І. А. Чарота тэорыя І практыка мастацкага перакладу


(На прыкладзе беларусаў і славакаў)



старонка4/6
Дата канвертавання15.05.2016
Памер1.04 Mb.
1   2   3   4   5   6

(На прыкладзе беларусаў і славакаў)

Ніяк нельга абмінуць увагаю актульныя праблемы славянскага ўзаемаперакладу наогул і ўзаемасувязей літаратур меншых славянскіх народаў у прыватнасці. Бо, трэба прызнаць, вось ужо больш як пятнаццаць гадоў належнай актыўнасці і эфектыўнасці ўласна міжславянскіх літаратурных кантактаў не назіраецца, а залежнасць іх ад палітыкі, якой запраграмаваны падзелы, размежаванні і супрацьпастаўленні, станоўчых змен не абяцае.

Апошнім часам шырока распаўсюджваюцца, у розных значэннях, паняцці глабалізацыя, мультыкультурнасць, дыялог культур, сусветны культурны кантэкст, агульнаеўрапейская культурная прастора і да т.п. Пры гэтым знікае, нібыта пераходзячы ў катэгорыю гістарызмаў, актыўна ўжыванае раней паняцце славянская культурная/літаратурная супольнасць. І асаблівай увагі, пэўна ж, патрабуюць паняцці, прыдатныя для таго, каб дакладна і карэктна азначаць асаблівасці нацыянальна-гістарычнай ідэнтыфікацыі канкрэтных славянскіх народаў ( у дадзеным выпадку мы ўзялі беларусаў і славакаў), а дакладней – статус іх культур і літаратур у сістэме наяўных і патэнцыйных сувязей, рэальных узаемадзеянняў. Паняцці «малыя народы» і, адпаведна, «малыя культуры» тут не да месца ў прынцыпе; тым больш калі шырока дэкларуецца мультыкультурнасць. А разам з тым нельга не ўлічваць аб’ектыўныя параўнальныя крытэрыі: у прыватнасці, тое, што беларусы, падобна як і славакі, з’яўляюцца прынамсі колькасна меншымі, калі параўноўваць з народамі суседнімі і перш за ўсё нядаўнімі суграмадзянамі; значна меншы плён іх нацынальна-дзяржаўнага будаўніцтва – у любым выпадку, яны стагоддзі, да апошняга часу не былі тытульнымі этнасамі тых дзяржаў, якія ўтваралі сумесна з іншымі; пазней кадыфікаваліся таксама іх нацыянальныя мовы і, адпаведна, меней сцвердзіліся літаратуры; меншая аднароднасць і трываласць уласціва іх нацыянальнай самасвядомасці. У выніку адзначанага (і не толькі), заканамерна, гэтыя народы ў меншай меры былі прадстаўлены знешняму свету. Таму і не дзіва, што іншаземцы па сённяшні час беларусаў атаясамліваюць з “белаэмігрантамі”, а славакаў – са славенцамі... У вядомай ступені гэта выклікана, зразумела, пэўным фанетычным і этымалагічным падабенствам найменняў. Аднак тут погляды «з боку» наогул размытыя: беларусаў часта блытаюць з рускімі/расіянамі і ўкраінцамі, ды яшчэ і з палякамі, а славакаў – ад чэхаў; што абумоўліваецца, відавочна, агульнай гісторыяй, сумеснай дзяржаўнасцю. А пры гэтым як беларусы, так і славакі, маюць праблемы, звязаныя з неадназначнасцю ідэнтыфікацыі важных для іхніх нацыянальных культур падзей, фактаў, асоб, паколькі яны «прыпісаны» і да культур суседніх.

Можна пачуць, што ўсё гэта засталося ў мінулым, а ў будучым нашы народы абавязкова чакае статус “роўных сярод роўных”, які забяспечвае і гарантуе неабмежаваныя магчымасці. Між тым, ёсць сур’ёзныя падставы сумнявацца ў правамернасці такога аптымізму. У любым выпадку, даводзіцца канстатаваць: сістэма адносін, якая дзейнічала ў папярэднюю эпоху, дзейнічаць перастала, а новая так і не склалася. Дакладней кажучы, тое, што мы назіраем на працягу апошніх пятнаццаці – дваццаці гадоў, назваць паляпшэннем аніяк нельга. І далёка не ўсё тут можна растлумачыць, а тым больш апраўдаць. Магчыма, нешта выклікана ўмовамі набыцця дзяржаўнага суверэнітэту і актуальнымі задачамі нацыянальна-культурнага будаўніцтва: яны патрабавалі самазасяроджанасці, увагі найперш да свайго ўнутранага стану, які дзеля выхаду ў знешні свет павінен быць канчаткова сфарміраваны і трывалы. Між тым, працэсы нацыянальна-дзяржаўнага самавызначэння ад пачатку суправаджаліся – калі не сказаць, што стымуляваліся, – рашучым ігнараваннем дэклараваных раней прынцыпаў братэрства і адзінства з былымі суграмадзянамі, этнічна роднаснымі. Больш таго, сцвярджэнне “самасці”, як правіла, адбывалася праз адмаўленне этнагенетычнай і гістарычнай роднаснасці. А гэта, у сваю чаргу, вяло да аберацый у поглядах на заканамернасці гісторыі, выклікала не проста залішне катэгарычныя, але падчас і хваравітыя рэакцыі на тыя з’явы, што павінны ўспрымацца як дадзенасць, аб’ектыўная рэальнасць – прычым не абавязкова негатыўная па сутнасці.

Усё ж такі трэба ўлічваць, што прызнанне і сцвярджэнне меншых славянскіх народаў адбывалася не толькі пазней, але і не без уплыву ідэі ўзаемнасці, агульнаславянскай еднасці, а таксама не без удзелу сваяцкіх народаў бóльшых. Таму справядлівасць вымагае, каб належнае было аддадзена гэтым народам за спрыянне, пасрэдніцтва і дапамогу ва ўзаемадачыненнях з шырэйшым светам. Тое, што ў адносінах да старажытнасці і да ўсіх ранейшых часоў наогул у нас нярэдка з’яўляюцца «адпаведныя сучаснасці гістарыяграфічныя інтэрпрэтацыі», роўна як і «міфалагізацыі», варта жалю ўжо таму, што ўсё “выпраўленае” звычайна выпраўляюць і далей, даводзячы до непазнавальнасці, хоць сама гісторыя ў рэтраспектыве, як добра вядома, не падлягае выпраўленню. І ў лёсе, у характары, у светаўспрыманні кожнага народа яна заяўляе пра сябе як такая – з наступствамі калізій і супярэчнасцей, якія мелі месца раней. Але на яе непазбежна ўплывае ўсё, што прыўносіцца на кожным новым этапе. Таму недапушчальна забывацца пра адказнасць пры ацэнках чыннікаў, якія спрыялі ці перашкаджалі ідэальнаму развіццю нацыянальнай гісторыі. Нават з самых добрых і нібыта сумленных пабуджэнняў рызыкоўна падпарадкоўваць гэтыя ацэнкі актуальным інтарэсам.

У праекцыі на лёсы славян гэта датычыцца перш за ўсё ўзаемных крыўд і частых непаразуменняў, асабліва ж катэгарычнасці ў расстаноўцы знакаў «мінус», калі гаворка ідзе пра мінулае. А яно, трэба прызнаць, усё ж такі дало неблагі вопыт яднання, узаемадзеяння нашых народаў і іх культур, што няцяжка праілюстраваць агульнымі звесткамі пра міжславянскія культурныя сувязі так званай сацыялістычнай эпохі. Прыгадаем факты, якія датычацца беларуска-славацкіх літаратурных узаемасувязей 1950-1980-х гадоў.

За названы перыяд беларускія народныя казкі ў перакладзе на славацкую мову тройчы выдаваліся асобнымі кнігамі87, а да таго ж яны ўключаліся ў іншыя зборнікі88. Тады ўбачылі свет дзве анталогіі беларускай навелістыкі89, адна з якіх прадставіла пісьменнікаў старэйшага і сярэдняга пакаленняў – Я. Скрыгана, М.Паслядовіча, Я. Брыля, Я.Васіленку, І. Мележа, І.Шамякіна, В.Быкава, І.Навуменку, У.Караткевіча, В.Адамчыка, Б.Сачанку, М.Стральцова, В.Карамазава, М.Ракітнага, а другая – тых, хто прыйшоў у літаратуру, пачынаючы з 1960-х гадоў (А.Асташонак, Г.Далідовіч, А.Дудараў, В.Гігевіч, І.Жарнасек, А.Жук, В.Іпатава, І.Клімянкоў, Х.Лялько, А.Наварыч, Л.Неўдах, У.Арлоў, У.Ягоўдзік). Акрамя гэтага з’явілася немалая колькасць асобна выдадзеных твораў беларускіх празаікаў: А.Адамовіча (3 кнігі), С.Алексіевіч, Я.Брыля, В.Быкава (9 кніг), А. Дударава, У.Караткевіча, І.Мележа (2 кнігі), І.Навуменкі, І.Пташнікава (2 кнігі), А.Савіцкага, І.Шамякіна (3 кнігі) – усяго больш за 25 выданняў90 .

У Славакіі здзейснена таксама анталагічнае выданне беларускай паэзіі, а да таго ж вельмі цікавая ў плане асэнсавання агульнасці і ўмацавання ўзаемнасці брашура91. Пры гэтым класікі і cамыя аўтарытэтныя беларускія паэты савецкай эпохі займалі належныя месцы ў анталогіях і тэматычных зборніках паэзіі народаў СССР92, а творы Максіма Багдановіча, Якуба Коласа, Максіма Танка і Петруся Макаля выходзілі асобнымі кнігамі93.

Славацкім чытачам някепска была прадстаўлена і беларуская драматургія. Так, публікаваліся пераклады чатырох п’ес Андрэя Макаёнка, трох – Анатоля Дзялендзіка, дзвух – Аляксея Дударава, адной – Івана Мележа94.

Аказваецца, тады ў Славакіі на карысць беларускай літаратуры працавала больш за 30 чалавек. Гэта перш за ўсё перакладчыкі: Андрычык Юрай, Андраш Матэй, Бенё Ян, Дваракова-Жаранова Ружэна, Дарацякова Вікторыя, Джурычкова Марыя, Ізаковіч Ян, Кавачычова Вольга, Крыжанова-Брындзова Хелена, Крно Мілаш, Крнова Вера, Міхалікова Вера, Лацкавічова Ёзефіна, Лічкова Марта, Мойжыш Ян, Одран Мілан, Рыбак Юліус, Сігетова Марыя, Чарэўка Уладзімір, Юран Міраслаў, Хлініцка Ярміла, Хулманова Марыя, Хупка Густав, Хегерова Вера, Станчак Любамір, Такачова Магда, Буйнова Нора, Фура Вацлав, Чэрвеняк Андрэй, Штэрцова Эмілія, Шуфлярска Аляксандра, Эльяш Антон, Юрыгова Яўгенія. Аўтарамі прадмоў да кніг, якія выходзілі, і артыкулаў пра беларускіх аўтараў у перыёдыцы былі Андрычык Юрай, Бацыгалова Хана, Жыдліцкі Вацлаў, Кавачычова Вольга, Касталанска Хана, Куса Марыя, Лічкова Марта, Марушак Ондрэй, Сердула Іван, Слабоднік Душан, Токар Мілан, Хома Браніслаў, Хлініцка Ярміла, Чарэўка Уладзімір. Асобна трэба адзначыць Эдуарда Гашынца і Вацлава Жыдліцкага, дзякуючы якім з’явіўся значны шэраг артыкулаў пра беларускіх пісьменнікаў у браціслаўскай «Энцыклапедыі пісьменнікаў свету».

Сувязі, як і належыць, забяспечваліся з двух бакоў. Перакладам і папулярызацыяй славацкай літаратуры ў Беларусі тады актыўна займаліся Пятрусь Макаль, Яўген Каршукоў, Хведар Жычка; да гэтай справы ў большай ці меншай ступені далучаны былі таксама Ядвіга Бяганская, Аляксандр Мажэйка, Уладзімір Караткевіч, Сяргей Панізнік, Максім Танк, Язэп Семяжон, Анатоль Вялюгін, Васіль Зуёнак, Рыгор Барадулін, Аляксей Пысін, Мікола Мятліцкі, Міхась Кенька, Вячаслаў Рагойша, Казімір Камейша, Міхась Калачынскі, Леанід Дранько-Майсюк, Пятро Прыходзька, Рыгор Яўсееў, Юрась Свірка, Уладзімір Шахавец, Станіслаў Шушкевіч, Яўгенія Янішчыц.На беларускую мову былі таксама перакладзены і выдадзены славацкія народныя казкі95, зборнікі «малой» прозы96, а яшчэ здзейснена сумеснае выданне апавяданняў славацкіх і беларускіх пісьменнікаў97. Шэраг раманаў і аповесцей выдадзены асобнымі кнігамі98 .

Беларускія чытачы ў свой час атрымалі магчымасць пазнаёміцца з паэзіяй славакаў грунтоўна, па дзвух анталогіях99, апошняя з якіх уключала творы 83 аўтараў – ад Я.Краля і С.Г.Ваянскага да Т.Крыжкі і Ё.Урбана. Асобным зборнікам была прадстаўлена творчасць найзначнейшага сучаснага паэта Славакіі – Міраслава Валека100.

Да пералічанага трэба дадаць публікацыі літаратурна-мастацкіх твораў у альманаху «Далягляды», у тэматычных зборніках, часопісах і газетах, а таксама літаратуразнаўчыя і літаратурна-крытычныя матэрыялы, у тым ліку артыкулы для «Энцыклапедыі літаратуры і мастацтва Беларусі» і «Беларускай Энцыклапедыі». Адзначым яшчэ, што ў 1980-ыя гады нашы выдавецтвы «Мастацкая літаратура”, а затым “Юнацтва” пачалі выпускаць беларускія кнігі на замежных мовах. І сярод іх – перакладзеныя на мову славацкую творы фальклору для дзяцей у апрацоўцы Васіля Віткі. Карацей кажучы, і беларусам за свае вынікі ў развіцці літаратурных узаемасувязей з братамі-славакамі не сорамна. Ёсць, безумоўна, падставы і для крытычнага погляду на справы, якія здзяйсняліся ў той перыяд, і перш за ўсё на залежнасць культурных сувязей ад палітыкі, адпаведных ідэалагічных установак і “кіраўніцтва” культурай. Ды абсалютызаваць такое наўрад ці варта. У любым выпадку, трэба адзначыць, што пры ўсім гэтым у сістэме кантактаў не ігнараваліся каштоўнасці ўласна эстэтычныя, культурныя, духоўныя. І яднанне адбывалася не толькі на “ідэалах камунізму”. Дзейнічала-такі пачуццё сваяцтва, не знікала канчаткова ідэя славянскай супольнасці. Звернем увагу на тое, што ўсё ж такі албанцаў, венграў, карэйцаў, кітайцаў, манголаў, румынаў – якія таксама знаходзіліся ў “сацыялістычным лагеры” – беларусы перакладалі менш, чым славакаў і іншых славян; прычым моўны фактар тут не быў цалкам вызначальны. Успрыманне і засваенне замежных літаратур славакамі, натуральна, мела сваю абумоўленасць і свае асаблівасці. Усю сістэму славацка-іншанацыянальных літаратурных узаемасувязей, беручы адзін толькі беларускі аспект, мы ацэньваць не смеем. Аднак ёсць дастаткова падстаў лічыць, што адзначанае праяўлялася аналагічна ў адносінах і да іншых славянскіх народаў – прынамсі, да рускіх і ўкраінцаў.

Так ці інакш, а ў нашых народаў маюцца і свае заканамернасці фарміравання культур, і свой вопыт культурных узаемадачыненняў, і свае вынікі абмену каштоўнасцямі. Як ужо адзначалася, у міналага няма альтэрнатыў. А ці ёсць яны ў будучага? Напэўна, ёсць. І гэта – прадмет нашага абмеркавання.

Відавочна, што як беларуская, так і славацкая (альбо сербская, славенская, чэшская…) літаратуры ў цяперашніх умовах не маюць магчымасцей існаваць раўнапраўна і функцыянаваць сінхронна з такімі даўно сцверджанымі і па-свойму самадастатковымі літараратурамі, як англійская, італьянская, нямецкая, французская, а тым больш амерыканская. І ў дадзеным выпадку наўрад ці суцяшальным з’яўляецца для нас аргумент: дык гэтым жа не прадвызначаецца іх месца ў “вечнасці”. Адпаведна, мяркуючы па ўсім, нашы народы яшчэ захоўваюць тое станоўчае, што атрымалі ў спадчыну генетычна, здабылі і захавалі гістарычна – перш за ўсё пачуццё славянскай узаемнасці, выключна важнае ў інтэлігенцыі, асабліва ў літаратараў. Якраз таму прыемна сведчыць, што працэс беларуска-славацкіх літаратурных сувязей мае працяг. Пэўна, вынікі непараўнальна меншыя, чым раней. Але добра ўжо тое, што не адвергнута сама ідэя, а намаганні, якія прыкладаюцца, усё ж такі даюць пэўны плён. У Славакіі гэта публікацыі ў зборніках пад эгідай Форума “Паслы славянства”101, універсітэтаў Прэшава і Банскай Быстрыцы102, у спецыяльным часопісе Славацкага савета Таварыстваў славянскай узаемнасці (“Vzájamnosót”) і ў некаторых літаратурна-грамадскіх перыядычных выданнях (“Slovenské pohĺady”, “Literárny týždenník). У перыёдыцы Беларусі пераклады твораў славацкіх пісьменнікаў і матэрыялы пра іх таксама час ад часу з’яўляюцца (“Полымя” – 1998, 2003, 2005, 2006, 2007; “Крыніца - славянскі свет “ 2003; “Всемирная литература” – 2001, 2005; “Літаратура і мастацтва” – 2005).

Такім чынам, усё ж такі духоўныя, маральныя і эстэтычныя каштоўнасці нашых славянскіх культур усведамляюцца як агульны скарб. Больш таго, як набытак, патрэбны і ўсёй Еўропе, і ўсяму свету, нягледзячы на тое, што архітэктары новага сусветнага парадку вядуць чалавецтва да нівеліравання, а канкрэтныя народы ставяць пад пагрозу страты “самасці”, “спрадвечнай існасці”.

Аднак у нас ёсць яшчэ права выбару. Ад таго, як мы вызначымся, залежаць усе нашы ўстаноўкі і ў тэорыі, і ў творчай практыцы, і ў грамадска-культурнай дзейнасці. А ў выніку – будучыня, наша асабістая і нашых народаў.

Падагульняючы, яшчэ раз адзначым, што рэальны стан узаемасувязей паміж культурамі і літаратурамі меншых славянскіх народаў ва ўмовах глабалізацыі, мякка кажучы, не адпавядае зместу гучна-урачыстых дэкларацый. А ў перспектыве прадбачыцца яшчэ больш праблем і складаных супярэчнасцей. Прычым гэтыя праблемы станоўча вырашыцца пры адной умове: калі свет і Еўропа будуць імкнуцца да сапраўднай, рэальнай мультыкультурнасці, якая забяспечыць актыўнае ўзаемадзеянне славян паміж собою і з усім акружэннем, роўна як і належную павагу да нашых народаў, поўных спадзявання, што іх не будуць іменаваць, а галоўнае – лічыць малымі. Ды і меншымі таксама.

ПЕРАКЛАДЫ І АСЭНСАВАННЕ ТВОРАЎ

ЯНКІ КУПАЛЫ Ў ЮГАСЛАВІІ

Высока ацэньваючы ролю славутага Песняра Беларусі ў міжнародных літаратурных сувязях, трэба аддаць даніну павагі і тым, хто канкрэтна здзяйсняў гэтыя сувязі, хто нёс Купалава слова іншым народам.

Звернемся, адпаведна, да значнейшых фактаў, якія адлюстроўваюць творчае перастварэнне, распаўсюджванне і ўспрыманне паэзі Янкі Купалы народамі былой Югаславіі.

*

У 1908 годзе на старонках славенскага часопіса “Dom in svetз’явілася рэцэнзійная нататка пра першы зборнік Янкі Купалы103. З дыстанцыі часу больш чым у стагоддзе наўрад ці ёсць сэнс абсалютызаваць значэнне гэтай публікацыі і сцвярджаць, што яна тады абавязкова прыцягнула ўвагу славенскай грамадскасці. А вось грамадскасць цяперашняя беларуская, асабліва літаратурная і філалагічная, павінна-такі мець уяўленне, што гэта факт далёка не шараговы ў розных адносінах.



Ужо таму, што замежны часопіс адгукнуўся на дзіва аператыўна пасля выдання кнігі, бо нават першыя рэцэнзіі на радзіме датуюцца другой паловаю таго ж 1908 года: 9 ліпеня (у газеце “Минское эхо”) ды 15 жніўня (у “Нашай ніве”). Як бы ні было, а водгук надзвычай хуткі па часе.

Ды справа не толькі і не столькі ў самой па сабе аператыўнасці водгука, а ў тым, што ён быў першым знакам увагі – як цяпер гаворыцца, замежжа далёкага ! – і да Купалы, і да нашай літаратуры, і наогул да беларусаў як годных заняць “свой пасад між народамі”. А гэта, трэба прызнаць, істотна.

Акрамя таго, у рэцэнзіі на старонках часопіса “Dom in svet прыводзіліся фрагменты вершы Купалы па-беларуску і, паралельна, па-славенску, г.зн. у перакладах – ці не першых за мяжой...

Нельга абысці проста так і яшчэ адну немалаважную асаблівасць гэтай публікацыі – загадку: хто ж ён, аўтар водгука на Купалаву “Жалейку”, схаваны пад крыптанімам Dr.L.L.”? І адгадку знайсці няпроста, асабліва цяпер, па розных прычынах. Між тым, пошукі, развагі і кансультацыі з калегамі-славенцамі далі пэўны плён. У выніку, скарыстаўшы падказку былога выкладчыка Люблянскага універсітэта Ёжа Севера, мы здабылі сур’ёзныя падставы меркаваць, што Dr.L.L. – гэта доктар Леапольд Ленард. А пра яго ўдалося высветліць наступнае: Леапольд Ленард нарадзіўся 2 лістапада 1876 года ў Свібні, а памёр 23 студзеня 1962 года ў Бялградзе. Вывучаў тэалогію ў Інсбруку, а філасофію ў Вене і Львове, атрымаўшы вучоныя ступені доктара па гэтых спецыяльнасцях, займаючыся потым навукай у адпаведных галінах і стаўшы святаром. Акрамя гэтага ён сцвердзіўся як славіст шырокага профілю – гісторык, публіцыст, культуролаг, лінгвіст, літаратуразнавец, крытык, перакладчык з рускай і польскай моў. Прычым, Ленард актыўна выступаў у друку, супрацоўнічаючы з перыядычнымі выданнямі, сярод якіх і той часопіс, што змясціў водгук на “Жалейку” Янкі Купалы.

Дык вось хто з найбольшай ступенню верагоднасці можа лічыцца аўтарам рэцэнзіі ў часопісе “Dom in svet і, адпаведна, калі не першым, дык адным з першых замежны купалазнаўцаў. Да такога заключэння нас падштурхоўвае, акрамя ўсяго, яшчэ тая акалічнасць, што ён, як сведчаць розныя крыніцы, добра ведаў рускую і польскую мовы, прычым займаўся літаратурным перакладам. А падмацоўваецца гэтая выснова праведзеным параўнальным аналізам.

Каб не быць галослоўнымі, звернемся непасрэдна да зместу публікацыі доктара Леапольд Ленарда:

“Першы беларускі паэт, Янук Купала, выдаў свае вершы, якія дагэтуль друкаваў у газеце “Наша ніва” пад назваю “Жалуйкай” (Падкрэсліванне наша. – І.Ч.). Вершы Янука Купалы – як люстэрка, у якім адбіваецца душа беларускага народа, яго жыццё, яго родны край; гэта быццам крык, што зыходзіць з глыбіні народнай душы, “крык, што жыве Беларусь!”. Пясняр прадвяшчае сваім супляменнікам, няхай нясуць сваю крыўду на свет цэлы” і будуць зноў “людзьмі звацца”. У гожым вершы “Да мужыка” ён задае пытанне селяніну:

Эй, скажы мужычок,

дзе ты долю падзеў?

Ці ўтапіў ў ручаёк,

ці прапіў, ці праеў?..

Але паэт верыць, што для беларускага мужыка надыдуць лепшыя часы:



Што вясна наша гора,

Як снег і завею,

Пахавае ў рэчцэ; –

Сонца спаліць агнём...

І што ўжо:



Блізкі той дзянёк,

Калі шчасна запануем,

Станем мы людзьмі

І край адбудуем... “

Дасведчаныя купалазнаўцы, бадай, успрымуць працытаваны тэкст як знаёмы. Сапраўды, ён уяўляе сабою адаптаваны варыянт той рэцэнзіі, што была напісана Уладзімірам Самойлам і надрукавана ў “Нашай ніве”104. А ў сувязі з гэтым не лішне, думаецца, удакладніць, чаму мы ў перакладзеным тэксце цытаты падкрэслілі назву зборніка. Справа вось у чым: cлова “жалуйкай” – не славенскае, роўна як і не беларускае; яго няма таксама ні ў рускай, ні ў польскай, ні ў сербскай мовах, вядомых аўтару рэцэнзіі; дарэчы, іншыя літаратуразнаўцы-славенцы ў публікацыях пра першы зборнік Купалы пазней выкарыстоўвалі славенскую назву аналагічнага музычнага інструмента – “piščalka”. Аднак слова, ужытае доктарам Л.Л., – не абавязкова скажэнне як вынік поўнага неразумення, а, хутчэй за ўсё, своеасаблівая этымалагізацыя, якая абумоўлена імкненнем перадаць змест жалю-жаласпеву, разумець і адэкватна ўспрымаць які аўтару водгука дапамагалі вядомыя аднакарэнныя словы славенскія – žalospev (жалобны спеў, надмагільная песня) i žalujka (плакучая/ніцая вярба), а таксама сербскія – напрыклад, жалост (гора, смутак, журба) і жалостити (засмучаць, гнясці), польскія – żal (журба, смутак, скруха) żaluję (шкадую)...

Зрэшты, нават калі гэта і непаразуменне, у прынцыпе, такі апасродкаваны водгук, г.зн. адаптаваны варыянт рэцэнзіі А. Уласава (Уладака з Казіміраўкі) можна лічыць цалкам натуральным .

А нам застаецца толькі яшчэ раз падкрэсліць, што беларускую літаратуру ў свеце перш за ўсё прадстаўляў не хто іншы, як Янка Купала.

*

Да самых шчырых прыхільнікаў беларушчыны і самых актыўных прапагандыстаў яе належыць вядомы пражскі славіст Адольф Чэрны (1864-1952). Гэта ён запісваў беларускія песні, прысылаў у рэдакцыю “Нашай нівы” допісы і лісты, быў у трывалых кантактах з пачынальнікамі новай беларускай літаратуры і перакладаў іх творы. Прычым даследаваннем і папулярызацыяй беларускага слова А.Чэрны займаўся амаль усё сваё жыццё. Не прамінуў ён, дарэчы, і таго, што адбывалася на пачатку ХХ стагоддзя. Рэгулярна, можна сказаць, інфармаваў сваіх суайчыннікаў – чэхаў і славакаў – пра выданне газет “Наша доля” і “Наша ніва”, пра Купалу і Коласа105; больш таго, акрэсліў цэласную карціну беларускага адраджэння ў аналітычным нарысе “Беларускія нацыянальныя і культурныя памкненні ў 1909 –1910 гадах”106. А ў сувязі з тэмаю нашай гаворкі асабліва цікава і паказальна, што гэты артыкул беларусіста-чэха друкаваўся таксама ў сербскахарвацкамоўным часопісе107, істотна пашыраючы абсягі распаўсюджання калі не самой беларускай літаратуры, дык увагі, цікавасці да яе.



*

Больш-менш трывалыя беларуска-югаслаўскія літаратурныя сувязі пачалі складацца з 1920-х гадоў. І ва ўсталяванні іх вельмі значныя заслугі мае славенскі пісьменнік і дзеяч культуры Ян Шэдзівы (1899 – 1969) – сын чэха і славенкі, знаўца многіх славянскіх культур і прыхільнік ідэі славянскай узаемнасці, актыўны сувязнік паміж слабей вядомымі і прызнанымі з славян. У прыватнасці, ён шмат зрабіў дзеля таго, каб славенцы знаёміліся з літаратурамі і культурамі беларусаў, украінцаў, лужыцкіх сербаў. Ян Шэдзівы многа вандраваў па славянскіх краінах. Наведваў ён таксама і Заходнюю Беларусь (канкрэтна – Вільню, Наваградак, Мір), сустракаўся з многімі дзеячамі беларускай навукі, літаратуры, асветы. Асабліва блізкія кантакты былі ў яго з Францішкам Грышкевічам, знаёмым яшчэ па Празе, дзе яны разам вучыліся, а потым, і раз’ехаўшыся ўжо, супрацоўнічалі. Уласна, Ф.Грышкевіч быў, так сказаць, галоўным кансультантам Я.Шэдзівага па пытаннях беларушчыны і сааўтарам некалькіх публікацый у славенскім друку – напрыклад, артыкула “Агляд найноўшай беларускай літаратуры”, які друкаваўся ў згаданым вышэй часопісе “Dom in svet108.

А ён цікавы ў многіх адносінах. Перш за ўсё тым, што не стасуецца з гісторыка-палітычнымі стэрэатыпамі, якія замацаваліся ў нас апошнім часам і якія, дарэчы, нібыта ілюструюцца прыкладамі жыцця і дзейнасці Ф.Грышкевіча і падобных да яго. Што праўда, Францішак Грышкевіч прадстаўляў тыя грамадскія і культурныя колы Заходняй Беларусі, якія сімпатый да ўлады Саветаў не мелі. Саветафільства не выяўляў і Ян Шэдзівы. Дадамо, апроч таго, што часопіс “Дом і свет” быў заснаваны каталіцкай выдавецкай суполкай і, натуральна, вёў адпаведную лінію. Пры ўсім тым, аўтары публікацыі асвятляюць беларускі нацыянальна-культурны рух у гістарычнай неразрыўнасці, з улікам адзінства заходняй і ўсходняй частак Беларусі, таму разглядаюць найноўшую беларускую літаратуру, ставячы побач імёны Я.Купалы і Ф.Аляхновіча, К.Сваяка і Ц.Гартнага, А.Гаруна і З.Бядулі, К.Езавітава і М.Чарота, М.Гарэцкага і А.Александровіча...

Не толькі асобу нашага Песняра, але і гісторыю распаўсюджвання беларускай літаратуры ў славянскім свеце немагчыма асэнсаваць без такіх фактаў, як апублікаваны – у самым аўтарытэтным славенскім часопісе – артыкул Яна Шэдзівага “Янка Купала. Да юбілею найбольшага беларускага паэта109.

Пяцідзесятыя ўгодкі будзіцеля беларускага адраджэння давалі аўтару магчымасць звярнуцца яшчэ раз да гісторыі і сучаснасці, удакладніць тыя характарыстыкі, якія ён сумесна з Ф.Грышкевічам даваў раней у “Аглядзе найноўшай беларускай літаратуры”. Але гэтым разам творчасць Купалы і нацыянальная культура беларусаў наогул асэнсоўваліся ў сусветным кантэксце. Зыходная пазіцыя Я.Шэдзівага такая: “Сярод людзей, якія з найбольшым поспехам абуджалі ў беларусах свядомасць нацыянальнай самабытнасці, а беларускай мове здабылі неаспрэчны статус літаратурнай, першае месца, безумоўна, займае Янка Купала. Дзякуючы вартасцям сваіх паэтычных твораў ён здабыў сабе таксама ўступленне ў сусветную літаратуру і звярнуў увагу свету на свой нязнаны народ”. І ў такім плане вядзецца ўся гаворка – як пры агульных развагах, так і пры аналізе канкрэтных твораў.

*

Не менш цікавым з’яўляецца і нарыс “Пра беларусаў і беларускую літаратуру110.



Яго аўтар – таксама шчыры папулярызатар нашай культуры ў славескім асяроддзі. Ён выступаў часцей за ўсё пад псеўданімамі; у дадзеным выпадку – Іва Дрэн. А сапраўдныя імя і прозвішча яго – Андрэй Будал (1889-1962).

Інфармацыя пра беларусаў і беларускую літаратуру тут, можна сказаць, аб’ектывісцкая. А меркаванні часам успрымаюцца як нечаканыя, бо, зноў-такі, разыходзяцца з распаўсюджанымі ў нас меркаваннямі. Да прыкладу, разважаючы пра гісторыка-палітычныя працэсы ва ўмовах глабальных катаклізмаў і перакройвання карты свету, аўтар-славенец лічыць, што беларусы, згаджаючыся на бальшавіцкую ўладу, “прынялі меншае зло з боязі перад Польшчаю, якая ўздымаецца і пашыраецца”. А мастацтва слова беларусаў Іва Дрэн (Андрэй Будал) паслядоўна характарызуе не проста з любоўю, але і з піетэтам. Пра што яскрава сведчыць можа цытата з іншай публікацыі: “Беларуская літаратура належыць да меншых адгалінаванняў славянскай літаратуры, але, асабліва ў найноўшы час, яна мае гэтулькі выдатных паэтаў і празаікаў, што яе значэнне ўжо асяроддзем ужытку беларускай мовы не абмяжоўваецца, а заслугоўвае, каб на яе арыентаваліся іншыя славянскія і неславянскія народы”111.

Калі ж вярнуцца да нарыса “Пра беларусаў і беларускую культуру”, то з пункту гледжання купалазнаўства яго значнасць перш за ўсё вось у чым: Іва Дрэн змясціў верш Купалы “А хто там ідзе?” па-беларуску (лацінкай) і ў сваім (паводле аўтарскага азначэння, prostem, што можа азначаць “вольным”) перакладзе. Наколькі нам вядома, гэта першы пераклад слыннага Купалавага твора на славенскую мову, таму прывядзем яго цалкам:


: documents -> %D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80 -> %D0%94%D1%8B%D1%81%D1%86%D1%8B%D0%BF%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%8B -> %D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B0
%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B0 -> Прыкметныя постаці Гаўрук Юрый Паўлавіч
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80 -> Тыпавая праграма па гісторыі чэшскай літаратуры І. Тлумачальная запіска
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80 -> Беларускі дзяржаўны універсітэт філалагічны факультэт кафедра славянскіх літаратур
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80 -> Беларускі дзяржаўны універсітэт філалагічны факультэт кафедра славянскіх літаратур
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80 -> А. У. Вострыкава выразнік чэшскай ментальнасці
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%8F%D0%BD%D1%81%D0%BA%D1%96%D1%85%20%D0%BB%D1%96%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80 -> Праблема магчымасцей чалавечага пазнання ў творах міхала айваза
%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F%20%D0%B8%20%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0%20%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE%D0%B4%D0%B0 -> Тэорыя і практыка мастацкага перакладу
%D0%94%D1%8B%D1%81%D1%86%D1%8B%D0%BF%D0%BB%D1%96%D0%BD%D1%8B -> Практычныя заняткі Паэма “Май” як вяршыня паэзіі Махі


1   2   3   4   5   6


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка