Міністэрства адукацыі рэспублікі беларусь установа адукацыі “гомельскі дзяржаўны універсітэт імя францыска скарыны”



старонка8/16
Дата канвертавання15.05.2016
Памер2.8 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   16

3. Тропы, заснаваныя на кантрасце


Аксюмаран (грэч. oxymorons < oxys “дасціпны” + moros “бязглузды”) – троп, заснаваны на аналогіі, аб’яднанні двух супрацьлеглых, несумяшчальных паняццяў: паралельныя крывыя, жывы труп, салодкая атрута і да т.п.

Аксюмаран узмацняе характарыстыку прадмета або з’явы праз кантрастнае апісанне яго ўласцівасцей і якасцей.

У адносіны супрацьпастаўлення могуць уступаць азначэнне і азначаемае слова, калі якасць, названая прыметнікам, супярэчыць сутнасці прадмета, не сумяшчаецца з сэнсам назоўніка: звонкая цішыня [Я.Купала], радасны боль (Ул. Караткевіч), досвіткі цьмяныя [Ул. Жылка].

Пры гэтым у стварэнні аксюмарана прымаюць удзел як канкрэтныя назоўнікі: Хвіліны мучэння, Хвіліны пакуты... Ўліваю натхненне, Як чарку атруты... Салодкай атруты, Як роспачы стогн Над беленькім сткруткам Змярцвелых лясоў [З.Астапенка], так і адцягненыя назвы: Што ні адна людская немач Не ззяе гэткай мукай немай, Жахлівым гэткім хараством [Ул. Жылка]; у некаторых выпадках – паралельнае выкарыстанне канкрэтных і адцягненых назоўнікаў, калі канву паэтычнага твора ажыўляе парны аксюмаран: Не пакідай мяне, мой светлы сум, З табой мне хораша на адвячорку Хадзіць і слухаць лесу ціхі шум, Пакуль суцемак не запаліць зорку [Н. Гілевіч]).

Структура асообных аксюмаронаў складаецца з дзеяслова і прамога дапаўнення, супярэчнага яму па семантыцы: Калі і маўчанне – Гукала як адказ, Што ёсць ад бед паратаванне, Ёсць. Любасць, Гэткая, бы ў нас [Н.Мацяш], а таксама з процілеглых па сэнсе дзеяслова і акалічнасці пры ім: Эх! Іграй жа той, хто можа: Плакаць будзе весялей [Купала]; Трывогай сэрца супакоіцца [Н. Арсеннева]; з дзейніка і выказніка: Душу мне грэе золкі холад ([Н. Арсеннева].

Некаторыя моваведы разглядаюць аксюмаран як фігуру маўлення.



Антытэза (грэч. antithesis “супрацьпастаўленне”) – супастаўленне процілеглых прадметаў з мэтай стварэння кантрасту і экспрэсіі. Большасць даследчыкаў разглядаюць антытэзу як фігуру маўлення, хаця асобныя ўключаюць яе ў склад тропаў.

Антытэза з’яўляецца дзейсным сродкам стварэння ідэй, надае думцы сілу і выразнасць: Пакуль жыве маці, датуль мы ў любым узросце сябе дзецьмі адчуваем – ёсць каму жаліцца, ёсць перад кім хваліцца. Памірае маці – адны застаемся, старэем адразу, балючэй успрымаем крыўды ад сваіх дзяцей.. [Р.Барадулін]; У маладосці я клапаціўся аб тым, каб добра жыць, а ў старасці – каб добра памерці [Сенека].

Важную экспрэсіўную ролю адыгрывае паэтычная антытэза. Кантраст, заснаваны на выкарыстанні супрацьлеглых па сэнсе лексічных адзінак, забяспечвае структурна-сэнсавае адзінства паэтычнага тэксту. Найчасцей паэтычная антытэза заснавана на дамінантных семантычных апазіцыях, якія ўключаюць часавае, прасторавае супрацьпастаўленне, кантрастны паказ герояў твораў, іх учынкаў, пачуццяў, перажыванняў, процілеглы характар сацыяльных або прыродных з’яў і г.д. Напрыклад, у паэзіі Я. Купалы прасторавая апазіцыя: Прыйдуць людзі з Усходу, Прыйдуць з Захаду людзі; часавая апазіцыя: Ці то позна, ці то рана Чую нейкую напасць; Неспакой мучыў днём, Ночкай сон уцякаў; кантрастны эмацыянальна-псіхічны стан чалавека: Аджываюць смех і слёзы; змена прыродных з’яў: Сонца ўзыдзе і зайдзе, Не кідае зямелькі, Правядзе і спаткае Ў поле, з поля вас, жнейкі; сацыяльны кантраст: Снілася дзяўчыне Воля і багацтва, А наяве выйшла – Няволя, жабрацтва.

Сустракаюцца ў паэтычных творах і кантэкстуальныя антонімы: Сонца кажа — ўкараную, Ночка кажа — ўкамяную, Мы ж варожым на абое: Перш — адно, пасля — другое.

Паводле структуры антытэза можа быць простай, заснаванай на супрацьпастаўленні адной антанімічнай пары: учонасць – гэта салодкі плод горкага караня [Лац. прык.], або разгорнутай, у якую ўключаецца некалькі пар слоў з процілеглым значэннем: Здаецца, бы з далёкай чужыны пераносіш ты [слова – А.С.] нас у родны край – родную вёску, дзе мы ўзраслі, дзе першыя думкі складалі, дзе гора і радасць першы раз спазналі…[Цётка].

У складзе антытэзы выкарыстоўваюцца словы, якія называюць як кантрарныя (тыпу: далёкі-блізкі, высокі-нізкі), так і контрадыкторныя адносіны паміж паняццямі (высокі-невысокі, далёкі-недалёкі).


4. Тропы, заснаваныя на тоеснасці з’яў


Перыфраз(а) (грэч. periphrasis < peri “вакол” + phrasis “выраз”) – троп, у якім назва прадмета або з’явы падаецца праз апісанне яе адметных уласцівасцей. Перыфраза замяняе асобнае слова апісальным выразам, які чытач (слухач) павінен адгадаць, і такім чынам садзейнічае займальнасці і выяўленчай выразнасці маўлення: Пад вечнымі шаптухамі-пляткаркамі прыроды – асінамі, -- што пры дарозе, ляжаць яшчэ на траве ліпкія чашачкі ад гаючых вясновых пушынак дрэва; пахне разлітай настойкай бальзаму – тафялёўка. [І.Пташнікаў]; Сетка, закінутая ў “раку часу”, выцягвае з яе плыні выявы людзей, дзіўным чынам падобных на нашых славутых сучаснікаў [А.Партноў] (сетка = гісторыя); Са шчытом або на шчыце (г.зн.: перамога або смерць) [Лац. прык.].

Перыфраза можа вобразна называць, апісваць асобу: Шкадую жанчын, Што пасля пацалунка мужчыны Не зведалі асалоду пацалунка дзіця, Што навек ад сваіх грудзей адлучылі Ненасытную, бессмяротную завязь жыцця [Г. Бураўкін] (бессмяротная завязь жыцця = дзіця); жывёл: Вось ён, волат пушчы [Я. Пушча] (волат пушчы = зубр); канкрэтныя прадметы: Гляджу ў заплаканыя вочы Старых жабрачак – родных хат, Дзе па-над стрэхаю рагоча, Мяне спаткаўшы, вецер-хват [М. Чарот] (заплаканыя вочы = вокны, старыя жабрачкі = хаты); зборную сукупнасць адушаўлёных прадметаў: Аж пакуль атрад рагаты Не захоча зноў дахаты [А. Куляшоў] (атрад рагаты = статак); неадушаўлёных: Цяжкую шапаткую пазалоту Кляны ў ваду раняюць пакрысе... [М. Федзюковіч] (шапаткая пазалота = ліства); прыродныя з’явы: Вільготны месяц стуль на поле Празрысты, светлы стоўп спусціў І рызай срэбнаю раздолле Снягоў сінеючых пакрыў [М. Багдановіч] ( светлы стоўп спусціў = асвяціў); Коціцца [сонейка – А.С.] з блакітнай горкі, А за ей другія зоркі [Я. Пушча] (блакітная горка = неба); адцягненыя паняцці: Добры сейбіт светлай долі Сее шчасце ў родным полі [Я. Пушча] (сейбіт светлай долі = Бог); краіну: Цывілізацыі калыска, гекзаметраў густы настой! Антычны свет, а нам ён блізкі сваёю мудрай прастатой (Цывілізацыі калыска = Грэцыя); О, Вільня, крывіцкая Мекка! О, месца, -- ўсё цуд, хараство! [Ул. Жылка]; дзеянне: То маці плача з радасці, ласкава словы тчэ (словы тчэ = гаворыць); Прыйдзе ноч, каля хаты тваёй я хаджу і гадую тугу (гадую тугу = сумую) [П.Панчанка].

У складзе перыфраз найчасцей ужываюцца апелятыўныя назоўнікі, якія абазначаюць разнастайныя з’явы прыроды, асобу, канкрэтныя прадметы, адцягненыя з’явы, дзеянне і інш., зрэдку – уласныя назоўнікі, якія называюць асобу або краіну.

Плеаназм (грэч. pleonasmos “празмернасць, лішак”) – фігура маўлення, якая ствараецца ў выніку ўжывання ў адным кантэксце блізкіх па значэнні слоў з мэтай узмацнення выразнасці маўлення: Маўчанне. Немасць. Яма нематы [А.Емяльянаў].

Плеанастычнымі з’яўляюцца выразы, у якіх выкарыстоўваюцца словы з тоесным значэннем або лексічныя дублеты: назоўнікі: Над зямлёй зардзіць вясёлка После бураў, ліхалеццяў [Купала]; прыметнікі і прыслоўі: Пад штандар бел-чырвона-белы Гартуйся, раць, адважна, смела Адважных, храбрых ваякаў! [Ул. Жылка]; А сягоння Зусім няпрошана, Нечакана, неспадзявана я Зноў убачыў цябе, Харошая, Дарагая, Нецалаваная [Г. Бураўкін].

Адным з відаў паўтору, блізкага да плеаназма, зяўляецца таўталогія. Гэта паўтор у словазлучэнні або сказе аднакаранёвых слоў з мэтай актуалізацыі значэння каранёвай марфемы: Думай думкі, што чыніці У бядзе паганай... [Я. Купала]; Зазвані моцна, звон, загудзі [М. Чарот].

Аднакаранёвыя паўтораныя словы адносяцца звычайна да розных часцін мовы. Гэта могуць быць назоўнік і прыметнік (ядзерным словам у гэтым спалучэнні з’яўляецца назоўнік): А золата таго, што лістападу: О залаты, сляпучы падаліст! [Я. Янішчыц]; назоўнік і дзеяслоў: Бы па снезе іду басанож – Скрушна сцелецца сцежка ў Прылукі [Я. Янішчыц]; Чаму не закрасуе красавік Пралескамі і сон-травой на ўзлессі? [С. Грахоўскі]; Адкуль бяруцца толькі ў маці сілы У адзіноце век свой векаваць? [С. Грахоўскі]; Начамі загараюцца агні І салавей умоўным свістам свішча [С. Грахоўскі]; дзеяслоў і прыслоўе: Варма варыць мёд салодкі, А па мёдзе – рукі ў бок Ды ў скокі крок у крок! [Я. Купала].

Таўталагічны паўтор ажыўляе ўнутраную форму слова, дазваляе вызначыць, структурна выдзеліць найбольш значныя ў сэнсавых адносінах словы, абыграць сугучнасць іх знешняй формы і адметнасці значэння, нечаканасцю супастаўленняў выклікаць цікавасць, стварыць экспрэсіўную афарбоўку.

Эўфемізм (грэч. euphemismos “прыстойны выраз”) – словы ці выразы, якія замяняюць моўныя адзінкі з грубай, непрыстойнай або адмоўнай афарбоўкай: заснуць вечным сном, адысці ў вечнасць, аддаць богу душу – “памерці”; пазбавіць жыцця “ забіць”

Найчасцей эўфемізмы замяняюць словы смерць, памерці: Спіце ўсе тыя, што праўды па свеце шукалі І, не здабыўшы, ў дамоўкі без часу сышлі [Купала]; Сусвет, як жорны, Перамеле ўсіх На зорны пыл, На мліва-пацяруху. Сусвет, як жорны...Бог-млынар адзін, Заўжды адзін Між Вечнасцю і Скрухай [Э. Акулін]; Узяў шлюб з зямлёй Паўлюк [Я. Купала].

Эўфемістычную ролю нярэдка выконваюць перыфразы: Хвала табе, стрэльба мая баявая...Ты ворагаў сэрцы наскрозь працінаеш, Умела свінцовымі лекамі лечыш. [П.Панчанка]; Справядлівасць, Нібы балярына, Пакланіцца выходзіць пасля, Калі леглі Паэты ў пярыны Пад агульнаю назвай “Зямля…” [В.Ярац].


: DocLib10 -> %D0%A3%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80 -> %D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Гомельскi дзяржаўны Ўнiверсiтэт iмя францыска скарыны
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Міністэрства адукацыі рэспублікі беларусь установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Міністэрства адукацыі рэспублікі беларусь установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Міністэрства адукацыі рэспублікі беларусь установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя Францыска Скарыны”
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Лексікалогія варыянт 1 а што з’яўляецца прадметам вывучэння лексікалогіі?


1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   16


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка