Асобы аляксандр тамковіч


ЮРЫЙ ХАДЫКА — ЛЕГЕНДА АДРАДЖЭННЯ



старонка8/9
Дата канвертавання15.05.2016
Памер1.53 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

22.01.08


ЮРЫЙ ХАДЫКАЛЕГЕНДА АДРАДЖЭННЯ

Хадыка жыве непадалёк ад мяне. Часам я бачу, як ён з жонкай ідзе на Камароўку, што таксама знаходзіцца недалёка. Але гаворка пра іншае. Цяжка паверыць, што гэты спакойны і ціхі чалавек — адзін з самых актыўных дзеячаў беларускага адраджэнскага руху найноўшага часу. Поруч з Зянонам Пазьняком, Міхасём Ткачовым, ён адзін са стваральнікаў Беларускага народнага фронту яшчэ ў савецкі час. Легенда Беларускага Адраджэння.

Вось эпізод, які калі-небудзь увойдзе ў падручнікі па гісторыі. Бо ён не толькі яркі сам па сабе, але і выбітны сваім знакавым сэнсам, увасабляе канец савецкай сістэмы ў Беларусі. Хаця яна фармальна яшчэ праіснавала два гады. Студзень 1989 года, стадыён «Дынама» да краёў запоўнены людзьмі. Мітынг, які ладзіць БНФ з дазволу і пры ўдзеле гарадскіх уладаў. Упершыню за ўсе савецкія дзесяцігоддзі. Ашаламленне і ўздым — так узгадваюць агульную атмасферу, што панавала на стадыёне, удзельнікі той падзеі. Прамоўцам ад БНФ — тысячагалосы гул і свіст ухвалення, прамоўцам ад уладаў — гул і свіст ганьбы. Тым больш, што новыя адраджэнцы дэманстравалі ўжо і новую, нязвыклую для савецкіх людзей, стылістыку мітынговых выступаў — вобразную і эмацыйную. І таму запамінальную. Канкрэтны змест праз гады забыўся, але ж атмасферу і яркія эмацыйныя ўражанні відавочцы таго «матча» помняць да гэтага часу. Найчасцей узгадваюць выступ Юрыя Хадыкі, які параўнаў штурм савецкай цытадэлі са штурмам сярэднявечнага замка, акружанага глыбокім ровам. І першыя кагорты рыцараў кідаліся ў роў, самаахвярна высцілаючы сваімі целамі масток для наступу новых кагорт ваяроў.

У той час гэта параўнанне ўспрымалася як рамантычная гіпербала. Пра ахвяры ўсур’ёз ніхто не думаў. Юрыю Хадыку выпала сваім жыццём і ўчынкамі пацвердзіць суровую праўду сваіх слоў і намераў. Пра гэты эпізод яго відавочцы мне распавялі пазней. А непасрэдным штуршком для напісання палітычнага нарыса пра Хадыку стаўся... тэлефонны званок. Справа ў тым, што ў новым даведніку «Хто ёсць хто ў Беларусі» ёсць спасылка на кніжку «Іншадумцы» вядомага журналіста Аляксандра Уліцёнка, які быў маім кіраўніком і настаўнікам у журналістыцы. Ад яго і даведаўся, чаму гутарка з Хадыкам стаіць у кнізе першай і напісана на рускай мове. Таму што гэты артыкул рыхтаваўся раней за іншыя і датуецца вераснем 1991 года. І таму што — зараз цяжка паверыць — тады Хадыка ведаў рускую мову лепш за беларускую. Вось вам і эпізод, які найбольш красамоўна сведчыць пра «агрэсіўна-нацыяналістычную сутнасць» БНФ. Пад сваімі сцягамі гэты рух збіраў найбольш актыўную частку беларускага грамадства, якое ўжо прагла перамен. Перабудова адкрыла шлюзы.

Юрый Віктаравіч Хадыка нарадзіўся 23 чэрвеня 1938 года ў Мінску. Зразумела, што яго першыя дзіцячыя ўспаміны звязаны менавіта з вайной і падрыхтоўкай да яе. Юрасю было менш за тры гады. Яго бацьку, які быў будаўніком, перавялі ў Ваўкавыск, дзе ўзводзілі абаронныя ўмацаванні ўздоўж мяжы. Тыя самыя, частку якіх аднавілі ўжо ў нашы дні ў якасці музейнага комплексу пад назвай «Лінія Сталіна». Заходняя Беларусь. Ваўкавыск. Мноства маленькіх крамаў. Аднойчы ў адну з іх, дзе былі дзеверы вяртушкай, зайшла маці Юрася, а маленькі хлапчук крыху адстаў і ўсё тупаў і тупаў па колу, і ад адчаю гучна заплакаў. Без смеху Хадыка распавядаў мне, што з таго часу запомніў боты вайскоўцаў на ўсё жыццё.

1 верасня 1945 года ён пайшоў у незвычайную, мужчынскую, сталічную 60-ю школу. Менавіта ў ёй Хадыку дадуць мянушку «прафесар», якая стане фактам яго біяграфіі праз шмат гадоў. І яшчэ эпізод. Святло ў той пасляваенны час гасла даволі часта. Аднакласнікі Юрыя вынайшлі дзіўны спосаб штучных, па ўласным жаданні, электрапаўз. Выкручвалі лямпачку, слінявілі кавалак прамакаткі і ўстаўлялі ў патрон. Сліна высыхала, прамакатка пераўтваралася ў ізалятар, святло гасла. Але ўрок працягваўся. Настаўнікі прасілі каго-небудзь з вучняў пераказаць апошнюю прачытаную кнігу. Хадыкі жылі недалёка ад Пушкінскай бібліятэкі, якая тады была за сённяшнім Палацам Рэспублікі. Пазней гэтыя ўрокі вусных апавяданняў, як лічыць сам Хадыка, неаднойчы будуць яму ў дапамогу.

Школу Юрый скончыў з залатым медалём і паехаў паступаць у створаны Капіцам Маскоўскі фізіка-тэхнічны інстытут (МФТІ), аднак набраў там так званы напаўпрахадны бал, які, аднак, быў настолькі высокім, што даваў права залічэння ў любы іншы маскоўскі інстытут. Гэта яму і прапанавалі, аднак ён паслухаўся парады маці і вярнуўся ў Мінск.

У 1960 годзе скончыў фізічны факультэт БДУ і стаў працаваць у Інстытуце фізікі Акадэміі навук Беларусі: малодшы, старэйшы навуковы супрацоўнік, кіраўнік групы, загадчык лабараторыі. Не простай, а галоўнай у справе разлікаў траекторыі ракет ва Усесаюзнай кааперацыі па стварэнні касмічнай сістэмы ранняга папярэджання пра ракетны напад.

У 1975 годзе ўзначаліў секцыю оптыка-электронных сродкаў разведкі ў камісіі АН СССР па распрацоўцы прагнозу развіцця ўзбраенняў на 15 гадоў. У лютым 1965-га абараніў кандыдацкую дысертацыю па фізічнай аэрадынаміцы. А ў 1976-м стаў доктарам фізіка-матэматычных навук, прафесарам. Тэма дысертацыі: «Аптычныя характарыстыкі факелаў балістычных ракет».

Двойчы, у 1967 і 1969 гадах, Хадыку прапаноўвалі ўступіць у кампартыю, але ён адмаўляўся. «Зламалі» толькі ў 1981-м. Вось як тлумачыць гэты крок сам Юрый Віктаравіч у кнізе «Іншадумцы»: «...Да, уже тогда сформировалось и распространилось отношение к партии, как… Ну, как к прививке против каких-то социальных напастей. Меня среди прочих нюансов останавливало следующее убеждение: эта «игра», мол, обходит науку; я наивно-самонадеянно считал, будто смогу добиться своих целей, обеспечить карьеру без партбилета. Рассуждал в том духе, что физика — отнюдь не политика, зачем здесь партбилет, голова должна быть! Правда, жизнь потом несколько подкорректировала такие взгляды».

Беларуская нацыянальная ідэя да яго прыйшла поруч з захапленнем беларускім мастацтвам. Калі на пачатку 90-х гадоў мінулага стагоддзя ў Хадыкі запыталіся, чым ён ганарыцца ў сваім жыцці, яго адказ для многіх прагучаў нечакана: удзелам у стварэнні акадэмічнага музея старажытнай беларускай культуры.

Сапраўды, восенню 1969 года ён арганізаваў у Акадэміі навук БССР семінар па вывучэнні старажытнабеларускага мастацтва, прымаў удзел у зборы матэрыялаў (экспедыцыі) і напісанні «Зводу помнікаў гісторыі і культуры Беларусі». А ў 1979 годзе быў адчынены і знакаміты музей. Перад Юрыем Хадыкам адкрыліся глыбіні і таямніцы беларускай гісторыі, беларускага адраджэнскага руху з яго драматычнымі паваротамі і трагічнымі лёсамі яго творцаў. Ад ведаў у спалучэнні з асэнсаваннем вопыту сюррэалізму савецкай таталітарнай сістэмы да ідэй дэмакратыі і беларускага адраджэння — такім быў тыповы алгарытм фармавання свядомасці пакалення першай перабудовачнай хвалі. З той, аднак, істотнай асаблівасцю, што Юрый Хадыка належаў да невялікай купкі першапраходцаў — арганізатараў і тэарэтыкаў Беларускага Адраджэння канца ХХ стагоддзя.

30 красавіка 1988 года адбыліся сумна вядомыя «Дзяды», і Хадыка (сябра КПСС!) пачаў ствараць у сваім інстытуце групу падтрымкі толькі-толькі сфармаванага аргкамітэта БНФ. За кароткі тэрмін у яго групу ўвайшлі каля 70 чалавек. З кампартыі па асабістым жаданні Юрый Віктаравіч выйшаў у лютым 1990-га. Але дэмакратычным актывістам ён стаў яшчэ ў 1988 годзе, а праз год быў абраны намеснікам старшыні БНФ «Адраджэнне». З гэтай пасады сышоў толькі ў снежні мінулага года.

З 1996 па 2000 гады Ю.В. Хадыка ўваходзіў у назіральную раду Беларускага Хельсінскага камітэта. А ў 1997-м яго прызначылі прарэктарам Народнага ўніверсітэта — самай буйной праграмы Грамадскага навукова-аналітычнага цэнтра «Беларуская перспектыва» і рэдактарам бюлетэня Народнага ўніверсітэта. У 1998 годзе яго зрабілі сябрам рэдакцыйнага савета часопіса «Адкрытае грамадства». Юры Віктаравіч з’яўляецца намеснікам старшыні назіральнага савета Незалежнага інстытута сацыяльна-эканамічных і палітычных даследаванняў, хаця працу менавіта гэтых сацыёлагаў публічна і крытыкуе.

Мабыць, самым адметным, але і самым драматычным у палітычнай біяграфіі Юрыя Віктаравіча можна назваць год 1996-ы, адзначаны перш за ўсё знакамітым «Чарнобыльскім шляхам». Аднак гэта акцыя не была адзінай. Спачатку 25 сакавіка апазіцыя святкавала «Дзень волі», потым 2 красавіка пратэставала супраць падпісання з Расіяй дагавора аб стварэнні Саюзнай дзяржавы, у якую сёння верыць (статус абавязвае) хіба толькі «беспросветный» аптыміст Павел Барадзін. А 26 красавіка традыцыйна ўспаміналі ахвяр чарнобыльскай трагедыі. Выключна гуманітарна-палітычнае мерапрыемства з часам ператварылася ў цалкам палітычнае.

Напярэдадні ў кабінеце тагачаснага намесніка старшыні Вярхоўнага Савета Генадзя Карпенкі ўзгаднілі з міліцэйскім начальствам маршрут руху. На нарадзе прысутнічаў і Юрый Хадыка. 26 красавіка людзі ішлі там, дзе было ўзгоднена з уладай, якая, аднак, парушыла свае абяцанні. Перад маніфестантамі паўстаў АМАП са шчытамі і гумовымі дубінкамі. Улады, па сутнасці, самі справакавалі сутыкненні, за якія потым Хадыку і асудзілі.

Менавіта 26 красавіка 1996 года нечакана ў Мінску з’явіўся эмігрант Зянон Пазьняк і прапанаваў ушанаваць памяць забітага чачэнскага генерала Дудаева. На мой погляд, гэта стала той «мядзведжай паслугай», якая пазней адштурхне ад БНФ даволі многіх людзей. А 26 красавіка іх было вельмі многа — за 50 тысяч чалавек. Такіх лічбаў беларуская апазіцыя не даб’ецца больш ніколі.

Пасля «гарачай» вясны 1996 года Юрый Віктаравіч Хадыка і яго паплечнік па БНФ Вячаслаў Сіўчык апынуліся за кратамі. Улада чакала пакаяння, а атрымала бестэрміновую палітычную галадоўку. Учынак сапраўднай мужнасці і самаахвярнасці. У абарону прафесара, вучонага і палітыка разгарнуўся моцны рух салідарнасці. З маніфестацыямі на “Валадарскага”, з патокам лістоў пратэсту, у тым ліку з-за мяжы — не толькі ад палітыкаў і грамадскіх дзеячаў, але і ад вучоных. І не толькі з краінаў Захаду, але і з Расіі. Лідар расійскага «Яблыка» Рыгор Яўлінскі папрасіў прэзідэнта Барыса Ельцына дапамагчы вызваліць Юрыя Хадыку і Вячаслава Сіўчыка. Той патэлефанаваў Лукашэнку. Вязняў выпусцілі. Не ведаю, наколькі гэта адпавядае рэчаіснасці, але калі меркаваць, што абвяржэнняў пакуль не было, нешта падобнае адбылося на самай справе.

Згодна вышэйзгаданаму даведніку, Хадыка напісаў каля 150 навуковых прац па фізіцы, каля 200 навукова-тэхнічных справаздач і бліз 40 публікацый па гісторыі беларускага мастацтва. Не ўлічана, праўда, у даведніку яго публіцыстыка на злабадзённыя палітычныя тэмы — больш за 350 публікацый. Такім чынам, прыкладна пароўну паміж фізікай і «лірыкай». Але я ўпэўнены, калі спытаць, якога Хадыку людзі больш ведаюць, фізіка ці палітыка, большасць адкажа — палітыка. І менавіта ў гэтай якасці ён па-ранейшаму на авансцэне беларускага грамадскага жыцця. Яго ўплыў вызначаецца не фармальнымі пасадамі, а аўтарытэтам і асабістымі якасцямі.



01.02.08

МІХАСЬ ТКАЧОЎ – ВУЧОНЫ І ПАЛІТЫК
Восенню 2006 года ў Гродне распачалася так званая рэканструкцыя. Галоўны інструмент гэтай “рэканструкцыі” - бульдозер. Больш дакладна сказаў на гэты конт кандыдат гістарычных навук, вядомы археолаг, старшыня ГА “Таварыства беларускай мовы” Алег Трусаў: “Гістарычныя помнікі знішчаюцца перш за ўсё ў тых гарадах, дзе спіць грамадская свядомасць. У канцы 1980-х Гродна было цэнтрам нацыянальнага адраджэння. Пакуль дзейнічаў гісторыка-культурны клуб “Паходня” на чале з Міхасём Ткачовым, пакуль Аляксандр Мілінкевіч на пасадзе віцэ-мэра курыраваў пытанні культуры, усё было нармальна. Ткачоў памёр, “Паходня” распалася, Мілінкевіч заняўся палітыкай...

Нарадзіўся Міхась Аляксандравіч Ткачоў 10 сакавіка 1942 года ў горадзе Мсціслаў Магілёўскай вобласці. У гэтым жа годзе загінуў пад Ленінградам яго бацька. Гадавалі хлопчыка маці і айчым. Мсціслаўскую дзесяцігодку № 3 Міхась скончыў з трыма чацвёркамі і падаў дакументы на гістарычны факультэт БДУ.

Але якраз у той год міністэрства адукацыі праводзіла чарговы эксперымент: школьнікі, якія не мелі двух гадоў працоўнага стажу, першы курс мусілі вучыцца завочна. Міхась жа меў стажу толькі 14 месяцаў: “набраў” ён іх падчас школьных канікулаў, працуючы ў мясцовай цагельні штогод, пачынаючы з шостага класа. 10 месяцаў не хапала, таму пасля таго, як стаў студэнтам, вярнуўся дадому і ўладкаваўся на працу ў прыгарадны калгас імя Варашылава. Абганяў бульбу, вазіў салому, вывозіў з цялятніка гной на поле.

Ткачоў быў сакратаром калгаснай камсамольскай арганізацыі, а раённы камсамол узначальваў Аляксей Камай. У будучым, калі апошні будзе другім сакратаром ЦК КПБ, яны з Ткачовым стануць ідэйнымі праціўнікамі.

Гісторыя, як выбар прафесіі, была для Міхася не толькі поклічам таленту, але і спосабам рэалізацыі ідэй беларускага нацыянальнага адраджэння, культурнага і дзяржаўнага. Юнак шмат чытаў і сярод россыпаў гістарычных звестак, хаця і старанна прасеяных праз савецкае інтэрнацыянальнае ідэалагічнае сіта, трапляліся і нацыянальныя зярняткі. Свой уплыў аказала і гісторыя роднай Мсціслаўшчыны, якой ён, дарэчы, прысвяціў і сваю дыпломную работу. Абараніў на выдатна.

Менавіта ў студэнцкія гады і склалася вакол яго тое ядро нацыянальна свядомых інтэлектуалаў, якое з першымі пробліскамі перабудовы стане актывістамі новай адраджэнскай хвалі. Разам з імі ён будзе ствараць клуб “Паходня”, Беларускі народны фронт, Беларускую сацыял-дэмакратычную грамаду.

Яны не рыхтавалі рэвалюцыю, не будавалі планаў захопу ўлады. Звычайнае нефармальнае кола сяброў, свайго роду асветніцкі гурток з вельмі абачлівым прыцягненнем новых сяброў па крытэрыях не толькі асабістых сімпатый, але і схільнасці да ўспрыняцця ідэй нацыянальнага адраджэння. Найперш праз веданне гісторыі, якую вывучалі з шырокім выхадам за межы праграм, адшукваючы дзе толькі можна кніжкі, што былі пад забаронай з канца 20-х гадоў, таго ж Вацлава Ластоўскага, Усевалада Ігнатоўскага ды іншых. Аднак доўгатэрміновую задачу – для сябе і нашчадкаў - ужо тады сфармулявалі са здзіўляючай дакладнасцю: праз асвету, праз уваходжанне нацыянальна свядомых людзей у дзяржаўныя і партыйныя структуры рыхтаваць і ажыццяўляць перамены эвалюцыйным шляхам. Цікавая дэталь: згодай на прапанову аб уступленні ў шэрагі КПСС Міхась Ткачоў адказаў толькі пасля парады з сябрамі гуртка.

Пасля заканчэння ўніверсітэта Міхась Ткачоў быў размеркаваны ў Жодзіна, на ўскрайку якога якраз пабудавалі новую школу для саўгаса “Зарэчча”. На пяць гадоў яна і стане для яго роднай: выкладаў гісторыю, загадваў вучэбнай часткай. Малады, высокі, спартыўны, камунікабельны. Любімы вучнямі, паважаны калегамі. Гуляў за зборныя па валейболу і баскетболу, удзельнічаў у мастацкай самадзейнасці - спяваў, танцаваў, граў на гармоніку і нават складаў надзённыя прыпеўкі. Там ажаніўся, там у іх нарадзіўся сын. Быт? Звычайны, савецкі. Маладая сям’я з трох чалавек месцілася ў прышкольнай старожцы, тры чалавекі на адзінаццаці квадратных метрах.

Але матэрыяльна, па тых жа савецкіх мерках, забяспечваў сям’ю на прыстойным узроўні.

Зарплата завуча, плюс лекцыі па палітэканоміі на бухгалтарскіх курсах і лекцыі па філасофіі для вячэрнікаў філіяла БДУ. Здавалася, трывала ўвайшоў у жыццёвую каляіну, з якой мала хто з настаўнікаў вырываўся. Міхась вырваўся. Вялі мэта і мара, талент і характар, які патрабаваў руху, справы, новых дарог, штурму новых вяршынь.

Таму зразумела яго і жонка, калі ён вырашыў ісці ў аспірантуру, хаця, вядома ж, 100 аспіранцкіх рублёў не натхнялі. Кандыдацкі мінімум Міхась здаваў у Акадэміі навук. Чаму не ў родным БДУ? Туды яго не пусціў сумна вядомы Лаўрэнцій Сямёнавіч Абэцэдарскі, які на той момант быў загадчыкам кафедры гісторыі Беларусі. Гэту прычыну назваў сам Ткачоў у 1991 годзе, калі даваў інтэрв’ю для кнігі “Іншадумцы”.

У 1968 годзе Ткачоў стаў супрацоўнікам Інстытута гісторыі Акадэміі навук Беларусі. З напісаннем і абаронай кандыдацкай дысертацыі ён уклаўся, рэдкі выпадак, дакладна ў тры гады. Абраў археалогію і ніколі з ёй не развітваўся літаральна да апошняга дыхання. Яна прынесла яму аўтарытэт і вядомасць не толькі ў асяродку навукоўцаў. Яго кнігі “Замки Белоруссии” (Мн., 1987), “Замкі і людзі” (Мн., 1991), па сутнасці, навуковыя манаграфіі, зрабіліся бестселерамі. Без штучнай актуалізацыі, выключна на гістарычнай аснове ён здолеў увесці старажытныя замкі ў кантэкст сучаснага жыцця, пераўтварыць іх у інтэлектуальныя цытадэлі новай хвалі беларускага адраджэння.

З працай у акадэміі навук у Міхася Іванавіча Ткачова было ўсё ў поўным парадку. А вось з жыллём, як і ва ўсіх (акрамя наменклатуры) савецкіх людзей, праблемы - чарга гадоў на дзесятак, а то і больш.

Таму, калі ў 1978 годзе ў Гродне адкрыўся ўніверсітэт, і яму прапанавалі там месца выкладчыка, гэта і стала рашаючым фактарам. Восенню Ткачоў з сям’ёй пераехаў у Гродна: дацэнт, прафесар, а ў 1983 годзе - загадчык кафедры.

Як гісторыку, Міхасю Ткачову вельмі спадабаўся старажытны беларускі горад Гродна, які ён называў музеем пад адкрытым небам. Засмучала толькі што самі жыхары вельмі дрэнна і павярхоўна ведалі гісторыю свайго горада. З’ява, на жаль, даволі распаўсюджаная і для сённяшняй Беларусі. Але калі нехта называе беларускі народ манкуртамі, хай задумаецца над прычынамі. Стагоддзі мэтанакіраванай, на ўзроўні дзяржаўнай, палітыкі вынішчэння і скажэння гістарычнай памяці дарэмна не праходзяць. А рэанімацыя памяці патрабуе часу.

Менавіта ў Гродне Ткачоў бліжэй пазнаёміўся з прыгаданым вышэй былым дэпутатам Вярхоўнага Савета РБ Алегам Трусавым, разам яны зрабілі адкрыццё: падчас археалагічных раскопак вучоныя прыйшлі да высновы, што дзяцінец старажытнага Гродна быў абведзены мурам яшчэ ў XII стагоддзі, што з’яўляецца проста ўнікальным для тых часоў.

І зноў гістарычная асвета паўстала для Міхася Ткачова як сучасная задача. Але ўжо на іншым ўзроўні. Ён стварае сваю знакамітую “Паходню”, клуб, які аб’яднаў шырокае кола аматараў беларускай даўніны. Цікава, што ў мясцовым гаркаме партыі гэту назву пераклалі на рускую, як “странники», а Ткачова разам з біёлагам Міколам Таранда выклікалі “на ковер”. Там і высветлілася, што слова “Паходня” таксама з гістарычнай скарбніцы і нясе ў сабе зусім не той сэнс, які так спужаў партыйную наменклатуру. Хаця, як высветлілася пазней, куды больш небяспечны – факел, агонь, які асвятляе шлях.

З-за гістарычнай спадчыны і яе захавання ўзнікла і судовая справа Ткачова. Галоўны архітэктар Гродна падаў на яго ў суд “за клевету на органы Советской власти”. Далёка не ўсе памятаюць у чым яе сутнасць. І, на мой погляд, дарэмна. Сёння ў Гродне адбываецца амаль тое, за што ў мінулым стагоддзі хацелі судзіць Ткачова. Справа ж была ў тым, што за кошт так званай швейцарскай даліны, якая з’яўляецца гістарычнай часткай горада, чыноўнікі надумалі зрабіць велічную плошчу Леніна, дзе планавалася ўзвесці новы гаркам партыі.

Гісторыкі рашуча паўсталі супраць. І перамаглі. А што будзе зараз, стане зразумелым у бліжэйшы час. Адназначна толькі тое, што “бульдозерная рэканструкцыя” не спрыяе росту павагі да мінулага нашай краіны. Зноў спашлюся на словы Алега Трусава:

“... Пакуль у Гродне не адродзяць “Паходню”, пакуль не паявіцца нефармальны лідар, а мясцовая інтэлігенцыя не пачне сістэматычнаю работу з насельніцтвам, ніякіх зменаў не будзе. Сёння вучні Ткачова – прафесары ўніверсітэтаў. Яны павінны першымі біць трывогу”.

Знакамітыя “Дзяды-88” каталізавалі працэс стварэння Беларускага народнага фронту “Адраджэнне”. У мінскім Доме кіно, які ў тыя часы быў у чырвоным касцёле, стварылі не толькі “Мартыралог Беларусі”, але і аргкамітэт БНФ. Міхась Ткачоў прыехаў для гэтага з Гродна, таму што не мог не прыехаць. Дэ-факта ён быў яшчэ ў КПСС, але дэ-юрэ з’яўляўся ідэалагічным праціўнікам кампартыі.

У год стварэння БНФ адбыліся выбары народных дэпутатаў СССР. Міхася Ткачова вылучыў працоўны калектыў вядомага аб’яднання “Азот”, але з-за хваробы прыняць у іх удзел ён не змог. Сутнасць “хваробы” тлумачылася вельмі проста – Ткачова моцна пабілі ў пад’езде. Зразумела, як заўсёды, “невядомыя”. Не будзем гадаць, хто імі кіраваў, аднак перамог тады будучы першы сакратар абкама кампартыі Сямёнаў.

Але вятры перамен ужо мацнелі. Вядомасць і аўтарытэт Міхася Іванавіча Ткачова ўжо дасягнулі дзяржаўнага маштабу. Разам з тым яго разважлівасць, стрыманасць, разуменне палітычнай сітуацыі з перспектыўным прадбачаннем яе развіцця, майстэрства дыпламатыі не палохалі радыкалізмам слабеючую савецкую наменклатуру. У 1989 годзе яму прапануюць вярнуцца ў Мінск і ўзначаліць рэдакцыю гісторыі Беларусі выдавецтва “Беларуская Энцыклапедыя”. У красавіку 1992 года ён становіцца галоўным рэдактарам выдавецтва. І менавіта на “часы Ткачова” прыпадае час найлепшых дасягненняў энцыклапедыі, якая пазбаўляецца ідэалагічнага адбітку, цэнзуры і набліжаецца да прынятых міжнародных стандартаў - па крытэрыях усебаковасці, аб’ектыўнасці і факталагічнай дакладнасці.

У 1989 годзе ў Вільнюсе адбыўся ўстаноўчы з’езд Беларускага народнага фронту, дзе Міхася Ткачова, як аднаго са стваральнікаў руху, абралі намеснікам старшыні БНФ “Адраджэнне”.

Ён яшчэ паспеў спрычыніцца і да справы стварэння шматпартыйнай дэмакратычнай сістэмы ў Беларусі. У сакавіку 1991-га з яго ініцыятывы і яго з аднадумцамі высілкамі адраджаецца беларуская сацыял-дэмакратыя, ствараецца Беларуская сацыял-дэмакратычная Грамада. Партыя, якую ў 1918 годзе знішчылі бальшавікі. Міхась Ткачоў стаў старшынёй Цэнтральнай рады БСДГ. Яшчэ паспеў сфармуляваць, выказаць і нават ініцыяваць ідэю аб’яднання ўсіх палітычных сіл сацыял-дэмакратычнай скіраванасці (у прыватнасці з Партыяй народнай згоды, якую ачольваў тады Генадзь Карпенка), але не паспеў узяцца за справу.

31 кастрычніка 1992 года Міхась Ткачоў нечакана для ўсіх памёр. Нечакана, бо мала хто ведаў пра яго даўнюю хваробу нырак. Бо нават блізкім сябрам ніколі ні на што не скардзіўся і працаваў як апантаны, без перадыху.

Развітваліся з ім 3 лістапада ў Доме літаратара. На развітанне прыйшлі тысячы людзей, што сведчыць аб вялікай павазе і любові да гэтага сапраўднага патрыёта Беларусі.

Яму было толькі 50. Але колькі ж паспеў. Толькі падрыхтаваныя ім навуковыя і публіцыстычныя работы яшчэ выходзілі некалькі гадоў. У 1994 годзе свет пабачыла пасмяротнае выданне кнігі Міхася Ткачова пад такой роднай і сімвалічнай назвай “Паходня”.

Ён паспеў запаліць сваю паходню, паспеў пабачыць рэалізацыю сваёй мары аб свабоднай, незалежнай, дэмакратычнай Беларусі. І паспеў закласці ў яе падмурак такія важкія камяні, што няма сумніву адкат, адыход ад гэтага шляху – часовая з’ява.

05.02.08


НАТАЛЛЯ МАШЭРАВА – ПАЛІТЫК І ДАЧКА ПАЛІТЫКА
Перанос назвы “праспект Машэрава” з адной найбольш прыгожых вуліц сталіцы на другую не самую “казырную” глыбока пакрыўдзіў Наталлю Пятроўну Машэраву. І гэта зразумела. Я не раз прыгадваў энцыклапедыю, якая дэманструе найбольш яскравы “ўзор” палітычнага сіта. “Прыклад” Наталлі Машэравай таму яшчэ адно сведчанне. Бацька – Пётр Міронавіч Машэраў - там ёсць, а самой Наталлі Пятроўны няма. Быццам у найноўшай палітычнай гісторыі Беларусі яе не было ўвогуле.

Калі на парламенцкіх выбарах 2000 года ўлада, яўна ў піку Міхаілу Чыгіру, па 102-й Заходняй выбарчай выставіла Наталлю Машэраву, я адразу ж сказаў, што гэта вельмі сур’ёзна. Але слухаць гэта тады ніхто не захацеў. І не таму, што я не быў самым галоўным у ініцыятыўнай групе былога кіраўніка беларускай выканаўчай улады. Проста раней Машэрава ўжо ўдзельнічала ў выбарах і зусім не была там фаварыткай. Праўда, раней не ўжываўся і так званы адміністрацыйны рэсурс.

У дзень выбараў экзіт-пулы праводзілі сацыёлагі знаёмага мне Андрэя Вардамацкага. Некалькі разоў прасіў яго расказаць пра бягучую сітуацыю, але той адмаўляў, бо гэта пярэчыць прафесійнай этыцы, і ён сам сябе паважаць перастане. Аднак на некаторых участках для галасавання такую інфармацыю я атрымаў ад тых, хто непасрэдна праводзіў апытанні. Машэрава з даволі значным адрывам перамагала, што было невыпадковым, бо амаль адусюль была чутна песня “Машэраўскі рай”, бо дзяржаўныя СМІ дастаткова часта звярталіся да вобраза Пятра Машэрава. Гэта была дапамога. Нават з тапорным перабольшваннем, што выклікала звычайную для такіх выпадкаў “адрыжку”. І што, на мой погляд, перашкодзіла Наталлі Пятроўне атрымаць перамогу ўжо ў першым туры.

Перамагла яна толькі ў другім. У Палаце прадстаўнікоў дэпутат Наталля Машэрава ўвайшла ў склад Пастаяннай камісіі па міжнародных справах і сувязях з СНД.

Але ўжо праз год яна нечакана для многіх замахнулася на большае, заявіўшы аб сваім намеры балатавацца кандыдатам у прэзідэнты краіны. Для дзеючага прэзідэнта гэта было непрыемным сюрпрызам, аб гэтым сведчыць выказванне самога А. Лукашэнкі: “Мне толькі крыўдна, вельмі крыўдна, што такія людзі як Машэрава... Кінутай была сям’я, ніхто туды не хадзіў. Вы ж памятаеце, пасля прэзідэнцкіх выбараў я пайшоў у гэту сям’ю, падтрымліваў заўсёды. Шмат зрабіў для абрання гэтага чалавека ў парламент – і тут удар у спіну... Што, яна не разумее, што яна такім чынам грае на руку вось гэтай адвязанай празападнай апазіцыі? Што, не разумее? Разумее. Дык навошта так паступаць? Я не нападаю, зразумейце, гэта проста асабістае”.

“Вертыкаль” хутка зразумела новую сітуацыю. А тут яшчэ Масква дала зразумець, што “Балівар не вынесе дваіх”. Абяцаная інфармацыйная падтрымка расійскіх СМІ, якая многіх з наменклатуры спачатку заблытала, рэзка прыпынілася. Нечакана для многіх 4 ліпеня 2001 года Машэрава аднесла ў ЦВК заяву аб тым, што яна адмаўляецца ад рэгістрацыі ў якасці кандыдата ў прэзідэнты, якая была задаволена ўжо на наступны дзень.

Наталля Пятроўна Машэрава нарадзілася 18 красавіка 1945 года ў горадзе Вілейцы Мінскай вобласці. Яе бацьку, які ў сямідзесятые гады мінулага стагоддзя ўзначальваў ЦК кампартыі Беларусі, сёння ведае амаль кожны, хто жыў у тыя часы. Асоба была даволі складаная, але тое, што тады беларусы жылі лепш за іншых, безумоўна. Як, безумоўна і тое, што Пётр Міронавіч, бачна выдзяляўся з тагачаснага савецкага вярхоўнага кіраўніцтва. Сваёй прастатой, паездкамі і сустрэчамі з людзьмі, нестандартнымі прамовамі. Хадзілі ўпартыя чуткі, што яго забяруць у Маскву, што Касыгін рыхтуе яго сабе на замену. Таму, калі Машэраў у 1980 годзе загінуў у аўтакатастрофе, многія даволі шчыра сумавалі і нават плакалі. Шмат хто і да гэтага часу (у тым ліку і сама Наталля Пятроўна) упэўнены, што тая аўтакатастрофа не была выпадковай. А арганізавалі яе ў Маскве, дзе спужаліся росту папулярнасці беларускага лідара.

Зразумела, што на філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта яна паступіла без якіх-небудзь праблем. А пасля заканчэння стала працаваць малодшым навуковым супрацоўнікам, старшым выкладчыкам кафедры рускай савецкай літаратуры, старшым навуковым супрацоўнікам аддзела эфектыўнасці ідэалагічнай работы праблемнай навукова-даследчай лабараторыі сацыяльных даследаванняў свайго “альма матэр”. Водгукі аб ёй, як спецыялісце, былі найлепшымі.

А потым пачаўся шлях у вялікую палітыку. Злыя языкі казалі: яна зрабіла ў жыцці толькі адно – стала “дачкой свайго бацькі”. І прыводзілі ў доказ два аргументы. Першы: да 2000 года спроба атрымаць дэпутацкі мандат меншага за парламенцкі ўзроўню не была выніковай. Другі: адмовілася ад удзелу ў прэзідэнцкай гонцы, як толькі на яе пачалі “давіць”, палітыка ж, які так лёгка адмаўляецца ад барацьбы, нельга лічыць моцным палітыкам.

Ёсць і контраргументы. У прыватнасці, тагачасныя канкурэнты Машэравай імкнуліся зразумець і патлумачыць яе выхад з барацьбы за прэзідэнцкую пасаду. Былы міністр абароны Беларусі Павел Казлоўскі назваў яго разумным, а ў мінулым кіраўнік прэзідэнцкай адміністрацыі Леанід Сініцын патлумачыў усё "беспрецедентной травлей", якую беларускія ўлады пачалі супраць яе і ўсёй сям’і Машэравых.

Дачка выбітнага і папулярнага дзеяча, вядомасць прозвішча, водбліск бацькоўскай славы – гэта, зразумела, фора для палітыка. І прыкладаў таму не мала ў гісторыі, як даўняй, так і найноўшай. Але гэта – толькі на старце. Далейшы лёс новага носьбіта палітычнай традыцыі сям’і залежыць ужо ад яго самога. Лёс Наталлі Машэравай гэта цалкам пацвярджае. Ці стала яна самастойным палітыкам? Безумоўна. Ці аказала яна пэўны ўплыў на фарміраванне палітычнага клімату, палітычнай сістэмы ў Беларусі? Таксама, безумоўна. Ці магла быць яе роля большай? Верагодна. Але ў кантэксце і ў залежнасці ад канкрэтнай сітуацыі, ад абставінаў моманту, у тым ліку і сямейных (здароўе мужа, клопаты аб дзецях). І адназначна, пры большай паслядоўнасці ўласнай палітычнай лініі, уласных пазіцый (не блытаць з гнуткасцю, без якой не бывае палітыкі і палітыкаў).

Але менавіта тут і закладзены супярэчнасці, абумоўленыя ў многім якраз тым, што яна была дачкой Пятра Машэрава – палітыка савецкай эпохі. Несумненна выбітнага, але і абмежаванага рамкамі свайго часу. Які добра разумеў неабходнасць перамен, аб чым сведчаць многія фрагменты з яго выступаў і практычных ініцыятыў. І які, аб чым ён сам расказаў любімай дачцэ, быў знаёмы з праектамі рэфармавання сістэмы, што патокам ішлі ў ЦК КПСС і… асядалі ў сейфах. Не загінь ён у той аўтамабільнай катастрофе і мы, магчыма, убачылі б эвалюцыю камуністычнага палітыка Пятра Машэрава ў палітыка новага тыпу, накшталт Бразаўскаса. І былі б сведкамі іншага ходу рэформ у Беларусі.

Эвалюцыя палітыка Наталлі Машэравай ішла па адпаведных вехах. Яна была за захаванне СССР, за рэфармаванне (як паляпшэнне), сацыялістычнай палітычнай сістэмы. Была за славянскае адзінства. А завяршала свой актыўны палітычны шлях як прыхільнік паслядоўных дэмакратычных пераўтварэнняў, незалежнасці і суверэнітэту беларускай дзяржавы ў добрасуседскіх адносінах як з Усходам, так і з Захадам. Была па той бок барыкад, прыйшла на гэты – у апазіцыю (але са сваёй пазіцыяй).

Аб гэтых асаблівасцях яе палітычнага шляху сведчаць і яе фармальныя пасады. У кнізе пра Палату прадстаўнікоў другога склікання гаворыцца, што Наталля Пятроўна Машэрава была намеснікам Галоўнага ўпраўлення інфармацыйна-аналітычнай работы і сувязяў з грамадскасцю – начальнікам упраўлення Сакратарыята Парламенцкага Сходу Беларусі і Расіі, дэпутатам гэтага самага сходу і старшынёй Камісіі па інфармацыйнай палітыцы і ўзаемадзеянні з грамадскімі аб’яднаннямі.

Акрамя гэтага яна ўваходзіла ў дэпутацкае аб’яднанне “За саюз Украіны, Беларусі і Расіі” (“Зубр”), у дэпутацкія групы “Адзіная Беларусь” і “Сябры Балгарыі”. Апошняе, канешне, цяжка зразумець, калі ўлічыць, што Балгарыя ўваходзіць у НАТА, але ж славяне, братушкі.

Выдавала “Новую народную газету”, якой даволі хутка не стала. Стварыла і была прэзідэнтам Беларускага саюза імя П.М. Машэрава “Зніч”.

Назвы структур, якія былі нагаданы вышэй, даволі красамоўна сведчаць аб поглядах Машэравай. Таму невыпадкова, што калі ў 2001 годзе з 22 (усяго іх было 26) ініцыятыўных групаў, якія былі зарэгістраваны ЦВК, аказаліся і прыхільнікі Машэравай, яе адразу ж пачалі называць “праектам Крамля”.

Вернемся да пачатку нарыса. Напярэдадні Дня Перамогі 2005 года, калі і быў абвешчаны ўказ аб перайменаванні праспекта Машэрава ў праспект Пераможцаў, Наталля Машэрава, якая заўжды стрымлівае свае эмоцыі, на гэты раз была даволі рэзкай. У інтэрэв’ю “Народнай волі” (ад 14 мая) яна назвала гэты ўказ “похоронкой”, што прыйшла на бацьку праз 60 гадоў пасля заканчэння вайны.



: content
content -> Энеіда навыварат
content -> -
content -> Тарас на Парнасе
content -> «Свабода пачуцця» да 70-годдзя з дня нараджэння беларускай пісьменніцы і перакладчыцы Таісы Бондар
content -> «Шчырае поле паэта» да 70-годдзя беларускага пісьменніка Казіміра Вікенцьевіча Камейшы
content -> Дзяржаўная ўстанова адукацыі “Навучальна-педагагічны комплекс дзіцячы сад сярэдняя школа п. Юбілейны”
content -> Аб дзейнасці школьнага гісторыка-краязнаўчага музея "Вытокі" дуа" Райцаўскі вучэбна-педагагічны комплекс дзіцячы сад
content -> For the libraries – exchange partners
content -> Экскурсія “з гісторыі праса”
content -> For the libraries – exchange partners


1   2   3   4   5   6   7   8   9


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка