Асобы аляксандр тамковіч


ЛІДАР БНФ -- ЗЯНОН ПАЗЬНЯК



старонка2/9
Дата канвертавання15.05.2016
Памер1.53 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

25.08.07
ЛІДАР БНФ -- ЗЯНОН ПАЗЬНЯК
Адразу ж падкрэсліваю - вельмі паважаю зробленае Зянонам Станіслававічам і лічу яго адным з самых уплывовых палітыкаў двух апошніх дзесяцігоддзяў. Яго імя ўжо ўвайшло ў гісторыю Беларусі, як лідара першай постсавецкай хвалі дэмакратызацыі і ўсталявання Беларусі ў якасці незалежнай суверэннай дзяржавы. Ён стаяў у вытокаў і быў прызнаным лідарам дэмакратычнага руху пад назвай Беларускі народны фронт, які ўвасабляў сабой незадавальненне і пратэст літаральна ўсяго грамадства спарахнелай савецкай таталітарнай сістэмай. Галоўны праціўнік кіруючай партнаменклатуры з якім яна вымушана была лічыцца, і якому яна, нягледзячы на ўладныя пазіцыі, прайграла першы этап. Лідар апазіцыі Зянон Пазьняк і сакратар ЦК КПБ – фігуры супрацьстаяння канца 80 – пачатку 90-х гадоў мінулага стагоддзя. Знакавыя фігуры новага і старога.

Аднак, аднак, аднак…

Чакаю, што мой нарыс выкліча бурны пратэст, але лічу Пазьняка ў нейкім сэнсе “галоўным выбаршчыкам Лукашэнкі”. На мой погляд, менавіта Пазьняк вінаваты ў тым, што адбываецца зараз. Менавіта ён сваім радыкалізмам адштурхнуў ад БНФ шмат патэнцыяльных прыхільнікаў. І не толькі тых, каго называюць наменклатурай. Расказвалі, што калі Пазьняку сказалі пра магчымую перамогу Лукашэнкі на першых прэзідэнцкіх выбарах ён доўга смяяўся. Гэта была далёка не апошняя памылка.

На жаль хвароба на аўтарытарызм, на непагрэшнасць, уласную выключнасць у посттаталітарных грамадствах не мінае і дэмакратычную апазіцыю, яе дзеячаў.

З часам з аднаго з самых перспектыўных нацыянальных лідараў Пазьняк ператварыўся ў маргінальную ікону. Гэта зразумелі нават самыя шчырыя паплечнікі, якія пайшлі на такі непатрэбны раскол. Другой альтэрнатывы ў іх не было. Рэйтынг БНФ у грамадстве хутка падаў. Ад яго “адышлі” многія даволі паважаныя людзі.

І яшчэ. З самага пачатку Пазьняка пачалі лічыць русафобам і антысемітам, на што пэўную падставу давалі яго выказванні ў адпаведнай інтэрпрэтацыі афіцыйнай прапаганды. Палітык мусіць быць вельмі ўзважаным і абачлівым у сваіх публічных выступах, ведаць калі і што сказаць, не даваць зачэпак для падвойных трактовак. Гэтага Зянону не хапала заўсёды. Як і паліткарэктнасці, асабліва ў дачыненні да калег па дэмакратычным лагеры. Калі ж прачытаць артыкулы Зянона Станіслававіча ў храналагічным парадку, то будзе цяжка знайсці імя таго з палітыкаў, нават з учарашніх саратнікаў, каго б ён не абвінаваціў у сур’ёзных, аж да супрацоўніцтва з КДБ, грахах. У рэшце рэшт вельмі значную частку электарату БНФ страціў.

Зянон Станіслававіч Пазьняк нарадзіўся 24 красавіка 1944 года ў вёсцы Суботнікі Іўеўскага раёна Гродзенскай вобласці. Дарэчы, быў яшчэ адзін Пазьняк, дзед Зянона. Звалі яго Янка, і нарадзіўся ён таксама ў Суботніках. Было гэта ў 1887 годзе. Янка Пазьняк быў вядомы як выдатны публіцыст, грамадска-палітычны і культурны дзеяч.

Першым працоўным месцам Зянона Станіслававіча стала пасада загадчыка Хілевіцкага сельскага клуба. У 1969 годзе Пазьняк стаў аспірантам Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору АН БССР. Пасля атрымання статуса кандыдата мастацтвазнаўства ён працаваў малодшым навуковым супрацоўнікам гэтай установы, а ў 1983 годзе стаў адным з супрацоўнікаў Інстытута гісторыі ўсё той жа Акадэміі навук.

9 кастрычніка 1988 года ў газеце “Московские новости” быў надрукаваны артыкул “Куропаты. Народная трагедия, о которой должны знать все”. Дзякуючы яму ўвесь свет даведаўся пра тое, што адбылося ў лесе пад Мінскам. З гэтага пачаўся новы этап беларускай гісторыі, бо артыкул стаў тым дэтанатарам, які падарваў бомбу савецкіх міфаў.

Роўна праз 10 гадоў яго перадрукавалі “Навіны”. На жаль, актуальнасці артыкул не страціў па сённяшні дзень.

Нагадаем, што 19 кастрычніка 1988 года быў створаны арганізацыйны камітэт руху БНФ за перабудову “Адраджэньне”. А ў наступным годзе, дакладна 24-25 чэрвеня 1989-га, у Вільні адбыўся ўстаноўчы з’езд.

У 1993 годзе з’явілася партыя БНФ, якую, як і рух, узначаліў Зянон Пазьняк.

Безумоўна, узгаданы артыкул паспрыяў стварэнню БНФ, але не ён быў асноўным. “Фронт” узнік таму, што павінен быў узнікнуць. Справа ў тым, што людзі стаміліся ад кіруючай ролі КПСС і стварэнне незалежных грамадскіх структур было аб’ектыўным працэсам.

10 студзеня 1990 года на Усебеларускім Дэмакратычным Форуме, які адбыўся па ініцыятыве БНФ, быў утвораны перадвыбарчы Беларускі дэмакратычны блок. На выбарах ён атрымаў 60 дэпутацкіх месцаў. Стаў дэпутатам і Зянон Станіслававіч, які перамог тагачаснага сакратара Мінскага гаркама Пятра Краўчанку.

У Вярхоўным Савеце стварыўся так званы Дэмакратычны клуб, а з яго вылучылася фракцыя БНФ (37 дэпутатаў). Каардынатарамі сталі Баршчэўскі, Голубеў і Навумчык, але ўсе разумелі, што галоўны там - Пазьняк.

Пасля правалу жнівеньскага путчу 1991 года пад уплывам БНФ наша краіна пачала называцца Рэспублікай Беларусь, а дзяржаўнымі сімваламі сталі “Пагоня” і бел-чырвона-белы сцяг. Многія лічаць гэта самай галоўнай палітычнай перамогай Зянона Пазьняка.

На пачатку 1992 года пад эгідай БНФ была створана ініцыятыўная група для правядзення рэферэндуму, які павінен быў вырашыць лёс тагачаснага Вярхоўнага Савета. У падтрымку ініцыятывы сабралі 446 601 подпісаў, аднак 29 кастрычніка 1992 года Вярхоўны Савет прыняў пастанову аб забароне правядзення гэтага рэферэндуму. Многія наменклатурныя дэпутаты добра разумелі што могуць страціць свой дэпутацкі мандат, таму пайшлі насуперак высновам ЦВК.

Летам 1994 года адбыліся першыя ў Беларусі прэзідэнцкія выбары. У першым туры Зянон Пазьняк заняў толькі трэцяе месца. Праз год ён зноў вырашыў вярнуцца ў рэальную публічную палітыку, але ўлады ў склад Вярхоўнага Савета яго больш не пусцілі. Тады Пазьняк перамог, але выбары “не состоялись».

26 красавіка 1996 года адбыўся чарговы “Чарнобыльскі шлях”. Памятаю, у тыя дні я напісаў, што не здзіўлюся, калі з цягам часу высветліцца: за эміграцыю Зянона Пазьняка нехта атрымаў нечарговыя “зоркі” на пагонах. Чамусьці Сяргей Навумчык прыняў гэта як намёк на сябе і стаў з таго часу на мяне крыўдзіцца. Карыстаючыся магчымасцю, скажу, што меў на ўвазе зусім не яго.

Выпіхнуць Пазьняка з Беларусі было вельмі выгадна ўладам. Новы рэжым яшчэ не склаўся і не ўмацаваўся настолькі, каб нейтралізаваць такога вядомага і ўплывовага (нягледзячы на розныя да яго адносіны) лідара апазіцыі. Распаволеная энергія людзей, абуджанае пачуццё гонару, адчуванне свабоды яшчэ не былі прыдушаны рознага роду забаронамі і рэпрэсіямі, Яго арышт выклікаў бы сапраўды масавыя вулічныя пратэсты і вельмі гучны міжнародны рэзананс. Прычым не толькі з Захаду але і з Расіі. Дастаткова нагадаць хвалю салідарнасці з арыштаванымі Юрыем Хадыка і Вячаславам Сіўчыкам. Хадыку вымушаны былі вызваліць пасля званка Барыса Ельцына.

Пасля Чарнобыльскага шляху, на чале якога ішоў Зянон Станіслававіч, пасля яго выступлення перад мітынгуючымі тысячамі людзей, што прыйшлі да тэлецэнтра па вул. Камуністычнай, застанься Пазьняк ў Беларусі - пераўтварыўся б у агульнанацыянальнага лідара.

Але ў гэтым, безумоўна, была вялікая рызыка. І таму ніхто не мае права на папрок Зянону Станіслававічу за яго сыход у эміграцыю. Аналізаваць і ацэньваць можна толькі яго словы і дзеянні, як палітыка. Да ад’езду і з эмігранцкага далёка.

З Польшчы Пазьняк паехаў у Злучаныя Штаты Амерыкі, дзе і атрымаў палітычны прытулак.

Гэтымі падзеямі завяршаецца яго прысутнасць у “Энцыклапедыі гісторыі Беларусі”.

Пазней удзел Пазьняка ў беларускай палітыцы абмежаваны толькі лістамі і праславутымі факсамі.

У 1999 годзе ў БНФ адбыўся сумна вядомы раскол. Узніклі дзве структуры КХП-БНФ і партыя БНФ. Лідарам першай па сённяшні дзень і з’яўляецца З.С. Пазьняк.

Па вялікім рахунку асабіста я не лічу эміграцыю Пазьняка чарговай памылкай. Больш таго, на мой погляд, яна на той час была вельмі аргументаванай. Памылка ў тым, што эміграцыя працягваецца дванаццаты год. Неаднаразова ў друку былі паведамленні, што Пазьняк вернецца ў бліжэйшы час. На жаль, гэты час пакуль не настаў.

Як вядома, Пазьняк перастаў быць лідарам усяго БНФ пасля так званых альтэрнатыўных прэзідэнцкіх выбараў, аднак гэта справа толькі самога БНФ. Мяне хвалюе іншае. Праз два месяцы пасля вядомага ліста “Праект “Чыгір” апошняга арыштавалі. Былы кіраўнік беларускага ўрада правёў за кратамі восем месяцаў, а Пазьняк нават не прынёс прабачэнні.

Я наўмысна не жадаю выказваць асабістыя адносіны да двух партый, якія ўзніклі з аднаго БНФ. Гэта зусім іншая размова. Адназначна толькі тое, што ад “кланіравання” выйгралі ўлады, з якімі змагаюцца і Вячорка, і Папкоў. На мой погляд, каб захаваць адзінства

Пазьняк павінен быў адысці ў бок.



28.08.07

ГЕНЕРАЛ-ДЭМАКРАТ -- МЕЧАСЛАЎ ГРЫБ
Яны сталі генераламі амаль у адны і тыя ж часы. Але толькі ў гэтым падабенства. Лёсы Грыб і Чаргінец абралі розныя. Адзін стаў змагацца з уладай. Другі наадварот. Выбраў яе бок. Чаму? Спадзяюся, адказ на гэта пытанне будзе і ў маіх

нарысах.

Пачну з таго, што паважаю Мечаслава Іванавіча Грыба (так у паспарту заўвага аўтара).. Хаця б за тое, што хутка авалодаў беларускай мовай, кіруючыся матывам, які патлумачыў так: спікер беларускага парламента павінен размаўляць на беларускай мове. На жаль, сённяшні галоўны парламентарый Уладзімір Канаплёў, мабыць, прытрымліваецца іншага погляду. (Хаця, зразумела, не па гэтай прычыне ён нядаўна падаў заяву аб адстаўцы). Мечаслаў Грыб быў трэцім па ліку спікерам Вярхоўнага Савета 12-га склікання. А вось генерал-лейтэнантам у сістэме МУС Беларусі ён быў першым. Нават тагачасны міністр Пескароў насіў пагоны генерал-маёра.

Да Вярхоўнага Савета біяграфія Мечаслава Грыба была, па сутнасці, тыповай для многіх савецкіх чыноўнікаў вышэйшага рангу. Нарадзіўся 25 верасня 1938 года ў вёсцы Савічы Дзятлаўскага раёна ў беднай сялянскай сям’і. З сёмага класа пачаў працаваць. Капаў торф, быў падсобным рабочым на будаўніцтве, паштальёнам. Пасля школы пайшоў у Львоўскае пажарна-тэхнічнае вучылішча. Такі крок абумоўлены не толькі дзіцячымі марамі, але і чыста практычным разлікам: там кармілі і апраналі. Пасля вучылішча маладога лейтэнанта накіравалі ў Пліскі раён, праз тры гады перавялі ў Віцебск. Адтуль ён і паступіў завочна на юрфак БДУ. З гэтага часу пачынаецца яго дастаткова імклівая міліцэйская кар’ера: намеснік начальніка Чыгуначнага райаддзела УУС Віцебска, намеснік начальніка ўсяго абласнога УУС, начальнік Кастрычніцкага райаддзела міліцыі Віцебска. У 1981 годзе Грыба хацелі камандзіраваць у Афганістан для выканання «інтэрнацыянальнага абавязку», але ён не прайшоў медкамісію і быў накіраваны ў Мінск начальнікам аховы грамадскага парадку. Праз чатыры гады прызначылі кіраўніком усёй міліцыі Мінскай вобласці. Нават кватэру далі на Нямізе. Але нечакана рашэнне змянілі і накіравалі галоўным міліцыянерам Віцебскай вобласці, дзе ўжо кіпела работа па так званай «віцебскай справе». На мой погляд, менавіта яна і стала самай значнай кропкай усяго далейшага лёсу Мечаслава Іванавіча Грыба. Ім быў створаны адпаведны штаб, які збіраўся штодзённа непасрэдна ў яго рабочым кабінеце. Мечаслаў Іванавіч расказваў, што крэслы там былі мяккія, чырвонага колеру, але хутка зрабіліся чорнымі. Абіўку давялося змяніць. Але справа была раскрытая. Калі арыштавалі серыйнага забойцу Генадзя Міхасевіча, высветлілася, што было 43 злачынствы, а 13 з іх лічыліся раскрытымі, па адным нават расстралялі «забойцу». Некалькі месяцаў таму мне давялося ўбачыць афіцыйны фільм па «віцебскай справе». Пра Грыба там няма нават адной секунды. Быццам у той час яго не было ў Віцебску ўвогуле. Аднак гэта справа ў спалучэнні з імем Грыба неаднаразова ўсплывала падчас абвастрэння палітычнай барацьбы. У прыватнасці, падчас апошняй выбарчай прэзідэнцкай кампаніі, калі Грыб узначаліў штаб Аляксандра Казуліна. Кімсьці настойліва і метадычна распаўсюджваліся чуткі, што «віцебская справа», маўляў, прыпадае якраз на той час, калі абласное ўпраўленне МУС узначальваў менавіта Грыб. Прафесійна зробленая хлусня: усяго толькі крыху падпраўлена храналогія падзей. Уся праўда пра «віцебскую справу», адкрытая Грыбам, стала вельмі непажаданай. Перш за ўсё, для партыйных уладаў. З турмаў выйшлі абсалютна ні ў чым не вінаватыя людзі. Хворыя, нават сляпыя. Грыбу адкрыта пачалі намякаць, што будзе лепш, калі да суда забойца не дажыве. Мечаслаў Іванавіч на гэта не пайшоў. У выніку чарговае генеральскае званне яму затрымалі, а нікога са следчай групы нават не ўзнагародзілі. Толькі праз некалькі гадоў Грыб выпадкова даведаўся, што за іх працу ўсе лаўры атрымалі нейкія супрацоўнікі КДБ.

У 1990 годзе Мечаслава Грыба выбралі дэпутатам Вярхоўнага Савета РБ (тады БССР). А 1 лютага 1994 года ён стаў спікерам. У нейкім сэнсе гэта было нечакана. Партыйная наменклатура, якая ў парламенце мела большасць, вырашыла замяніць тагачаснага спікера Станіслава Шушкевіча, каб пазбавіць яго на час выбараў «адміністрацыйнага рэсурсу». Яны і прапанавалі Грыбу заняць месца Шушкевіча. Спачатку той адмовіўся. Але партыйныя дэпутаты былі вельмі настойлівымі.

15 сакавіка 1994 года Грыб падпісаў першую Канстытуцыю суверэннай Беларусі. Аляксандр Лукашэнка потым не раз падкрэсліваў, што яе пісалі «пад Кебіча». Дазволю не пагадзіцца з гэтай фармулёўкай, якая, на мой погляд, вельмі павярхоўная і даволі прымітыўная. Тая Канстытуцыя была дэмакратычнай. Яна хоць і давала прэзідэнту значныя паўнамоцтвы, але ўсё ж не дазваляла быць царом. Менавіта таму праз два гады яе і змянілі.

Канстытуцыю 1994 года прымалі амаль месяц. Першапачаткова «ўзроставы цэнз» не дазваляў балатавацца Лукашэнку. Яго паплечнікаў гэта, зразумела, не задавальняла. Пытанне ўзросту вырашыў менавіта Грыб. Чаму ён так зрабіў, можна толькі здагадвацца. Адны лічаць, што віной таму фанатычная ўпэўненасць у перамозе Кебіча. Другія — што Грыб глядзеў далей. Маўляў, калі-небудзь спатрэбіцца.

З Лукашэнкам, які стаў прэзідэнтам, у Грыба не склаліся адносіны з самага пачатку. Але ён не дазваляў сабе ніякіх публічных разборак. Змагаўся з аўтарытарнымі тэндэнцыямі главы выканаўчай улады выключна законнымі, дэмакратычнымі метадамі.

Вядома, што Лукашэнка вельмі жадаў улады, таму шмат разоў парушаў заканадаўства, што Грыб прынцыпова прыняць не мог. Гэта і стала нагодай першага звароту

Вярхоўнага Савета ў Канстытуцыйны суд згодна з Пастановай ад 7 верасня 1995 года. 30 кастрычніка Канстытуцыйны суд падтрымаў парламентарыяў, але ўлады праігнаравалі гэтае рашэнне. Ды і сам КС не вытрымаў націску. 22 лістапада 1995 года ён вырашыў патлумачыць сваё ж рашэнне. Што па сутнасці азначала «задні ход».

Я не сумняваюся, што пазней таму ж Грыбу неаднойчы было сорамна за сваіх калег з КС за гэты ўчынак. Але ён невыпадковы. Палітычнага досведу, каб зразумець, што аднабаковы кампраміс роўны паразе, яшчэ не хапала. Дарэчы, той запыт быў не адзіным. У лютым 1996 года Канстытуцыйны суд адзначыў, што Лукашэнка за час свайго кіравання парушыў Асноўны закон аж 17 разоў.

У адрозненне ад Грыба, які шукаў праўду ў КС, Сямён Шарэцкі гэтага не рабіў. Ён адклікаў з Канстытуцыйнага суда ўсе запыты, што былі дасланыя туды. Шарэцкаму, мабыць, вельмі хацелася прадэманстраваць сваю лаяльнасць, хацелася дамовіцца. Хаця Мечаслаў Грыб яго і папярэджваў: «Сямён, вучыся на нашых памылках. Не вер яму, усё роўна падмане».

Дарэчы, Грыбу і самому прапаноўвалі стаць кандыдатам у прэзідэнты. Ён адмовіўся. Магчыма, добра разлічыў свае шанцы. Магчыма, проста не хацеў перашкаджаць Кебічу.

Як кажуць англічане, у кожнага ёсць свой «шкілет у шафе». Для Грыба ім можна лічыць адносіны да вельмі жорсткага збівання дэпутатаў ад апазіцыі ў 1995 годзе. Пачалося ўсё 11 красавіка 1995 года, калі па закліку Зянона Пазьняка, апазіцыйныя дэпутаты ў зале Вярхоўнага Савета абвясцілі галадоўку супраць правядзення рэферэндуму пра змену дзяржаўнай сімволікі, двухмоўе, інтэграцыю з Расіяй і магчымасці скасавання паўнамоцтваў ВС. Разглядаць у такіх умовах пытанне пра рэферэндум усе астатнія парламентарыі адмовіліся ўвогуле. Літаральна праз некалькі гадзін будынак быў «замініраваны». Апазіцыянерам прапанавалі яго пакінуць. Тыя адмовіліся. А ўначы пачалася сумна вядомая «зачыстка». Яна была першай, але, на жаль, не апошняй. Дэпутатаў збівалі «па поўнай праграме». Уся аперацыя фіксавалася на стужку. Улада паказала, што крыві больш баяцца не будзе.

Упэўнены, гэты «фільм» спікер Грыб тады не глядзеў. Раніцай, са спазненнем у дзве з паловай гадзіны, ён працягнуў працу сесіі. Памятаю, выглядаў тады Мечаслаў Іванавіч вельмі стомленым і крыху разгубленым. Мабыць яму абяцалі, што ўсё будзе мірна.

Як вядома, работа дзеючага парламента спыняецца ў той момант, калі пачынае працаваць парламент новага складу. Але ўлады не сталі гэтага чакаць. За месяц да заканчэння паўнамоцтваў у Грыба адабралі службовую аўтамашыну і ахову. Такім чынам было адкрыта прадэманстравана, што нармальнае адкрыццё першай сесіі новага заканадаўчага органа ім не патрэбна. Але іншага Грыб і не чакаў. Яшчэ да таго паспеў зрабіць вельмі важны крок: выступіць па тэлебачанні і заклікаць выбаршчыкаў прыйсці на другі тур галасавання ў новы склад Вярхоўнага Савета 13-га склікання. Па ацэнках палітолагаў, гэты заклік адыграў не апошнюю ролю, што выбары адбыліся, неабходная колькасць дэпутатаў была даабрана, і такім чынам адбыўся Вярхоўны Савет, чаго выканаўчая ўлада так не хацела. І з гэтым Вярхоўным Саветам ёй давялося змагацца па складанаму сцэнару падмены Палатай прадстаўнікоў.

У склад новага ВС 13-га склікання Мечаслаў Грыб трапіў без якіх-небудзь праблем. Але спікерам больш не стаў, нават не спрабаваў балатавацца.

Потым былі агучаны вынікі лістападаўскага рэферэндуму 1996 года. Натуральна, што сярод тых, хто ўвайшоў у склад Палаты прадстаўнікоў, Грыба не было. І быць не магло, ён туды і не імкнуўся. І быў адным з тых, хто не раз прынцыпова выказваўся супраць лукашэнкаўскага рэфармавання Канстытуцыі. Магчыма, што кароткі перыяд, калі Мечаслаў Грыб з’яўляўся старшынёй Вярхоўнага Савета 12-га склікання, і ёсць галоўная справа яго жыцця, палітычнага жыцця. Ён прыйшоў у палітыку ў пяцідзесяцігадовым узросце. Ён стаў спікерам са згоды наменклатуры, але насуперак яе спадзяванням пераўтварыўся ў дэмакрата. І ў многім дзякуючы яго пазіцыі, яго намаганням гэты ВС стаў пераўтварацца ў парламент.

Палітычная дзейнасць Мечаслава Грыба на гэтым не завяршылася. Але гэта ўжо была апазіцыйная палітыка з адпаведнымі наступствамі: пазбаўленнем ліцэнзіі на адвакацкую дзейнасць, з судамі і штрафамі, з міліцэйскімі пастамі на лесвічнай пляцоўцы.

Ён быў адным з першых (і ці не адзіны) з дзеячаў агульнадзяржаўнага калібру, які зразумеў ролю партый, шматпартыйнай сістэмы, як адной з апор дэмакратычна арганізаванага грамадства. І яшчэ ў 1996 годзе ўступіў у Беларускую сацыял-дэмакратычную партыю. Сацыял-дэмакратычныя каштоўнасці — лагічны выбар для выхадца з беднай сялянскай сям’і.

У мінулым годзе Мечаслаў Іванавіч Грыб узначаліў перадвыбарчы штаб Аляксандра Казуліна. На яго думку, гэта была апошняя ўплывовая пасада з выхадам у вялікую палітыку. Пасля Грыб добраахвотна адышоў у бок, каб «даць дарогу маладым».

Ведаю, многія ставяцца да Мечаслава Грыба вельмі крытычна, але асабіста я не падзяляю такіх рэзкіх ацэнак. Лічу, што Мечаслава Іванавіча можна паважаць ужо толькі за яго жыццёвы і палітычны выбар. Калі б захацеў, быў бы таксама «прыкормлены». Таму няхай кожны сабе адкажа, як бы ён паводзіў сябе на месцы Грыба.

11.09.07


У сувязі з рашэннем Першамайскага суда г.Мінска ад 20.12.07 надрукаваць артыкул “ГЕНЕРАЛ-СЕНАТАР -- МІКАЛАЙ ЧАРГІНЕЦ” немагчыма. Прыношу прабачэнні.

САКРАТАР ЦВК -- ВІКТАР ГАНЧАР
Той факт, што Віктар Ганчар быў прызначаны віцэ-прэм’ерам і такім чынам трапіў у блізкае першае кола толькі што абранага першага прэзідэнта краіны, зусім не сведчыць аб іх добрых адносінах. Яны з самага пачатку не ўзлюбілі адзін аднаго. Занадта добра кожны адчуваў відавочны кантраст. Было абсалютна зразумела, што гэтыя людзі не змогуць доўга існаваць побач. У далейшым так і адбылося. Але ў іх біяграфіях ёсць не толькі палярнасць. Напрыклад, абодва былі некалі вясковымі хлопчыкамі.

Віктар Іосіфавіч Ганчар нарадзіўся 7 верасня 1957 года ў пасёлку Радзічава Мінскай вобласці. Нядаўна яму споўнілася 50. А ў памяці, нашай і патомкаў, ён заўсёды застанецца маладым, прыгожым, элегантным.

З яго кароткай, але такой насычанай падзеямі і дасягненнямі біяграфіі ёсць сэнс выдзеліць два эпізоды.

Першы. Выпускнік сельскай школы Віктар Ганчар паступіў на юрыдычны факультэт БДУ. Факультэт на той час не проста прэстыжны, а суперпрэстыжны, па сутнасці карпаратыўны, закрыты, з неверагоднымі конкурсамі, куды, акрамя добрых ведаў, траплялі па вялікай пратэкцыі. Паступіў сам. На экзамене ён адказваў так, што старшыня камісіі не змог стрымаць захаплення. Не проста адказваў - дыскутаваў, прычым доказна, прыцягваючы аргументы з розных крыніц, аж да дакладнага цытавання па памяці класікаў, са спасылкай на адпаведны том і старонку.

Другі. Ён уключыўся ў перадвыбарчую барацьбу ў Вярхоўны Савет 12-га склікання. Не проста насуперак афіцыйнай волі, але і ў непасрэднай канкурэнцыі з непасрэдным начальнікам – рэктарам інстытута, дзе працаваў дацэнтам. І перамог.

Гэтыя два эпізоды вызначаюць дзве, бадай што галоўныя, рысы яго натуры: талент ад Бога і самастойны, нават амбіцыйны характар, які аднак грунтаваўся на працаздольнасці і празе ведаў. Прарыў была яго стыхія. Ён не любіў быць другім. Па лесвіцы – праз дзве прыступкі, на абгон – па восевай, ад Мінска да Маладзечна – за 45 мінут. Апрануты – падкрэслена элегантна. Вясковы хлопец, што той “дэндзі лонданскі”.

Спыняцца паслядоўна на пасадах Віктара Ганчара не буду. Толькі пералічу дзеля агульнага фону. Пасля ўніверсітэта працаваў старшым навуковым супрацоўнікам Інстытута філасофіі і права АН БССР, дацэнтам Беларускага інстытута народнай гаспадаркі, загадчыкам аддзела эканоміка-прававой работы Дзяржэканамплана БССР, першым намеснікам старшыні (Генадзя Карпенкі) Маладзечанскага гарвыканкама, намеснікам прэм’ер-міністра РБ, генеральным сакратаром Эканамічнага суда СНД, старшынёй Цэнтральнай камісіі па выбарах і правядзенні рэферэндумаў.

Апошні запіс у працоўнай кніжцы быў сапраўды апошнім афіцыйным. І гэта невыпадкова. Віктар Ганчар быў для ўлады вельмі небяспечным. Менавіта таму спачатку яго выштурхнулі ў андэграўнд, а потым і “зніклі”.

З апошняга радка афіцыйнай біяграфіі і хацелася пачаць, таму адруз ж прашу прабачэння за парушэнне храналогіі.

Вярхоўны Савет 13-га склікання прызначыў яго кіраўніком Цэнтрвыбаркама 5 верасня 1996 года. Па меркаванні бадай што ўсіх, ад паплечнікаў да палітолагаў і журналістаў, а цяпер ужо і даследчыкаў, гэта быў сапраўдны зорны час Віктара Ганчара, што цалкам адпавядае ісціне. Калі Ганчара зрабілі віцэ-прэм’ерам па сацыяльных пытаннях альбо калі ён працаваў кіраўніком Эканамічнага суда СНД, наўрад ці хто сумняваўся, што гэта не адпавядае амбіцыям Віктара Іосіфавіча. Ганчар марыў пра іншае. Пра сапраўдную ўладу. Як аднойчы, неўзабаве пасля абрання А. Лукашэнкі прэзідэнтам, у коле бліжэйшых паплечнікаў вызначыў сам: “Ну што ж, у мяне цяпер свая пяцігодка”.

Калі чую папрокі на гэты конт, заўжды катэгарычна адмаўляюся іх успрымаць. На мой погляд, гэта нармальная прафесійная якасць для палітыка. Значна горш, калі яна адсутнічае, альбо за марамі не праглядваюцца рэальныя магчымасці і воля да перамогі. Ці не дзякуючы менавіта гэтай апантанасці ўладай А. Лукашэнка так доўга і трымаецца на самай вяршыні. Прэзідэнтам марыць стаць амаль кожны з яго апанентаў, але не ў кожнага з іх ёсць такія магчымасці. Як кажуць, не дастаткова толькі хацець, трэба яшчэ і магчы. Ганчар хацеў і мог.

Рэч толькі аб сродках. Для Віктара Ганчара мэта і маральнасць сродкаў, мэта і дэмакратычныя каштоўнасці ўспрымаліся толькі ў адзінстве. Для яго перамога, дасягненне ўлады сумніўнымі сродкамі, была несапраўднай, успрымалася як абраза гонару. Яму патрэбны быў не страх людзей перад ім, а прызнанне яго вартасцяў (розуму, ведаў, здольнасцяў, абаяльнасці) калегамі, любоў, калі хочаце, мас. Імправізацыя і разлік. Адпаведнасць пэўным фундаментальным прынцыпам і дастаткова вялікі допуск для свабоды дзеянняў з улікам рэалій, змены абставінаў. Паплечнікі памятаюць яго фразу, якая яшчэ пры ім зрабілася афарызмам: “З пэўнай доляй палітычнага цынізму мушу сказаць…” Разам з тым ён выключна цаніў дакладнасць, паслядоўнасць і своечасовасць выканання арганізацыйнай схемы. Не раз падкрэсліваў, калі ён і мае які талент, дык арганізатарскі. Такія не могуць быць дыктатарамі, такія могуць быць толькі лідарамі ў дэмакратычна арганізаваных грамадствах.

Стаўшы кіраўніком Цэнтрвыбаркама Віктар Ганчар адразу ж наведаў шмат выбарчых участкаў па ўсёй краіне. І быў, літаральна, шакаваны памерамі выспяваючай, метадычна рыхтуемай хлусні. Але яшчэ болей быў шакіраваны тым, што вельмі канкрэтныя і сур’ёзныя папярэджанні ніхто не ўспрымаў. Уражанне такое, расказваў ён мне пасля адной з такіх паездак, што кіраўнікі на месцах не проста нічога не чуюць, але і чуць не жадаюць.

Аднак, вядома, калі Ганчар нечага шчыра хацеў, ставіў сваёй мэтай, спыніць яго было вельмі цяжка. Па яго настойлівых патрабаваннях Канстытуцыйны суд прыняў рашэнне, што рэферэндум не будзе насіць абавязковы характар. Гэты пункт быў унесены ў бюлетэні для галасавання. Ганчар выступіў у Дзяржаўнай думе Расіі, дзе распавёў пра шматлікія парушэнні і падрыхтоўку татальных фальсіфікацый. Думаю, гэта, мякка кажучы, не спадабалася кіраўніцтву краіны, якое, перш за ўсё, разлічвала на падтрымку, або нейтральнасць Расіі.

Потым быў удзел у гучна вядомай перадачы НТБ “Герой дня”, дзе Віктар Іосіфавіч заявіў, што такія вынікі рэферэндуму ён, як старшыня ЦВК, не падпіша. Амаль усе лічаць гэту заяву яго самай вялікай памылкай. Маўляў, трэба было крыху пачакаць, сцішыцца, уцалець на пасадзе і ўжо пасля выбараў, зрабіць заяву. З гэтым цяжка не пагадзіцца, але на такі крок кандыдат юрыдычных навук меў рацыю. Як піша ў сваёй кнізе “Лукашэнка. Палітычная біяграфія.” вядомы палітолаг і публіцыст А. Фядута: “...Ганчар быў юрыстам, ён бачыў, як паступова і цынічна Лукашэнка папірае законнасць, і не мог з гэтым мірыцца”.

14 лістапада 1996 года А. Лукашэнка сваім загадам (хаця і незаконна) адхіліў Віктара Ганчара ад пасады. Служба аховы прэзідэнта груба вынесла яго на руках з кабінета старшыні ЦВК. Не дапамаглі ні спікер парламента Сямён Шарэцкі, ні галоўны пракурор Васіль Капітан.

Мне “пашанцавала” праз паўгадзіны быць у будынку, дзе тады знаходзіўся Цэнтрвыбаркам. Ганчар нервова хадзіў па холе і камусьці ўвесь час тэлефанаваў. Але ў памяці засталося не толькі гэта. Запомніліся коратка стрыжаныя патыліцы некалькіх дзесяткаў падначаленых палкоўніка Цесаўца, апранутыя, як камісары часоў Кастрычніцкага дзяржаўнага перавароту ў чорныя скураныя курткі і пах не самых чыстых шкарпэтак.

Гэта, як кажуць, “звальненне” Віктара Іосіфавіча адбылося дэ-факта, а вось аформлена дэ-юрэ - праз месяцы. Толькі ў студзені 1997-га ў працоўнай кніжцы В.І. Ганчара з’явіўся запіс, што 10.01.97 ён вызвалены ад пасады. Такім чынам атрымалася, што ўвесь гэты час Цэнтрвыбаркамам быццам бы кіраваў Ганчар, а не Лідзія Ярмошына.

Натуральна, што Віктар Іосіфавіч апынуўся сярод тых, хто не прызнаў вынікі лістападаўскага 1996 года рэферэндуму. Больш за тое, ён узначаліў спецыяльную парламенцкую камісію, якая расследавала антыканстытуцыйныя дзеянні А. Лукашэнкі. Быў нават падрыхтаваны адпаведны дакумент. Але гэта не стала каталізатарам народнага супраціўлення ды і сярод апазіцыі было сустрэта без асобага імпэту. Апазіцыі не хапала еднасці, але аж занадта было ўзаемнага недаверу, непрыняцця адзін аднаго. Дамаўляцца і рабіць стаўку на аднаго, нават нелюбімага, але перспектыўнага, з кім можна перамагчы, яшчэ не навучыліся.

Эпізод гвалтоўнага адхілення Віктара Ганчара, па сутнасці разгрому ЦВК, быў ці не цэнтральным у наступе аўтарытарызму на дэмакратыю. Апазіцыя гэтага на той час не зразумела, ці пабаялася зразумець. Працэс яе пераўтварэння з сістэмнай у несістэмную, у тое што яна ёсць зараз, у механізм для барацьбы, а не для перамогі, распачаўся менавіта тады.

Нават прыняцце 14 кастрычніка 1997 года Вярхоўным Саветам адпаведнай заявы не паўплывала на сітуацыю ў краіне. Усё скончылася лёгкай панікай ва ўладных структурах.

Калі супраць членаў камісіі ўзбудзілі крымінальныя справы, Ганчар зразумеў, што іншым апазіцыйным палітыкам гэта донкіхоцтва не патрэбна. Гэта быў момант сапраўднага разчаравання і Віктар Іосіфавіч на пэўны час знік з палітычнай абоймы краіны. З’ехаў у Латвію, працаваў у нейкім Трацейскім судзе (па другіх звестках гэта была кансалтынгавая фірма). Мае спробы высветліць больш дакладна, былі безвыніковымі.

Вярнуўся ў палітыку краіны Ганчар амаль праз паўгода. Калі быць больш дакладным, то вярнуўся не па ўласнай ініцыятыве, а па просьбе рэшткаў Вярхоўнага Савета 13-га склікання, каб у рангу старшыні легітымнага (абранага ВС) Цэнтрвыбаркама правесці згодна з Канстытуцыяй 1994 года чарговыя прэзідэнцкія выбары. Якія і адбыліся 16 мая 1999 года

У мяне няма жадання зараз спрачацца альбо падтрымліваць тых, хто лічыць тыя выбары па версіі апазіцыі авантурай. На мой погляд, галоўнае іншае: Лукашэнка адчуў для сябе рэальную пагрозу. Хутка за кратамі апынуўся Міхаіл Чыгір, ды і сам Ганчар адчуў на сабе ўсе “прелести” беларускай Феміды.

Потым было 16 верасня 1999 года. Апошні раз Ганчара, на той момант выконваючага абавязкі старшыні Вярхоўнага Савета 13-га склікання, бачылі ў раёне вуліцы Фабрычнай у 22.45. Ён выйшаў са сваім сябрам бізнэсменам Анатолем Красуцкім з лазні і “знік”. Разам з Красуцкім і вішнёвым джыпам “Чэрокі”.

Не буду шмат разважаць пра тое, што тады адбылося, аб гэтым ужо напісана багата. Раскажу пра іншае. Аднойчы Ганчар быў у рэдакцыі “Свободных новостей”, а потым расказваў, як выходзячы выпадкова сустрэў свайго добрага сябра, які раней працаваў у КДБ і меў у нашым будынку свой офіс. Той вітаў яго фразай: “А я думаю, па кім працуе “наружка!”

Разумею, што многія не пагадзяцца з тым, што журналіст на гэты раз абышоўся без ацэнак і акцэнтаў, але я зрабіў гэта невыпадкова. Справа ў тым, што ў баню на Фабрычнай Ганчар неаднойчы клікаў і мяне.

Праз шмат гадоў пасля тых трагічных падзей Хрыстосас Пургурыдзіс прыйдзе да высновы, што да гэтага злачынства маюць дачыненне ўладныя асобы. Апошнія, зразумела, з такімі высновамі не пагаджаюцца.

“Справа” Віктара Ганчара чакае грунтоўнага і аб’ектыўнага расследавання. Справа жыцця Віктара Ганчара – усталяванне ў Беларусі дэмакратычнага ладу - раней ці пазней будзе з поспехам рэалізавана.


Каталог: content
content -> Энеіда навыварат
content -> -
content -> Тарас на Парнасе
content -> «Свабода пачуцця» да 70-годдзя з дня нараджэння беларускай пісьменніцы і перакладчыцы Таісы Бондар
content -> «Шчырае поле паэта» да 70-годдзя беларускага пісьменніка Казіміра Вікенцьевіча Камейшы
content -> Дзяржаўная ўстанова адукацыі “Навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад сярэдняя школа п. Юбілейны”
content -> Аб дзейнасці школьнага гісторыка-краязнаўчага музея "Вытокі" дуа" Райцаўскі вучэбна-педагагічны комплекс дзіцячы сад
content -> For the libraries – exchange partners
content -> Экскурсія “з гісторыі праса”
content -> For the libraries – exchange partners


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9




База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2020
звярнуцца да адміністрацыі

войти | регистрация
    Галоўная старонка


загрузить материал