі аскомнымі ягадамі, калючыя, з буйнымі шыпамі за-раснікі маньчжурскай араліі. Вінаград сям-там па-чынаў чырванець, і нібыта крывавыя струмені сплы-валі з галін маньчжурскага арэха, дуба, жалезнай і даурскай бярозы.

I ва ўсё гэтае буянае свята раптам упаўзла трыво-га. Сам не ведаючы чаму, Будрыс ішоў асцярожна, са стрэльбаю наперавес. I сабака ішоў «асцярожна (не хапіла духу яго прагнаць). I абодва адчулі нейкую палёгку, калі ўбачылі на другім беразе Тыгравай праз лістоту нешта бярвенчатае.

Севярын, мабыць, і не заўважыў бы гэтага, каб не прыглядаўся так уважліва, каб не пацягнуўся туды Амур. Хатка так добра хавалася ў нетрах, што можна было прайсці побач і не здагадацца аб яе існаванні. Нехта сядзеў на кукішках ля вады і мыў закопчаную каструлю. Узняў галаву...

3 раптоўнай звязанасцю Будрыс убачыў, што гэта яна. Нязвыклая ў чорных джынсах і кашулі з шат^ ландкі, нязвыклая ў зялёнай хусцінцы, з-пад якон выбіваліся бязважкія пасмы залацістых валасоў. I, га-лоўнае, нязвыклая ў залатым дзённым святле. Ён заў; сёды ўяўляў яе твар у прыцемку. Ен бачыў яго толькі аднойчы, у сутонні.

478

А тут гэты твар быў зусім іншы. I рукавы каўбойкі былі закасаныя вышэй локцяў, агаляючы тонкія і моц-ныя загарэлыя рукі, укрытыя залацістым пушком. I кісці гэтых рук, чорныя ад каструлі, журліва абця-каў празрысты крынічны струмень.

— Вы?..


На хвіліну ў гэтых цёмна-сініх вачах мільганула, здаецца, адценне радасці. I згасла. I ён нават не ведаў, было яно ці проста гэта яму патрызнілася. Вочы гля-дзелі на яго, нібы занава пазнавалі. А на строгіх вуснах быў цень нейкай унутранай, прыхаванай усмешкі.

  • Усё ж прыйшлі. А я думала...

  • Вы, значыцца, думалі...

  • Вось яшчэ! Думаю я заўсёды. Але тут...

  • Я трымаю слова. Проста катэра вашага не было.

Зменлівы, цякучы выраз твару.

  • Шторм...

  • У гэты шторм я дабіраўся да Рагвольда на яхце. Адтуль — сейнерам, а пасля пеша, праз хрыбет.

  • Герой,— невядома, ці пахваліла, ці даела яна.— I з сабакам... са стрэльбай... як то належыць. Даўно пакінулі Тараскон?

  • Ф-фу-у! Як не сорамна!

  • Ну, не злуйце. Добра, што знайшлі. Добра, што з'явіліся. Досыць з вас?

Пяшчотнае, вельмі жаноцкае аблічча. Падала яму локаць рукі.

I яму раптам, нечакана для самога сябе, захаце-лася пацалаваць яго. Але ён толькі паціснуў. А яна нібы здагадалася. Зноў з'явіліся ў вачах іронія і дзёр-зкасць.



  • Не думала, што зможаце адолець такі шлях.

  • Вы што, лічыце, што я зусім кабінетны?

  • Кабінетны, як здымак. Хадземце. Вось толькі рукі адатру.

Трывалая, маладая сіла жыцця была ў кожным яе руху. I Севярын на імгненне падумаў, што яго вяло сюдыі яшчэ нешта, акрамя цікаўнасці.

Сцены хаты былі з тоўстых бярвенняў, дах — з до-шак. Адзінае акно — звычайнае акно сялянскага до-міка. Толькі што каробка аконнага праёма ўстаўлена Ў сценку «лежма», і таму акно, як, ты скажы, «вене-

479

цыянскае». Дах змацоўваюць ад тайфунаў з мора па-кладзеныя на яго бярвенні. Тырчыць комін, зроблены з жалезнай трубы.

I, як працяг даху, навес з кар'я: дрывотня, цяпер амаль пустая. Кар'ё знята з аксаміту амурскага, кор-кавага дрэва. Мякка звісае амаль да зямлі.

Побач з хаткай лава. На ёй — вядро, каструлі, ба-чок. Гэтыя, па ўсім відаць, заўсёды тут, для кожнага, хто трапіць сюды. Стаяць цурбанкі-крэслы. Чар-нее плешына вогнішча, абкладзенага камянямі. Млее над хатаю светлы, лапчасты маньчжурскі арэх.

«Забрацца б сюдыўзімку. Прыпасаў набраць, све-чак. Сядзець сярод снягоў.паліць печку. Працаваць, думаць, на лыжах хадзіць. I каб побач была тая, каго любіш. I каб нікога болып не бачыць са старых сяб-роў... нават шэфа...»

Але і зараз цудоўна. Ля сцен — сонечнае мора гіганцкай папараці, над дахам — зялёная светлая хмара арэхавай лістоты. Над ёй — піхты і цёмныя бальзамічныя кедры. А вышэй за ўсё — горы.

На цурбанках сядзелі два невядомыя, апранутыя па-таежнаму. Лысаваты смешны мужчына год пад сорак і жанчына сціплай, харошай прыгажосці, знач-на маладзейшая за яго.



  • Во, Тацяна,— з бязмерным здзіўленнем сказаў мужчына,— бач, Гражынка нашая дзікага хлопца ў тайзе спаймала. Вядзе.

  • Па-мойму, гэта ён яе вядзе,— са светлай усмешкай сказала жанчына.— Пад руляй.

— Мядзведзь іх там ведае, хто каго вядзе...
Мужчына распраўляў матылёў, дастаючы іх з ма-

рылкі. Прыціскаў разгорнутыя крыльцы, нават не гле-дзячы, што робяць ягоныя рукі. Узняўся насустрач Будрысу.

— Сакрат. Ласкоўскі маё прозвішча. А гэта —
мая чвэрць.

Тацяна ў параўнанні з волатам-мужам была са-


праўды мініяцюрная. Стройненькая, танюткая — ён
мог бы яе на далоні ўзняць. х

Пазнаёміліся.

— Парахавы Севярын,— сказаў Сакрат.— Са
стрэльбай. Мужныя рукі пахнуць травамі і порахам.
Ото цяпер я за нашу дзяўчыну не баюся.

480


  • Дзядзька Сакрат,— сказала Гражына,— ну як не сорамна!

  • А што, хіба трэба баяцца? — са страшэнным здзіўленнем і наівам спытаў Сакрат.

  • Баяцца не трэба,— з раптоўнай сухасцю ска-зала яна.

  • Матылёвы Сакрат,— сказала Тацяна.— Кінь-це, калі ласка, вашы кепікі. У вашага вялікага цёзкі жарты былі разумнейшыя.

  • Ды я што? Я, можна сказаць, і нічога. Я — ха-рошы...

— Ведаю,— вельмі проста сказала Тацяна.
Яна, відаць па ўсім, з першага позірку зразумела

ўсё тое дзіўнае, што стаяла паміж маладымі людзьмі. Іхнюю звязанасць, няёмкасць і нават неразуменне таго, што з імі робіцца. Неразуменне другога і само-га сябе.

— Сядайце, Севярын,— сказала Гражына,— за-
раз каву піць будзем. А пасля вы пойдзеце з Сакра-
там па матылёў. «Порхать средь кашкп по лугам».

Голас быў абыякава-іранічны. I зноў Будрыс здзі-віўся зменлівасці гэтай вельмі жаноцкай, малой істо-ты. Ен не чакаў іншай сустрэчы, і, аднак, усё гэта неяк непрыемна ўразіла яго.



  • Цікавыя матылі? — глуха спытаў ён.

  • Страшэнна цікавыя,— сказаў Сакрат.— Тут увогуле багата. Нават ёсць два віды інда-малайскай фауны. Д'ябал іх ведае, як яны сюды забрылі!

  • Ты б яму, Сакрат, яшчэ лекцыю прачытаў,— сказала Тацяна.— Яму не словамі дундзець, яму па-казваць трэба. Вы аксаміт амурскі ведаеце? Унь ён.

Дрэва з ажурнай кронай стаяла непадалёк. 3 ажурнай кронай і мяккай нават на позірк карою ствала, сапраўды аксаміцістай, змаршчакаватай уні-зе, нібы напятай уверсе.

— Бачыце, якое дзіва можна на ім лавіць!


Матылі былі памерам у раскінутую далонь —

сантыметраў на дваццаць. Вясёлкавыя, экзатычныя — ніколі чалавек не здолеў бы стварыць нічога падоб-нага.

— Ветразнік Маака,— сказала Тацяна.— А вось
:: яшчэ. Гэта ксут. А гэтага тут называюць сінім ма-
І'хаонам. Які ён сіні?! Ен жа чорны махаон. Чорна-
| зялёны.

|: 17 У. Караткевіч, том 3 481



—■ А што...— сказаў Гражыне Севярын.— Дзіва!

— Хіба яшчэ такое дзіва бывае, як іх уначы ла-


віць,— чамусьці вельмі стрымана сказала Тацяна.

Будрыс заўважыў позірк, якім яна абмянялася з мужам, і зразумеў, што вось гэтым вельмі добра і што яны нізавошта на свеце не абмяняюць свайго вандроўнага лёсу. I яму стала трохі сумна.

...Яны не ведалі, што ім казаць адзін аднаму. I няёмкасць гэтая рабілася ўсё больш неадольнай.


  • Што вы бачылі сваім свежым вокам? —- спыта-ла дзяўчына.

  • Амур нешта непакоіўся. I гэтыя... як іх... крум-качы, вароны... Ну, дзюбастыя такія... зграяй дрэва абселі.

  • Японскія даўгадзюбыя.— Яна раптам уста-ла.— Ах, як жа гэта вы? Якая нядбайнасць! Сле-пата!

Нібы ўзрадавалася, што можна нейкім дзеяннем разбіць няёмкасць.

  • Дзяўчынка,— з перасцярогай сказала Таця-на,— не будзь зласлівай. Адкуль ён мог ведаць?

  • У чым справа? — спытаў Севярын.

  • Справа ў тым,— сказаў Сакрат,— што там, не-падалёк, нехта паміраў... або быў забіты. Вароны чакалі, пакуль памрэ.

  • Чалавек?

— Наўрад... Але хто ведае...
Севярын устаў, скінуў рукзак.

— Я павінен быў здагадацца. Прабачце. Я пай-


ду туды.

I ўклаў патроны ў дубальтоўку. Пайшоў да рэчкі.


Яму здалося, што Тацяна сказала нешта. Рэзкім
тонам. Тонам, у якім пераважаў дакор. Яму было
ўсё адно. Ён злаваўся на дзяўчыну, але найболып
злаваўся на сябе. Якога д'ябла яго панесла сюды!
I гэтыя думаюць чорт ведае аб чым. I яна. Ды і што
можна падумаць! Прыцёгся, ёлупень, галава дурная!
Хіба магчыма загадзя ведаць, як зразумеюць твае
ўчынкі людзі? Будуць яны верыць у чысціню тваіх
намераў або не? ^

Ен ішоў і лаяў сам сябе, калі раптам убачыў, што Амур стаў і глядзіць назад...

...Гражына даганяла яго. Ішла сваёй размеранан, няспешнай, вельмі прыгожай хадою. На хаду ўвагна-

482


ла ў стрэльбу патрон, зачыніла казённік, перакінула дубальтоўку цераз плячо.

  • Нашто вы ідзяцё? — спытаў ён.

  • Прабачце, я не мела рацыі.

  • Маглі б і застацца. Карысці з вас і там будзе мала.

  • Вельмі злуеце на мяне?

  • На сябе.

  • А вось гэта і дарэмна. Я... не злую на тое, што вы прыйшлі... Наадварот... Толькі нязручна было сказаць пры іх.

  • Лепей бы вы сказалі пры іх, а мне пасля — што хочаце, чым выстаўляць мяне ідыётам.

  • Я... не хацела гэтага,— у вачах цёплая пакора і пачуццё віны.

  • Прыгожая вы наша! Нашто вам гэта? Будзьце вы добрая. Так гэта вам пасуе. А то — дзікая котка. Восем кілаграмаў сто пяцьдзесят грамаў.

  • Даруйце мне. Ну, дайце ваш лоб, даўжэзны бамбіза.

Абяззброены, ён ішоў побач і бурчаў:

— Як нябожчыка... Узнагарода... «Я на подзвіг


цябе праваджала».

Гражына смяялася, гледзячы на яго.



  • Ну, мілы, добры, буркатлівы... Даруйце мне, калі ласка. Іначай памру ад згрызотаў сумлення.

  • Хітры вы народ, жанчыны, вось што.

Севярын адчуваў, што яны падыходзяць да месца.

— Тут, здаецца. Толькі варон не відаць.

— Дачакаліся, значыцца,— бязгучна сказала яна.
Рушылі ў зараснікі. I тут са страшным гвалтам

ірванулася праз хмызы і лістоту, залямантавала, нібы на смерць, варонячая зграя. Чорнымі крыламі ўцемрыла святло.

— Вось,— сказаў ён.

Дробны падрост піхтачак і кедраў быў у адным месцы прымяты, нібы праз яго кагосьці цягнулі, і ў самых нетрах гэтага падросту ляжала нешта. Гэтае «нешта» было плямістае і нерухомае, і нельга было зразумець, дзе ў гэтага нерухомага галава, а дзе азадак. I амаль адразу, з раптоўным пахаладзен-нем у спіне, Севярын зразумеў, чаму ён не можа ў гэтым разабрацца.

483





У забітага ізюбра не было галавы. — Дарагі,— сказала Гражына,— трыманце стрэль-бу напагатове.


  • Чаму?

  • Ён звычайна адпачывае непадалёк ад забітай здабычы.

  • Хто?

  • Леапард,— сказала яна.

Другі трывожны акорд аддаўся ў залацістым пе-радвячэрнім паветры. Севярын аглядаўся вакол. Але было ціха. Ціха і пуста.

  • Чаму вы думаеце, што гэта леапард? Можа, гэта...

  • Тыграў тут не бачылі два гады. Калі б гэта быў чырвоны воўк — падзь пакінулі б усе касулі і алені... Акрамя таго — галава. Леапард, нават сыты, заўсёды адгрызе ў ахвяры галаву: нібы ў вочы баіцца гля-дзець.

  • I ўсё ж забівае? Сыты?

  • Сыты. Было ж у яго мяса. А ён зрабіў замах на Амура. Бываюць сярод іх такія... прафесійныя забойцы. Толькі забіваць...

Яна хадзіла вакол месца здарэння, стараючыся не глядзець у падрост, у якім ляжала светла-карыч-невая, безгаловая і таму пачварная істота.

— Вароны не паспелі папсаваць. Леапард пайшоў


нядаўна. I вось яшчэ чаму я кажу: леапард,— след
на сырой зямлі. I яшчэ... I яшчэ...

Адлегласць ад аднаго следа да другога была кож-ны раз не меней як метраў шэсць-восем.



  • Ён спаймаў яго на пятым скачку. Сорак мет-раў,— шэптам сказала яна.

  • Чаму «спаймаў»?

  • Таму што леапард, калі ўжо ахвяра кінулася ўцякаць, амаль ніколі не можа дагнаць яе. Так, зробіць для праформы яшчэ метраў пяцьдзесят ды ідзе шукаць новы абед... Вось адсюль ён скокнуў...

Над звярынай сцежкай навісаў тоўсты сук дуба. Дзяўчына падцягнулася на руках, гнутка і спрытна хістанулася целам і, закінуўшы нагу, села на гэты сук вярхом.

  • Наце. Так я і думала. Вось белыя поўсцінкі.

  • Хіба ён белы?

  • Ён іржава-жоўты на баках і спіне. Але ж ён

484

не чалавек, каб на спіну класціся. А бруха ў яго белае.— Скокнула на зямлю.— Пастарайцеся хаця б на вока прыкінуць памеры і вагу забітага. Гідка, але пастарайцеся.

Севярын з вялікай напругай ускінуў тушу ізюбра, трымаючы яе ля капытоў. Кроў кінулася ў аблічча.


  • Пудоў дзесяць,— сказаў ён, апускаючы но-шу.— Можа, трохі болей.— Прыкідваў на вока: — Даўжыня прыблізна з метр семдзесят, вышыня... а чорт яго ведае, якая ў яго была вышыня... Метр сорак?.. Лічыце, што пэўна так.

  • Вы моцны,— сказала яна.

  • Леапард мацнейшы,— змрочна пажартаваў ён.— Паспрабуй загадай мне, каб я таго ізюбра да-гнаў і загрыз. Пад страхам смерці не атрымаецца.

  • Закідаем яго лаўжамі,— сказала дзяўчына.— Каб не папсавалі птушкі. Егера трэба папярэдзіць. I хадзем. Я болей не магу. Бачыце, не спадзяваўся ж на смерць... Леспядэцу еў. Улюбёная ягоная рас-ліна. А гэты... расцягнуўся ўздоўж сука, галаву на лапы і замёр. Разумеў, забойца, што яго з галавы ў такой паставе менш відаць. Мне, здаецца, кепска зараз будзе. Такі прыгажун!

Севярын асцярожна вёў яе ад месца мярзотнага здарэння.

— Хатка...— сказала яна.— Элегія... Вось вам


і элегія, Севярыне. Джунглі, а не элегія.

Ля хаткі нікога не было.

  • Куды ж гэта яны падзеліся? — неўразуменна спытала яна.— Па матылёў пайшлі, ці што?

  • А унь тое не яны пакінулі?

На дзвярах, прыколатая шыпамі аралі, бялела запіска.

«Добра, што ты не адна,— прачытала дзяўчы-на.— Цяпер здолееш аблавіць куды болей тэрыторыі. Мы з Тацянай пайшлі за ліяннік, да вытокаў Тыгра-вай. Узялі адзін камплект патрэбнага. Другі пакінулі табе. Просціны з рамамі — на гары. Рэфлектар і аку-мулятары ў хаце. Не забудзь, што для нашых кры-латых п'янюг пастаўлены ў нетрах чатыры слоікі...»



  • Што за п'янюгі?

  • А для матылёў начных,— даволі злосна сказа-ла яна.— Стаяць слоікі, а ў іх мёд, які перабрадзіў. Ну, і нешта накшталт кнота той мёд смокча. А з кнота

485



смокчуць матылі, п'янеюць. I тады бяры іх голымі рукамі.

Яна чытала далей:

«Заадно папярэдзім і егера, хай прыйдзе пагля-дзець. Бывай здаровая. Не лянуйся дзеля дзядзькі Сакрата, працуй. Цалуем».


  • Дзе гэта яны?

  • А за ліяннікам. Вёрст за пяць.— У вачах у Гра-жыны быў нежартоўны гнеў.— Што за свінства! Пайсці, не папярэдзіць, кінуць. Узрадаваліся... Пра-ца хутчэй пойдзе... Усё праца ды праца... Самае, бачыце, галоўнае. Праваліся праз зямлю чалавек — абы матылі яго каханыя засталіся. Вось плюну ды буду «Каралеву Марго» чытаць!..

  • Чаму? — спытаў Севярын.— I сапраўды так карысней будзе. Вы тут будзеце лавіць, яны — там. Глядзіш — болей спаймаеце. А я вам памагу. Няма чаго вам злавацца, па-мойму.

Тон у яго быў разважлівы і спакойны. Дзяўчына скоса паглядзела на яго і ўжо спакайней сказала:

— Ой, горачка вы наша! Можа, вы і маеце рацыю.


Ну, бярыце сваю вуду ды марш на Тыгравую! Зда-
бывайце ежу для племя. Я тут прыбяруся трохі ды
прыйду памагаць. Чарвякоў там накапаеце, пад купай
смецця.

...Добра было стаяць на беразе, надзяваць чарвя-ка, закідаць вуду ў вадабойныя катлы. Добра было сачыць, як часам ідзе да вытокаў, бліскавічна ім-чыць у халоднай слязніцы вады вялізная сіма. У яе табунках адразу было відаць самцоў. Самцы былі ў шлюбным уборы: спіны ў іх пацямнелі і зрабіліся гарбатыя, бакі ўкрыліся малінавымі і цёмнымі пало-самі, сківіцы пагрозліва выгнуліся.

Рыба брала добра. Кручок амаль ні разу не вяр-нуўся пусты. Калі Гражына падышла да рэчкі, у вяд-ры плавала ўжо дзесяткі тры рыбак. Выцягнуўшы адну з вядра, яна прысела на кукішкі і пачала разглядаць яе.

— Мальма,— сказала яна.— Мясцовая стронга.


Пагляньце, якое хараство!

Стронга была пяшчотна-бэзавая, з ярка-пунсовай палоскай на брушку, з такімі самымі плаўнікамі і хвастом, плямістая, з залатымі бліскаўкамі на спіне.

— А гэта што?

486


Рыбка была з чырванаватай стужкай на баках. Плаўнікі і хвост таксама чырвоныя. I ўся ўкрыта чарнаватымі плямамі, як леапард.

— Сіма,— сказала Гражына.


Будрыс не на жарт перапалохаўся.

  • Во-ой... Любенькая, ану хутчэй адбірайце яе ды кідайце ў ваду!

  • Нашто? Гэта своеасаблівая сіма. Яе тут «пяст-рушкай» завуць. Па невядомых нейкіх прычынах частка самцоў сімы ў мора, як выведзецца, не ідзе... Унь сапраўдная сіма пайшла. У ёй сантыметраў восемдзесят. А гэтая, у рацэ, так ліліпутам і застаец-ца. Бачыце, дваццаць, не болей. Малокі ў некаторых пяструшак бываюць, але яны, калі і ідуць за сапраўд-най сімай, дык не дзеля таго, каб удзельнічаць у раз-мнажэнні. Ідуць, каб высачыць і пажэрці ікру. Свай-му ж віду шкодзіць, гадасць такая! Так што лавіце.

Вечарэла. Ціхія, загарэлыя, стаялі вакол горы. Раскашавалі. Булькацела вада. Самцы стронгі, за-сынаючы, чарнелі, як кепскае срэбра. I дзяўчына сядзела ля вады побач з Амурам і глядзела ў плынь.

Простая, мілая, неаддзельная ад усяго гэтага. Сама як захад, сама як лістота, сама як добрае паветра, якое не заўважаеш, але без якога немаг-чыма жыць...



  • Даўно хацеў спытаць, што гэта за вярба на каменнях? Унь, стройная, бы эўкаліпт...

  • Чазенія,— сказала яна.— Адно з улюбёных маіх дрэў. Яна — рэлікт: дайшла з даледавіковага перыяду.

У яе словах гучала нешта такое, што прымусіла яго да асаблівай увагі.

  • Чаму — «адно з улюбёных»?

  • Таму, што гэтае дрэва цяжка жыве. I мала жыве. Год восемдзесят. Укарэніцца на галькавых косах, на градах. Там, дзе нішто не можа расці. Першай з'яўляецца на новых наносах, нават на ска-мянелай лаве ля ручаёў. Дрэва-піянер. I вось расце, разбурае лаву, невядома адкуль смокча сокі, угной-вае лісцямі мёртвую глебу. А пасля, калі ўгноіць яе і сабой, на тое месца прыходзяць дрэвы іншых парод. Добрае дрэва!

«Чазенія...» — з пяшчотай і чамусьці з трывогай падумаў ён.

487


Цішыня. Захад. Рэчка. Жанчына ў зарасцях ча-зеній на беразе. Сама тоненькая, сама стройная, як чазенія.

  • Хораша мне,— раптам сказаў ён.

  • Вам рэдка бывае хораша?

  • Вельмі. Але тут мне так добра, як ніколі ў жыц-ці. Ціха. Зусім бязлюдна. Быццам свету і людзям яшчэ толькі трэба нарадзіцца. Быццам тысячагоддзі да Хірасімы. Быццам яе ніколі не будзе.

  • А я? — спытала яна.

  • А вы хіба чалавек? Вы проста першая чазе-нія. Высокая чазенія. Страйнюткая чазенія. Чазенія, якая памагае ўсім. А раз усім, то і мне.

Уважліва, залатымі ад захаду вачыма глядзела яна на яго.

  • Слухайце, Будрыс. Я ведаю вас даўным-даўно. Пасля гэтых слоў мне ўвогуле здаецца, што вы вя-домы мне з пачатку дзён. Але хто вы? Хто вы, Будрыс? Чаму вам кепска? Кепска таму, што вы — гэта вы? Хто?

  • Так,— сказаў ён.— Лічыльная машына. Можа, трохі болей, чым лічыльная машына. Так кажуць. Вы прабачыце, калі я замест прамога адказу раскажу вам прытчу?

  • Ну.

  • Недзе на пачатку нашага стагоддзя ў вялікім горадзе на Беларусі была выстаўка. Гаспадарчая. Розныя там дасягненні. Яна ж і кірмаш. Сала таў-шчынёй з рыдлёўку, шырэй маёй чвэрці...

  • Цяжка ўявіць,— сказала яна.

  • Ну, жыта, жарабцы на ланцугах распятыя, муштукі грызуць. I прыходзіць на гэтую выстаўку мой дзед. Цесля быў, можа.лепшы сярод тагачасных. Ну і, ясна, скрыні рабіў, калёсы, усё такое. Пры-ходзіць — і адразу да дырэкцыі. У каліце — вугаль-кі, пад пахай — яловая дошка. «Ну, а ты чаго?» — пытаецца дырэкцыя. А той ім паважна: «На выстаўку. Ды месца няма».— «А што прывёз?» — «А вось,— кажа. Паставіў ён дошку, дастаў вугаль.— Глядзі-це». I ж-жых! — адным рухам рукі крэсліць акруж-насць. I пасля кропку ставіць. Цэнтр. Тыя цыркулем правяраць. Бог ты мой!.. Геаметрычна дакладны круг. I дакладны цэнтр. I вось ён так увесь час і па-казваў Вугал дзяліў на дзве паловы, любы шматкут-

488

нік абводзіў акружнасцю. Усю геаметрыю — на вока. Не маючы аб тэарэмах і зялёнага паняцця. Памаўчаў.

— Вось і ў мяне такое фамільнае няшчасце. Вось
так і я. Дзе не могуць ужыць цыркуля, дзе яго яшчэ
няма — там клічуць мяне, і я жыва крзслю дакладны
круг.

— Здаецца, я разумею,— ціха сказала яна.


Яна, сапраўды, разумела. Севярын упэўніўся ў

гэтым, глянуўшы ў яе вочы.



  • Я не магла б. Нізавошта. Бачыце, тут свет, і святло, і прыгажосць. Ходзяць звяры, лётаюць птушкі, растуць чазеніі... I нават леапард, што гой-сае вакол, не псуе карціны. Бо гэта свята і пір жыцця. I нараджэнне і смерць ягоныя. Натуральная, нікім не прыдуманая смерць. Прыдумаць наканаванне — што можа быць страшнейшае?! Не холадна вам там?

  • Холадна.

  • Я разумею. Вы страшэнна моцны. I вы зусім, зусім без абароны. Без брані перад гэтым све-там. Нічога не варта вас забіць. А мо і ўжо за-білі?

  • Ну, гэта невялічкае перабольшанне.

  • Не жартуйце. Не трэба. Ясна, што холадна. Усё адно як у месячную ноч замярзае недзе на Эльбрусе чалавек. А вакол прыгожа. I высока-высо-ка, на ўсё людства хопіць.

  • Менавіта хопіць,— змрочна сказаў ён.— Ме-навіта на ўсё людства.

  • Не, я там не магла б. Нават з лепшымі людзь-мі на свеце. Я зямлю люблю, даліны, невысокія, зялёныя, вось такія, горы. Цеплыню люблю. У ёй прыгажосць. I сапраўдная вышыня — у ёй. Чорта людзям у вышынях, на якіх нельга жыць... Якая страшная праца!

Яна глядзела на яго з зацікаўленасцю і... з агідай. I хаця Севярын разумеў, што яна іншы, палярна іншы, зусім не такі, як ён чалавек, што яны не могуць зразумець адно аднаго,— яму стала крыўдна за сваю справу і — яшчэ болей — за сябе.

489



: download -> version -> 1359632780 -> module -> 7242802286 -> name
version -> "Шматсерыйная" дарога да сцэны Новы беларускі тэатр: дажыць і выжыць
version -> Внеклассное мероприятие по английскому языку «Добро пожаловать в Беларусь»
version -> 4 Знешняя палітыка рп у другой палове 17-пачатку 18 ст
version -> Беларускія рэфлексіі
version -> 2 Праваслаўе І каталіцызм у вкл
version -> Утварэнне Рэчы Паспалітай
version -> Знешнепалітычнае становішча Рэчы Паспалітай
version -> Культура Беларусі ў 17- 18 ст
version -> 5 Сацыяльна-эканамічнае і палітычнае становішча Беларусі ў другой палове 17-пач 18 ст
name -> Уладзімір караткевіч


1   2   3   4   5   6   7


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка