Міністэрства адукацыі рэспублікі беларусь установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя Францыска Скарыны”



старонка2/2
Дата канвертавання15.05.2016
Памер0.62 Mb.
1   2

Заўвага ! Адсутнасць фармальнага выражэння адносін у мовах ізаляванага тыпу не ёсць паказчык адсутнасці адносін паміж словамі ў гэтых мовах наогул. Такія адносіны могуць выражацца пры дапамозе інтанацыі, парадку слоў, невербальных сродкаў.

Табліца 12

Вучэнне аб слове (лексічны, структурна-граматычны, лагічны аспекты)

у лінгвістычнай канцэпцыі А.А.Патабні (1835-1891)





Пастаноўка праблемы

Спосабы вырашэння праблемы

1

Азначэнне слова

Слова – “адзінства членападзельнага гука і значэння...Бяссэнсавы гук не з’яўляецца словам, і наадварот, значэнне, якое не суправаджаецца членападзельным гукам, не з’яўляецца словам”


2

Першасная структура слова

“Першапачаткова, у час свайго ўзнікнення, усякае слова, без выключэння, складаецца з трох элементаў: па-першае, членападзельнага гука, па-другое, уяўлення, па-трэцяе, значэння слова.”


3

Змены ў структуры слова ў працэсе гістарычнага развіцця мовы

“Гук і значэнне назаўсёды застаюцца абавязковымі часткамі слова...Трэці элемент слова (уяўленне) з цягам часу знікае.”

4

Суадносіны паміж значэннем слова і ўяўленнем

Ужо пры самім узнікненні слова паміж уяўленнем і значэннем(сукупнасцю прымет, заключаных у вобразе) існуе няроўнасць: заўсёды ў значэнні заключана больш, чым ва ўяўленні.”


5

Бліжэйшае і далейшае значэнні слова. Аб’ектыўны і суб’ектыўны зместы слова

“Бліжэйшае значэнне слова народнае(робіць магчымым тое, што прамоўца і слухач разумеюць адзін аднаго), тады як далейшае, у кожнага рознае па якасці і колькасці элементаў, – асабістае....

У слова ёсць два зместы: адзін – аб’ектыўны (бліжэйшае значэнне слова), заўсёды заключае ў сабе толькі адну прымету, другі – суб’ектыўны змест, у якім прымет можа быць мноства.”




6

Значэнні слоў паводле паходжання

“Усе значэнні слова паводле паходжання – вобразныя, кожнае можа з цягам часу стаць нявобразным.Абодва станы слова, вобразнасць і нявобразнасць, у роўнай ступені натуральныя.”


7

“Знак значэння” слова

“Знак значэння слова ёсць агульнае паміж дзвюма складанымі мысленчымі адзінкамі, якія параўноўваюцца, або аснова параўнання...пазнаваемага з раней пазнаным.”

8

Унутраная форма слова

“Унутраная форма ёсць адносіны зместу думкі да свядомасці...У шэрагу слоў таго ж кораня, якія паслядоўна вынікаюць адно з аднаго, усякае папярэдняе можа быць названа ўнутранай формай наступнага.”


9

Граматычная форма: уласцівасці, спосабы выражэння, шляхі развіцця

“Граматычная форма ёсць элемент значэння слова і аднародная з яго рэчыўным значэннем... Граматычная функцыя і лексічны змест... жывуць у свядомасці прамоўцы як непадзельная адзінка.

У асобных выпадках розныя граматычныя формы могуць знешне не адрознівацца (женю – глагол наст. вр., несов. вид, женю – глагол буд. вр., сов. вид).

Граматычная форма мае сэнс толькі паводле месца ў сістэме іншых форм, калі можна звязаць гэту форму з астатнімі формамі пэўнага ладу мовы, каб па адной форме можна было зрабіць выснову пра ўласцівасць калі не ўсіх, то многіх астатніх.”

Прычыны стварэння або разбурэння граматычных форм: “павелічэнне здольнасці да адцягненага мыслення, павелічэнне запасу ведаў, у выніку чаго многія дзяленні і катэгорыі аказваюцца непрыдатнымі і адкідваюцца, але затое з’яўляюцца новыя.”




10

Слова і кантэкст

“Звычайна мы разглядаем слова ў тым выглядзе, як яно падаецца ў слоўніках. Гэта ўсё роўна, калі б мы разглядалі расліну, якой яна ёсць у гербарыі, г. зн. не так, як яна сапраўды жыве, а як штучна прыгатавана для мэт пазнання...Вырванае з сувязі слова мёртвае, не функцыянуе, не выяўляе ні сваіх лексічных, ні тым больш фармальных уласцівасцей, таму што іх не мае.”


11

Полісемія, аманімія

“Мы прызналі мнагазначнасць слоў паняццем памылковым:дзе два значэнні, там два словы...Ёсць толькі аднагучнасць розных слоў, г. зн. тая ўласцівасць, што розныя словы могуць мець адны і тыя ж гукі.”


12

Суадносіны слова і паняцця

“Слова не адной прысутнасцю гукавой формы, а ўсім сваім зместам адрозніваецца ад паняцця і не можа быць яго эквівалентам або выражэннем ужо таму, што ў ходзе развіцця думкі яно папярэднічае паняццю.”


13

Роля слова ў адносінах да думкі

“Слова не з’яўляецца сродкам выражаць гатовую думку; яно сродак пераўтвараць уражанні, рабіць іх зноў прадметам пазнання;. Яно сродак стварэння новай думкі.”


14

Слова не адзіная форма выражэння думкі

“Ці думаем мы толькі словамі?...Хіба тое, што выражаецца ў музычных тонах, у графічных формах, у фарбах, не думка? Калі б чалавечай думкай было б толькі тое, што звязана са словам, то можна было б дапусціць, што глуханямыя стаяць па-за чалавечай думкай.”


Табліца 13

Лінгвістычная канцэпцыя младаграматыкаў (2-ая пал. XIX ст.)



Прадстаўнікі: Г. Пауль, К. Бругман, Г. Остгаф, Б. Дэльбрук, А. Лескін



Пастаноўка праблемы

Спосаб вырашэння праблемы

1

Прадмет даследавання мовазнаўства

Прадмет даследавання мовазнаўства неабходна змяніць і вывучаць: а) жывыя мовы, а не мёртвыя; б) маўленне гаворачай асобы, а не пісьмовыя помнікі; г) дыялекты.

2

Прынцып лінгвістычнага аналізу

Вядучым у мовазнаўстве павінен быць прынцып гістарызму. Нельга вывучаць мову без ведаў аб яе гістарычным станаўленні.

3

Методыка лінгвістычнага даследавання

Пры даследаванні мовы неабходна ўлічваць фанетычныя законы і закон утварэння форм па аналогіі як асноўныя метадычныя прынцыпы.

4

Фанетычны закон і чаргаванні гукаў

Фанетычны закон – заканамернасці гукавых змен у пэўнай мове, у пэўны час, у пэўных умовах, на пэўнай тэрыторыі. Фанетычныя законы трэба адрозніваць ад звычайных чаргаванняў.

5

Закон аналогіі

Словы ў мове існуюць не ізалявана, а групамі. Група, якая мае большую частотнасць ужывання, падпарадкоўвае іншыя групы, словы ў якіх пачынаюць утварацца (марфалагічная аналогія) або вымаўляцца (фанетычная аналогія) на ўзор слоў дамінуючай групы.

6

Псіхалогія і мовазнаўства

Псіхалогія – аснова мовазнаўства.

7

Сферы псіхікі

Псіхіка складаецца з наступных сфер: а) сфера свядомасці (гаварэнне, слуханне, аднаўленне ў памяці ўяўленняў і моўных утварэнняў); б) сфера падсвядомага (усе праяўленні маўленчай дзейнасці).

8

Суадносіны індывідуаль-най псіхалогіі і этнапсіхалогіі

У сапраўднасці існуе толькі індывідуальная псіхалогія, паколькі ўсе псіхічныя ўтварэнні (комплексы ўяўленняў) узнікаюць у душы індывіда.

9

Мова індывіда і мова грамадства

У сапраўднасці існуюць толькі індывідуальныя мовы.

10

Моўны узус і прычыны яго змен

Моўны узус – агульнапрынятыя нормы выкарыстання, якія супрацьпрацьпастаўляюцца індывідуальнай маўленчай дзейнасці, робяць магчымым камунікацыю. Сапраўдная прычына змен узусу – маўленчая дзейнасць.

11

Віды змен моўнага узусу і тэорыя моўнай неперарыў-насці

Выдзяляліся 3 віды змен моўнага узусу: станоўчыя, адмоўныя, станоўчыя і адмоўныя адначасова (замена). Адмоўныя змены – такія змены, калі ў мове малодшага пакалення губляюцца элементы мовы старэйшага пакалення. Калі адміранне старога і ўзнікненне новага – адзін акт, тады гэта замена узусу. Гэтыя віды змен моўнага узусу адпавядаюць тром генерацыям (пакаленням): а) станоўчыя змены – пакаленне, якое актыўна валодае мовай; б) станоўчыя і адмоўныя змены адначасова – пакаленне, якое пасіўна валодае мовай; в) адмоўныя змены – пакаленне, якое цалкам губляе мову.

12

Віды значэнняў слова (паводле Г. Пауля)

Узуальнае значэнне слова існуе па-за кантэкстам, аказіянальнае значэнне – у індывідуальным маўленчым акце. Аказіянальнае значэнне багацей за узуальнае па змесце і вузей па аб’ёме. Аказіянальнае значэнне – заўсёды адназначнае, узуальнае можа быць і мнагазначным.

13

Тыпы змен значэнняў слоў (паводле Г. Пауля)

1) Звужэнне (спецыялізацыя) значэння ў выніку пераходу агульнаўжывальнага слова ў спецыяльнае; 2) пашырэнне значэння, у выніку чаго збядняецца змест першаснага ўяўлення; 3) перанос на аснове падабенства або сумежнасці (метафара, метанімія, сінекдаха); 4) іншыя змены (“паляпшэнне” або “пагаршэнне значэння”, літота, гіпербала і інш.)

14

Сінтаксіс і псіхалогія. Псіхалагічны дзейнік. Псіхалагічны выказнік (паводле Г. Пауля)

Сінтаксіс грунтуецца на псіхалагічнай аснове, а не на лагічнай.

Сказ – гэта выражэнне, сімвал злучэння (радзей – расчлянення) некалькіх уяўленняў. Псіхалагічны дзейнік – сукупнасць уяўленняў, вядомых да моманту камунікацыі. Псіхалагічны выказнік – сукупнасць уяўленняў, якія далучаюцца да дзейніка.



Табліца 14

Лінгвістычная канцэпцыя П.П. Фартунатава (1848-1914)





Пастаноўка праблемы

Спосаб вырашэння праблемы

1

Прадмет мовазнаўства

Прадметам мовазнаўства “з’яўляецца не адна якая-небудзь мова і не адна якая-небудзь група моў, а чалавечая мова ў яе гісторыі...Неабходна параўноўваць мову з роднаснымі мовамі і выяўляць той стан пэўнай мовы, калі яна складала яшчэ адно цэлае з іншымі роднаснымі мовамі...”

2

Сувязь мовазнаўства з філалогіяй, псіхалогіяй, гісторыяй

“Філолаг, спыняючыся на пэўным народзе, вывучае яго ў розных праявах яго духоўнага жыцця, а таму, між іншым, вывучае і мову гэтага народа...

Даследаванне прыроды значэнняў слоў належыць той навуцы, якая вывучае духоўныя з’явы і называецца псіхалогіяй, г. зн. у адносінах да значэнняў слоў мовазнаўства звязваецца з псіхалогіяй.

...З фактаў гісторыі...бяруца звесткі пра мінулае тых народаў, у якіх існавалі дадзеныя мовы...Мова мае гісторыю ў грамадстве, якое з цягам часу змяняецца і мае сваю гісторыю.”.


3

Сацыяльная сутнасць мовы

“Кожная мова належыць пэўнаму грамадству...Тыя змяненні, якія адбываюцца ў грамадстве, суправаджаюцца і ў мове адпаведнымі зменамі:драбненню грамадства на тыя або іншыя часткі адпавядае драбненне мовы на асобныя гаворкі...Калі знікае ўсякая сувязь паміж раз’яднанымі часткамі грамадства, былыя гаворкі адной і той жа мовы, працягваючы існаваць, ператвараюцца ў самастойныя мовы”

4

Мова як зменлівая з’ява

“...Кожная жывая мова ў дадзеную эпоху яе існавання з’яўляецца відазмяненнем мовы папярэдняй эпохі...Гэта пастаяннае змяненне мовы заключаецца, па-першае, у пастаянным змяненні... як гукаў, так і значэнняў, па-другое, ...у набыцці мовай новых фактараў, якія не існавалі раней, па-трэцяе, ...у страце мовай тых або іншых фактараў.”

5

Вербальная і невербальная формы мовы

“Мова...можа быць не толькі мовай слоў..., але яна можа быць таксама і мовай жэстаў і мімікі ...”

6

Сувязь мовы і мыслення

“...Не толькі мова залежыць ад мыслення, але і мысленне ...залежыць ад мовы... Мова з’яўляецца не толькі сродкам для выражэння думак, але таксама і прыладай для мыслення...Мова ў працэсе нашага вуснага маўлення існуе таму, што яна існуе ў нашым мысленні...У сапраўднасці з’явы мовы... самі належаць да з’яў думкі.Словы праз гукавы бок выступаюць у працэсе мыслення ў якасці замяшчальнікаў...уяўленняў.”

7

Суджэнне, яго віды і структура

“Асобная думка, якая ўтвараецца аб’яднаннем аднаго ўяўлення з другім або раздзяленнем уяўленняў, называецца суджэннем”...На гэтай падставе суджэнні падзяляюцца на дадатныя і адмоўныя...Па характару асацыятыўных сувязей суджэнні падзяляюцца на 2 віды: а) суджэнні, якія грунтуюцца на асацыяцыі ўяўленняў паводле падабенства; б) суджэнні, якія ўзнікаюць на асацыяцыях паводле сумежнасці.

“....У суджэння адрозніваюцца дзейнік і выказнік суджэння.Дзейнікам у суджэнні становіцца тое ўяўленне, ад якога зыходзіць працэс суджэння...У выказніку суджэння заключаецца ўяўленне таго, што мысліцца аб прадмеце думкі, дадзенай у дзейніку суджэння.”



8

Суадносіны паміж суджэннем і сказам

“Мы ўсё ж павінны адрозніваць сказы поўныя, г. зн суджэнні, закончаныя ў маўленні,

і сказы няпоўныя, г. зн. суджэнні, не закончаныя ў маўленні, якія выражаюць толькі частку дадзенай думкі.”



9

Азначэнне слова

“Асобным словам з’яўляецца такі комплекс гукаў маўлення, які мае ў мове значэнне асобна ад іншых гукаў і гукавых комплексаў, што з’яўляюцца словамі, і які пры гэтым не распадаецца на два або некалькі асобных слоў без змянення або без страты значэння хоць той або другой часткі гэтага гукавога комплексу.”

10

Форма поўных слоў і яе структура. Віды фармальнай прыналеж-насці слоў.

“Формай слоў...называецца здольнасць асобных слоў вылучаць з сябе ...фармальную і асноўную прыналежнасці слова...Асноўная прыналежнасць слова ў форме слова называецца асновай слова...Фармальная прыналежнасць слова (прыналежнасць гукавога боку слова) утварае дадзенае слова як відазмяненне іншага слова, якое мае тую ж асноўную прыналежнасць з іншай фармальнай прыналежнасцю...Фармальныя прыналежнасці слоў могуць быць : а) дадатнымі(мець гукавое выражэнне); б)адмоўнымі (не мець гукавога выражэння).”

11

Словазлучэнне і яго віды. Тыпы сувязі слоў у словазлучэнні.

“Спалучэнне аднаго слова з другім у сказе ўтварае ... словазлучэнне...Апошняе можа быць закончаным, якое ўяўляе цэлы, закончаны сказ, і незакончаным, якое ўяўляе частку другога словазлучэння, закончанага.” У словазлучэнні выдзяляюцца наступныя тыпы сувязі слоў: “спалучэнне”(сочинение), “уключэнне”(лінейная падпарадкавальная сувязь), “супадпарадкаванне” (сузалежнасць).










Табліца 15

Унутраная арганізацыя мовазнаўства

(паводле Б. дэ Куртэнэ (1845-1929)

Табліца 16

Казанская лінгвістычная школа (2-ая пал. XIX ст. – пач. XX ст.)

Прадстаўнікі :Б. дэ Куртэнэ (1845 –1929), М.В.Крушэўскі (1851 – 1887), В.А.Багародзіцкі (1857 –1941)





Пастаноўка праблемы

Спосабы вырашэння праблемы

1

Мовазнаўства сярод іншых навук

“Мовазнаўства неабходна прызнаць самастойнай навукай, не змешваючы яго ні з фізіялогіяй, ні з псіхалогіяй...Паколькі аснова мовы з’яўляецца чыста псіхічнай, то, значыць, мовазнаўства адносіцца да псіхалагічных навук. Але паколькі мова можа рэалізавацца толькі ў грамадстве...у зносінах чалавека з іншымі людзьмі, значыць,...мовазнаўства – навука псіхалагічна-сацыялагічная...Дапаможнымі для мовазнаўства навукамі мы павінны лічыць псіхалогію, а затым сацыялогію.”


2

Прынцыпы лінгвістычнага даследавання. Пласты мовы

“... Пры разглядзе мовы неабходна захоўваць храналагічны прынцып..., які можна раскрыць трыма палажэннямі: 1) дадзеная мова не нарадзілася раптоўна, а ўзнікла паступова на працягу многіх стагоддзяў...Перыяды развіцця мовы не змяняліся па чарзе,... а кожны... складаў падкладку для далейшага развіцця...Вынікі работы розных перыядаў, прыкметныя ў дадзеным стане мовы, называюцца пластамі...;.2) механізм мовы..., яе лад і састаў... – вынік яе папярэдняй гісторыі, і наадварот, гэтым механізмам у пэўны час абумоўліваецца далейшае развіццё мовы; 3) надзвычай не да месца вымяраць лад мовы ў пэўны час катэгорыямі...папярэдняга або наступнага часу.”


3

Прадмет лінгвістычнага даследавання

“Для мовазнаўства... найбольш важным з’яўляецца даследаванне жывых моў,чым моў, якія зніклі і ўзнаўляюцца толькі па пісьмовых помніках.”


4

Сутнасць мовы

“Сутнасць чалавечай мовы выключна псіхічная. Няма і не можа быць у маўленні чалавечым ці ў мове ні адной з’явы, якая не была б разам з тым псіхічнай. Паколькі мова магчымая толькі ў чалавечым грамадстве, то мы павінны адзначаць у ёй заўсёды бок сацыяльны.”


5

Мова як сістэма:

а) Азначэнне сістэмы,

б)Падсістэмы і мікрасістэмы ў сістэме мовы;

в)Тыпы адносін у моўнай сістэме



“Сістэма мовы – сукупнасць, часткі якой звязаны паміж сабой адносінамі значэння, формы, гучання.У сістэме мовы выдзяляюцца фанетычная, марфалагічная, сінтаксічная падсістэмы. Падсістэмы падзяляюцца на мікрасістэмы (напр., у фаналогіі – мікрасістэмы фанем (ніжэйшага, сярэдняга, вышэйшага ўзроўняў).”

М. В. Крушэўскі ў моўнай сістэме вылучаў два тыпы адносін :а) асацыяцыі па сумежнасці;.б) асацыяцыі па падабенстве.




6

Мова як зменлівая з’ява. Статыка і дынаміка ў мове

“...У мове пануе бесперапыннае змяненне, вечны рух...У мове ...усё жыве, усё рухаецца, усё змяняецца.Спакой, спыненне... –з’ява ўяўная; гэта прыватны выпадак руху пры ўмове мінімальных змяненняў.Статыка мовы ёсць толькі прыватны выпадак яе дынамікі...”


7

Знакавасць мовы

“...Пераважная частка слоў чалавечай мовы – гэта выпадкова ўзнікшыя сімвалы...Мова – сукупнасць мноства выпадковых сімвалаў, звязаных самым розным чынам.”

8

Сацыяльная дыферэнцыяцыя мовы

У склад моўнага матэрыялу неабходна ўключыць”народную мову ва ўсёй яе паўнаце, маўленне ўсіх слаёў і саслоўяў грамадства, мову розных узростаў... і вядомых станаў чалавека.”


9

Тэорыя фанемы :

а) Азначэнне фанемы;

б) Віды фанем;

в) Альтэрнацыі (марфаналагічныя змены) фанем



“Фанема... – псіхічны эквівалент гука...Фанема – гэта адзіны, непадзельны ў моўных адносінах антрапафанічны вобраз, які ўзнік з цэлага шэрагу аднолькавых і адзіных уражанняў, асацыяваных з акустычнымі і фанацыйнымі ўяўленнямі.

Віды фанем: кагерэнты (был – бил, [б] і [ы],[б’] і [и];дывергенты(лодка – лодочка, [т] і [д]);карэляты(гістар. чаргаванні:бегу – бежать, [г] і [ж]; карэспандэнты(суадносныя ў некалькіх роднасных мовах: лац. pater і англ. father, [p] і [f].



Альтэрнацыя – адносіны паміж рознымі фанемамі ў этымалагічна роднасных марфемах (везу – воз, несу – ноша, [э] і [о])


10

Утварэнне чалавечага роду і полігенетычная тэорыя мовы

“Неабходна адмовіцца ад меркавання пра ўтварэнне цэлага чалавечага роду ў якой- небудзь мясцовасці ад аднаго статку жывёл ніжэйшага віду. Чалавек як істота грамадская, надзеленая мовай, узнік у розных мясцінах і ў розны час, ён узнікаў многа разоў, незалежна адзін ад аднаго, з розных груп або статкаў ніжэйшага віду антрапоідаў...Пачатак мовы не монагенетычны, а полігенетычны...Усе існуючыя і некалі існаваўшыя мовы ўзніклі шляхам змешвання.”


11

Моўная здольнасць чалавека і развіццё мовы

“Хіба можа быць бесперапыннасць развіцця ў моўных зносінах розных індывідуумаў? Кожны чалавек пачынае развіццё ўласнай мовы зноў, атрымліваючы, можа быць, у спадчыну ад продкаў толькі розную ступень моўных здольнасцей наогул.”

12

Прычыны моўных змен

“Прычынаю, рухавіком усіх змяненняў мовы з’яўляецца імкненне да зручнасці, імкненне да аблягчэння ў трох галінах моўнай дзейнасці :у галіне вымаўлення (фанацыі), у галіне слухання і ўспрыняцця (аудыцыі), і , нарэшце, у галіне моўнага мыслення (цэрэбрацыі).”


13

Тыпы змен у марфалагічнай структуры слоў

В.А.Багародзіцкі вылучаў наступныя тыпы змен у марфалагічнай структуры слоў: а). аналогію; б).дыферэнцыяцыю; в) перараскладанне; г) апрошчанне.


14

Аналіз марфалагічнай класіфікацыі моў

“...Зробленыя да гэтага часу спробы класіфікаваць мовы з пункту гледжання марфалагічных тыпаў трэба лічыць няўдалымі і аджыўшымі свой век Яны належаць гісторыі навукі...Нішто... не дае падстаў лічыць, што марфалагічны тып, уласцівы, між іншым, кітайскай мове, чымсьці адносна ніжэйшы і што ён развіваецца затым у тып”аглютынацыйны”, з якога, дзякуючы ўсё большаму ўдасканаленню атрымліваецца, нарэшце, адзінавыратавальная флексія...Ранейшыя марфалагічныя класіфікацыі маглі быць толькі вельмі недакладнымі...з-за вялікай колькасці яшчэ не даследаваных моў.”


15

Прынцыпы генеалагічнай класіфікацыі моў

“Генеалагічная роднасць моў і заснаванае на ёй падабенства можа існаваць толькі паміж мовамі, якія з’яўляюцца рознымі відазмяненнямі аднаго і таго ж матэрыялу...Напрыклад, славянскія мовы роднасныя і падобныя адна да адной, таму што ўсе яны – мадыфікацыі аднаго і таго ж старажытнаславянскага моўнага стану.”

16

Мовазнаўства і эксперымент

“... Дзе толькі можна, выкарыстоўваць метад эксперыменту.”

17

Мова чалавека і “мова” жывёл

“Мова жывёл мае характар неабходнасці, непасрэднасці і нязменнасці, г. зн тыя рысы, прама супрацьлеглыя сутнасці чалавечай мовы...”.


18

Знешняя і унутраная гісторыя мовы

“Знешняя гісторыя мовы цесна звязана з лёсам яе носьбітаў...(уплыў замежных моў, літаратурная апрацоўка мовы, род заняткаў людзей, геаграфічныя ўмовы краіны)...Унутраная гісторыя мовы даследуе, як народ гаворыць у пэўны час або на працягу многіх стагоддзяў і чаму так гаворыць (ці змянялася мова настолькі, што з’яўляецца”нашчадкам” мовы старажытнай эпохі, ці можна лічыць пэўныя гаворкі часткамі адной мовы ці самастойнымі цэлымі.”

Табліца 17

Мова і маўленне як часткі маўленчай дзейнасці ў лінгвістычнай канцэпцыі Ф.Сасюра (1857 – 1913)





Рысы мовы

Рысы маўлення

1.

Сацыяльнасць

(“Мова з’яўляецца сацыяльным прадуктам”)



Індывідуальнасць

(“Маўленне ёсць індывідуальны акт волі і розуму”)



2.

Істотнасць

(Істотнымі ў мове з’яўляюцца замацаваныя практыкай нарматыўныя факты мовы)



Неістотнасць

(Да пабочных і выпадковых з’яў належаць рознага роду індывідуальныя адхіленні)



3.

Аднароднасць

(“Мова... – з’ява па сваёй прыродзе аднародная – гэта сістэма знакаў, у якой адзіна істотным з’яўляецца злучэнне сэнсу і акустычнага вобраза..”)



Неаднароднасць

(“Маўленчая дзейнасць у цэлым мае характар разнародны...”)



4.

Пасіўнасць

(“Мова – гэта гатовы прадукт, які пасіўна рэгіструецца прамоўцам”)



Актыўнасць

(“Вымаўленне самага кароткага слова звязана з бясконцым мноствам мускульных рухаў”)



5.

Мова – псіхічная з’ява

(“Моўныя знакі...псіхічныя па сваёй сутнасці”)



Маўленне – “адначасова фізічная, фізіялагічная і псіхічная з’ява”

6

Сінхранія

(Мова – сістэма, усе часткі якой павінны разглядацца ў іх сінхроннай сувязі)



Дыяхранія

(“Дыяхранічнае ў мове з’яўляецца такім толькі праз маўленне...”)



7.

Парадыгматычныя адносіны

(“Па-за маўленнем...словы асацыіруюцца ў памяці так, што з іх утвараюцца групы, унутры якіх рэалізуюцца разнастайныя адносіны.”)



Сінтагматычныя адносіны

(“У маўленчай плыні элементы размяшчаюцца адзін за адным”)



8

Адсутнасць імправізацыі

(“У мове...цалкам гатовыя выразы, у якіх звычай забараняе што-небудзь мяняць...Такія спалучэнні не могуць быць імправізаванымі.”)



Свабодны характар спалучальнасці элементаў

(“Характэрнай уласцівасцю маўлення з’яўляецца свабода камбінавання элементаў.”)



Заўвага! Да агульных рыс мовы і маўлення Ф. Сасюр адносіць наступныя:а) канкрэтнасць (“Мова не ў меншай ступені, чым маўленне, канкрэтная па сваёй прыродзе”); б) матэрыяльную форму выражэння (“Пісьмо забяспечвае мове ўспрымальную форму...Гукавыя хвалі забяспечваюць маўленне.”)

Табліца 18

Тэорыя моўнага знака (паводле Ф. Сасюра (1857 – 1913))



Пастаноўка праблемы

Спосаб вырашэння праблемы

1.

Знакавая прырода моўнай сістэмы

“...Мова ёсць сістэма знакаў, якія выражаюць паняцці...”

2.

Мова і іншыя семіятычныя (“семіялагіч-ныя”) сістэмы

“...Мову як сістэму знакаў можна параўнаць з пісьменнасцю, з азбукай для глуханямых, з сімвалічнымі абрадамі, з формай ветлівасці, з ваеннымі сігналамі і г. д...Яна толькі найважнейшая з гэтых сістэм...”

3.

Азначэнне моўнага знака

“Мы называем знакам злучэнне паняцця і акустычнага вобраза, але ў агульнапрынятым ужыванні гэты тэрмін звычайна абазначае толькі акустычны вобраз...Мы прапануем захаваць слова знак для абазначэння цэлага і замяніць тэрміны паняцце і акустычны вобраз адпаведна тэрмінамі азначаемае і азначальнае; апошнія два тэрміны маюць тую перавагу, што падкрэсліваюць супрацьпастаўленне, якое існуе як паміж імі самімі, так і паміж цэлым і часткамі гэтага цэлага...”

4.

Уласцівасці моўнага знака:

а) Адвольнасць моўнага знака.Знакі абсалютна адвольныя і знакі адносна матываваныя;

б) Нязменлі-васць/зменлі-васць моўнага знака


“Сувязь, якая злучае азначальнае з азначаемым, адвольная...Моўны знак адвольны...Гэта можа быць даказана... самім фактам існавання розных моў.Адвольнасць нельга разумець як абсалютную свабоду выбару азначальнага тым, хто гаворыць...Чалавек не можа ўнесці нават самых малых змен у знак, ужо прыняты калектывам. Адвольнасць знака разумеецца як нематываванасць азначальнага...у дачыненні да азначаемага, з якім у яго няма на самой справе ніякай натуральнай сувязі.”

Гукаперайманні і выклічнікі “могуць быць вылучаны супраць прынцыпу адвольнасці, паколькі ў іх выбар не адвольны, аднак колькасць такіх слоў абмежаваная, па-1-ае, па-2-ое, у розных мовах яны зноў жа гучаць па-рознаму, а не аднолькава.

Толькі частка знакаў з’яўляецца абсалютна адвольнай; у іншых жа знакаў выяўляюцца прыметы, якія дазваляюць аднесці іх да адвольных у рознай ступені: знак можа быць адносна матываваным.

Калі ў дачыненні да выражанага знакам паняцця азначальнае з’яўляецца свабодна выбраным, то, наадварот, у дачыненні да моўнага калектыву, які ім карыстаецца, яно не свабоднае, а навязанае...Выбранае мовай азначальнае не можа быць заменена іншым...Іменна таму, што знак адвольны, ён не ведае другога закону, апрача традыцыі...Знак можа змяняцца , таму што яго існаванне не перарываецца...Якія ні былі б фактары змянення, дзейнічаюць яны ізалявана ці ў спалучэнні адзін з адным, яны заўсёды прыводзяць да зруху адносін паміж азначаемым і азначальным...Азначальнае можа відазмяняцца не толькі ў сваім матэрыяльным аспекце, але і ў сваёй граматычнай форме...”



5

“Значымасць” моўнага знака:

а) Значымасць як элемент значэння моўнага знака (канцэптуаль-ны аспект);

б) Значымасць і наяўнасць / адсутнасць матэрыяльнага выражэння данай формы моўнага знака (матэрыяльны аспект)


“Уваходзячы ў склад сістэмы, слова надзелена не толькі значэннем, але галоўным чынам значымасцю, а гэта...зусім іншае...

Для вызначэння значымасці слова недастаткова канстатаваць, што яно можа быць супастаўленае з тым або іншым паняццем, г.зн. што яно мае тое або іншае значэнне; яго трэба параўнаць з падобнымі да яго значымасцямі, г.зн. з іншымі словамі, якія можна яму супаставіць..., напрыклад: франц. mouton ‘баран, бараніна’ – англ. sheep ‘баран’, англ. mutton ‘бараніна’.

...Важны ў слове не гук сам па сабе, а тыя гукавыя адрозненні, якія дазваляюць адрозніваць гэта слова ад усіх іншых, напр. слова рук (Р.скл., мн. л.) не мае матэрыяльнага элемента для характарыстыкі данай формы, сутнасць якой спасцігаецца ў параўнанні праз супастаўленне з іншымі формамі – рук і рук-а.”


6

Фактары стрымлівання адначасовай замены усіх моўных знакаў

1) Адвольнасць знака “засцерагае мовы ад усякага ... змянення”: нельга вырашыць, які з адвольных знакаў больш рацыянальны;

2) шматлікасць моўных знакаў;

3) складанасць моўнай сістэмы;

4) “у кожны дадзены момант мова ёсць справа ўсіх і кожнага...Прадпісанні закону, абрады рэлігіі, марскія сігналы і інш. прыцягваюць адначасова толькі абмежаваную колькасць асоб на абмежаваны тэрмін; ... у мове кожны прымае ўдзел штомінутна... Мову не адарваць ад жыцця грамадскай масы, якая па прыродзе інертная...”



Табліца 19

Схема індывідуальнага акту

маўленчых зносін (паводле Ф. дэ Сасюра)

Табліца 20

Асноўныя палажэнні лінгвістычнай канцэпцыі Ф. дэ Сасюра



Пастаноўка праблемы

Спосаб вырашэння праблемы

1

Сацыяльная сутнасць мовы

“Мова ніколі не існуе па-за грамадствам, таму што мова – семіялагічная з’ява. Яе сацыяльная прырода – адна з яе унутраных уласцівасцей...”


2

Азначэнне мовы (праз суадносіны з маўленчай дзейнасцю)

“...Паняцце мовы не супадае з паняццем маўленчай дзейнасці наогул; мова – толькі пэўная, найважнейшая частка маўленчай дзейнасці. Мова з’яўляецца сацыяльным прадуктам, ... прынятым калектывам, каб забяспечыць рэалізацыю, функцыянаванне здольнасці да маўленчай дзейнасці, якая існуе ў кожнага носьбіта мовы.”


3

Антыномія “мова – маўленне”

Гл. Табл. 17

4

Структура індывіду-альнага акту маўленчых зносін

Гл. Табл. 19

5

Вучэнне аб мове як аб “семілагіч-най сістэме”

Гл. Табл. 18

6

Вучэнне аб сіхраніі і дыяхраніі

“... Сінхранічнае ўсё, што адносіцца да статычнага аспекту нашай навукі, дыяхранічнае ўсё, што мае дачыненне да эвалюцыі. Назоўнікі ж сінхранія і дыяхранія будуць адпаведна абазначаць стан мовы і фазу эвалюцыі.

...Сінхранічная лінгвістыка павінна займацца лагічнымі і псіхалагічнымі адносінамі, якія звязваюць суіснуючыя элементы і ўтвараюць сістэму, вывучаючы іх так, як яны ўспрымаюцца адной і той жа калектыўнай свядомасцю.

Дыяхранічная лінгвістыка, наадварот, павінна вувычаць адносіны, якія звязваюць элементы, што ідуць адзін за адным у часе і не ўспрымаюцца адной і той жа калектыўнай свядомасцю, г.зн. элементы, што паслядоўна змяняюць адзін аднога і не ўтвараюць у сваёй сукупнасці сістэмы.

...Зразумела, што сінхранічны аспект пераважае над дыяхранічным, таму што для прамоўцаў толькі ён – сапраўдная і адзіная рэальнасць... Часта сцвярджаюць, што няма нічога больш важнага, чым пазнаць генезіс дадзенага стану; гэта ў некатарым сэнсе правільна: умовы, якія стварылі дадзены стан, паясняюць нам яго сапраўдную прыроду і аберагаюць нас ад некаторых ілюзій.




7

Сістэмны характар мовы

“Мова ёсць сістэма, усе часткі якой могуць і павінны разглядацца ў іх сінхранічнай узаемаабумоўленасці.


8

Тэорыя адносін паміж членамі моўнай сістэмы

а)Сінтагматычныя і асацыяцыйныя адносіны;

б) Сінтагма і асацыяцый-ны рад


“У кожным дадзеным стане мовы ўсё трымаецца на адносінах.

...Словы ў маўленні , злучаючыся адно з адным, уступаюць паміж сабой у адносіны, заснаваныя на лінейным характары мовы.

Па-за працэсам маўлення словы, якія маюць паміж сабой што-небудзь агульнае, асацыіруюцца ў памяці так, што з іх утвараюцца групы, унутры якіх выяўляюцца вельмі разнастойныя адносіны..., якія мы будзем называць асацыяцыйнымі адносінамі.

...Сінтагмамі можна назваць такія спалучэнні ..., элементы якіх размяшчаюцца адзін за адным у маўленчай плыні ... Такія спалучэнні... маюць працягласць.

... Сінтагма заўсёды складаецца мінімум з дзвюх адзінак, якія ідуць адна за адной... Паняцце сінтагмы адносіцца не толькі да слоў, але і да спалучэнняў слоў, да складаных адзінак усякага роду і любой даўжыні (складаныя словы, вытворныя словы, члены сказа, цэлыя сказы). Тыповым праяўленнем сінтагмы з’яўляецца сказ.

... Асацыятыўныя групы... не абапіраюцца на працягласць, ... члены, што складаюць асацыятыўную групу, не дадзены ў свядомасці ні ў пэўнай колькасці, ні ў пэўным парадку...Колькі ёсць розных адносін, ... столькі асацыятыўных радоў... У асацыяцыйных групах ... у наяўнасці ...або агульнасць а) як паводле сэнсу, так і па форме; б) толькі па форме; в) толькі паводле сэнсу.”




9

Знешняя і ўнутраная лінгвістыкі

“... Да знешняй лінгвістыкі перш за ўсё адносіцца ўсё тое, у чым лінгвістыка судакранаецца з этналогіяй, усе сувязі, якія могуць існаваць паміж гісторыяй мовы і гісторыяй расы або цывілізацыі ... Звычаі народа адбіваюцца на яе мове, а з другога боку ў значнай ступені менавіта мова фармуе нацыю... Мы лічым вельмі плённым вывучэнне “знешнелінгвістычных “, г.зн. пазамоўных з’яў... Да знешняй лінгвістыкі ... можна аднесці ...адносіны...паміж мовай і палітычнай гісторыяй. Вялікія гістарычныя падзеі – накшталт рымскіх заваяванняў – мелі незлічоныя наступствы для многіх бакоў мовы...Унутраная палітыка дзяржавы адыгрывае не меньш важную ролю ў жыцці моў...Да знешняй лінгвістыкі адносіцца і ўсё тое, што мае дачыненне да геаграфічнага пашырэння моў і да драбнення на дыялекты.

... Было б памылкай сцвярджаць, нібыта без іх (пазамоўных з’яў) нельга пазнаць унутраны арганізм мовы... Наогул няма ніякай неабходнасці ведаць умовы, у якіх развівалася тая або іншая мова.

Мова ёсць сістэма, якая падпарадкоўваецца толькі свайму ўласнаму парадку.”


Табліца 21

Сацыялогія мовы А. Мейе (1866 – 1936)





Пастаноў-ка праблемы

Спосаб вырашэння праблемы

1

Лінгвіс-тыка як навука: яе характар і задачы

Лінгвістыка – навука сацыяльная, Важнейшыя задачы мовазнаўства – 1) вызначыць, якой структуры грамадства адпавядае кожная пэўная структура мовы; 2) устанавіць, як змены ў структуры грамадства адбіваюцца на зменах у структуры мовы.

2

Сутнасць мовы

“Мова, будучы, з аднога боку, прыналежнасцю асоб, з другога боку, навязваецца ім; дзякуючы гэтаму мова з’яўляецца рэальнасцю не толькі фізіялагічнай і псіхічнай, але і перш за ўсё сацыяльнай. Мова існуе толькі пастолькі, паколькі ёсць грамадства,і чалавечае грамадства не магло б існаваць без мовы.”

3

Сацыяль-ны фактар як асноўная прычына моўных змен

Фанетычныя змены і змены пад уплывам аналогіі не з’яўляюцца асноўнымі прычынамі моўных змен (як лічылі младаграматыкі).Паколькі мова па сваёй прыродзе – сацыяльная катэгорыя, то менавіта сацыяльныя ўмовы і вызначаюць моўныя змены.

Фактары моўных змен: а) “спантаннае развіццё мовы, што выступае як вынік натуральнай пераемнасці пакаленняў, выкарыстання мовы і тоеснасці імкненняў і схільнасцей, якія назіраюцца ў людзей дадзенага рада пакаленняў у дадзены перыяд часу; б) запазычванне як працэс пранікнення слоў з адной мовы ў другую, так і пераход слоў з дыялектаў у агульналітаратурную мову, в) змены трэцяга тыпу пачынаюцца тады, калі насельніцтва мяняе мову. Факт змены мовы прыводзіць да з’яў субстрату, калі народ пераймае мову пераможцаў і губляе сваю родную, або суперстрату, калі мова пераможанага народа раствараецца ў мове народа- пераможцы.”



4

Сацыяль-ны фактар і тыпы семантыч-ных змен

1) Змены, абумоўленыя зменай прадмета, які абазначаны даным словам, напр., у і.-е. прамове словы са значэннем бацька, маці выражалі не роднасныя, а сацыяльныя адносіны:*pater найвышэйшае бажаство сярод усіх глаў сямействаў. Са зменай сацыяльнай структуры першабытнага грамадства і падзеннем патрыярхату гэтыя словы сталі служыць толькі для выражэння роднасных сувязей;

2) Пашырэнне або звужэнне значэння слова як адлюстраванне ў мове класавага расслаення грамадства.



5

Сацыяль-ны фактар і гукавыя змены

“Гукавыя змены... абумоўлены абставінамі, агульнымі для ўсіх людзей або па крайняй меры для асобных тыпаў цывілізацыі...Грамадства, як правіла, рашуча выступае супраць увядзення ў мовы індывідуальных ноўшаств.І толькі тыя ноўшаствы замацоўваюцца ў мове, якія могуць быць засвоены грамадствам у цэлым.”

6

“Змешван-не моў як фактар моўнага развіцця

“...Ні адна мова не з’яўляецца “чыстай” з п. гл. лексікі.Пры змешванні моў мацнейшы ўплыў аказвае” больш культурная мова”.Што ж тычыцца граматыкі, то яшчэ не сустракалася выпадкаў, каб можна было б аб’явіць марфалагічную сістэму вынікам змешвання марфалагічных сістэм дзвюх розных моў.”

7

Гісторыя моў як сінтэз працэсаў “дыферэн-цыяцыі” і “уніфіка-цыі”

І.-е. прамова не магла быць аднароднай і складалася з дыялектаў, якія потым ператварыліся ў самастойныя мовы. Разам з працэсам расшчаплення і.-е. прамовы на асобныя дыялекты (т. зв. працэс дыферэнцыяцыі) адбываўся і адваротны працэс – аб’яднанне дыялектаў у агульную мову (т.зв.працэс уніфікацыі). Гісторыя моў вызначаецца спалучэннем гэтых двух працэсаў

Табліца 22

Асноўныя палажэнні фаналагічнай канцэпцыі М.С.Трубяцкога

(1890 – 1938)



Пастаноўка праблемы

Спосаб вырашэння праблемы

1

Размежаван-не прадмета даследавання фанетыкі і фаналогіі

Фанетыка – навука аб матэрыяльным аспекце гукаў, іх фізіёлага-акустычнай прыродзе безадносна да моўнага значэння(Як гук вымаўляецца? Якімі акустычнымі характарыстыкамі валодае? Якія органы маўлення задзейнічаны пры гэтым?)

Фаналогія – навука аб функцыянальным аспекце гукаў(усебаковае вывучэнне фанем, іх прымет, апазіцый, функцый, спалучальнасці).


2

Функцыі фанем

1) Кульмінатыўная (вяршынеўтваральная) функцыя

(паказвае, якая колькасць слоў і словазлучэнняў утрымліваецца ў сказе);

2) Дэлімітатыўная

(размежавальная) функцыя (указвае мяжу паміж дзвюма адзінкамі: марфемамі, словамі, устойлівымі словазлучэннямі);

3) Дыстынктыўная (сэнсаваадрознівальная) функцыя (дыферэнцыруе значэнні слоў).


3

Апазіцыя фанем. Тыпы апазіцый

Апазіцыя фанем – гэта гукавое супрацьпастаўленне ў парах слоў з суадносным фанемным наборам (сон – сын).

1. Фаналагічная (сэнсаваадрознівальная) апазіцыя – гукавое супрацьпастаўленне, якое дыферэнцыруе значэнні двух слоў дадзенай мовы (кут – кот);

2)Нефаналагічная (фаналагічна неістотная) апазіцыя – гукавое супрацьпалажэнне, якое не валодае сэнсаваадрознівальнай функцыяй (апазіцыя неагубленага і агубленага зычнага [р] у словах рыбка – рубка)


4

Тыпы прымет у складзе апазіцый

1. Фаналагічна істотнымі называюцца прыметы, якія ўваходзяць у фаналагічныя апазіцыі, г.зн. адрозніваюць адзінкі па сэнсе (год – ход, прымета глухасць – звонкасць з’яўляецца фаналагічна істотнай)

2. Фаналагічна неістотныя прыметы ўваходзяць у нефаналагічныя апазіцыі і не дыферэнцыруюць словы па сэнсе ( лапа – лупа, прымета агубленасць – неагубленасць зычнага з’яўляецца фаналагічна неістотнай).




5

Варыянты фанемы

Варыянтамі фанемы называюцца канкрэтныя гукі, у якіх яна можа рэалізавацца (дуб – дубок – (на) дубе – дубу, дзе [п], агублены [б], [б’]– варыянты фанемы <б>).


6

Тыпы варыянтаў фанем

1. Індывідуальныя варыянты фанем абумоўлены асаблівасцямі маўлення асобных людзей, калі правільнаму літаратурнаму вымаўленню супрацьпастаўляецца маўленне з элементамі адхіленняў ад нарматыўнага (шапялявасць, гугнявасць, [р] звычайны і ‘картавы’);

2. Факультатыўныя варыянты фанем – два гукі адной і той жа мовы, якія сустракаюцца ў адной і той жа пазіцыі, могуць замяшчаць адзін аднаго, не змяняючы пры гэтым сэнсу слоў ( напр., [г] узрыўны і [γ] фрыкатыўны ў лексеме горад);

3.Абавязковыя варыянты фанем не звязаны з адметнасцямі індывідуальнага маўлення, не выконваюць замяшчальнай функцыі, падзяляюцца на тры віды:

а) пазіцыйныя (залежнасць ад пазіцыі, напр., адносна націску: дом – дамы);

б) камбінаторныя (узаемадзеянне фанем паміж сабой у маўленчай плыні, напр.: вясна – вясне, [‘а] і [‘а’]);

в) стылістычныя (стылёвая дыферэнцыяцыя ў вымаўленні, напр.: Дзмітрыевіч – Дзмітрыч, Аляксандравіч – Саныч).




7

Тыпы фаналагіч-ных апазіцый паводле прыметы супрацьпас-таўлення

1. Прапарцыянальнай называецца такая фаналагічная апазіцыя, адносіны паміж членамі якой эквівалентны адносінам паміж членамі якой-небудзь іншай апазіцыі, напр.: <д> : <т> = <б> : <п>;

2. Ізаляванай называецца такая фаналагічная апазіцыя, адносіны паміж членамі якой не сустракаюцца ў іншых апазіцыях, напр. : <п> і <ш>.




8

Тыпы апазіцый паводле адносін паміж іх членамі

1. Прыватыўныя апазіцыі – адзін член апазіцыі характарызуецца наяўнасцю пэўнай прыметы, другі – адсутнасцю гэтай жа прыметы, напр.: жар – шар (апазіцыя звонкі – нязвонкі);

2. Градуальныя апазіцыі – адна і тая ж прымета праяўляецца ў членаў апазіцыі ў рознай ступені, напр.: лес – лесе (апазіцыя галоснай фанемы <е> пасля палаталізаванага зычнага і паміж палаталізаванымі зычнымі);

3. Эквіпалентныя апазіцыі – абодва члены апазіцыі лагічна раўнапраўныя, напр.: тара – кара.


9

Нейтраліза-цыя апазіцый

Нейтралізацыя апазіцый адбываецца ва ўмовах, калі сэнсаваадрознівальная прымета пазбаўляецца фаналагічнай значымасці (напр., апазіцыя глухасць – звонкасць нейтралізуецца на канцы слова: грыб – грып.


Табліца 23

Пражская школа функцыянальнай лінгвістыкі (засн. у 1926 г.)

Прадстаўнікі: В. Матэзіус (заснавальнік), Б. Трнка, Б. Гаўранэк, Я. Мукаржоўскі, І. Вахек, В. Скалічка, М.С. Трубяцкой, С.О. Карцэўскі, Р.В. Якабсон.



Пастаноўка праблемы

Спосаб вырашэння праблемы

1

Прадмет даследавання мовазнаўства

Неабходна вывучаць не толькі роднасныя мовы (як младаграматыкі), але і няроднасныя.


2

Суадносіны паміж сінхраніяй і дыяхраніяй

Сінхранію і дыяхранію нельга супрацьпастаўляць (як Ф. дэ Сасюр). Сістэмны аналіз мовы неабходны ў дыяхраніі не менш, чым у сінхраніі.

3

Вучэнне аб фанеме (М.С. Трубяцкой)

Гл. табл. 22.

4

Функцыі маўленчай дзейнасці

1. Сацыяльная функцыя (сувязь з іншымі індывідамі):

а) функцыя паведамлення (што гаворыцца);

б) тэарытычная функцыя (як гаворыцца);

2.Экспрэсіўная функцыя (выражэнне эмоцый).



5

Практычная і тэарытычная мова

Практычная мова залежыць ад сітуацыі зносін, уключае жэсты, міміку, мінулы вопыт людзей і інш.

Тэарэтычная мова не залежыць ад сітуацыі зносін і з’яўляецца мовай фармулёвак (напр., мова навуковай літаратуры).

6

Функцыянальна-стылявое чляненне мовы і функцыі мовы

Функцыянальныя мовы:

1. Размоўная (камунікатыўная функцыя);

2. Справавая (практычна спецыяльная ф.);

3. Навуковая (тэарэтычна спецыяльная ф.);

4. Паэтычная (эстэтычная функцыя).


7

Спосабы выкарыстання моўных сродкаў у камунікатыўнай мове і ў паэтычнай мове

Аўтаматызацыя – такое выкарыстанне моўных сродкаў, якое з’яўляецца звыклым і не прыцягвае само па сабе ўвагі.

Актуалізацыя – такое выкарыстанне моўных сродкаў, якое ўспрымаецца як нязвыклае, пазбаўленае аўтаматызму.

8

Рысы літаратурнай мовы

1. Устойлівасць: літаратурная мова павінна пазбавіцца непатрэбных хістанняў;

2. Здольнасць ясна і дакладна, тонка і без намаганняў выражаць разнастайныя адценні значэнняў;

3. Своеасаблівасць мовы, г.зн. узмацненне тых рыс, якія абумоўліваюць яе спецыфіку.


9

Структурная арганізацыя мовазнаўства як навукі

Замест традыцыйных раздзелаў мовазнаўства – фанетыкі, лексікалогіі, граматыкі – пражскія структуралісты вылучаюць:

1. Тэорыю лінгвістычнай намінацыі (даследаванне моўных з’яў, якімі займаецца традыцыйная марфалогія (словаўтварэнне), сінтаксіс у вузкім сэнсе слова (значэнне часцін мовы і форм слоў) і семантыка);

2. Тэорыю сінтагматычных спосабаў (функцыянальны сінтаксіс, у разуменні пражскіх лінгвістаў, не адпавядае традыцыйнаму сінтаксісу, так як вывучае тыпы выказнікаў з улікам функцый і форм граматычнага дзейніка);

3. Марфалогію (сістэму форм слоў і іх груп, якая не існуе самастойна, а перакрыжоўваецца як з тэорыяй намінацыі, так і з тэорыяй сінтагматычных спосабаў).



10

Тэорыя актуальнага члянення сказа (В. Матэзіус)

Асноўныя элементы актуальнага члянення сказаў:

1. Зыходны пункт (аснова) выказвання – тэма;

2. Ядро выказвання, г.зн. тое, што гаворыцца аб зыходным пункце выказвання.


11

Класіфікацыя склонаў паводле семантычных прымет (Р.В. Якабсон)

1. Накіраванасць (В., Д., М. скл.) – ненакіраванасць (Н., Р., Тв, скл.);

2. Аб’ёмнасць (Р., М. скл.) – неаб’ёмнасць (астатнія склоны);

3. Перыферыйнасць (Д., Тв., М. скл.) – неперыферыйнасць (астатнія склоны).


12

Азначэнне моўнага саюза

Моўным саюзам называюць групу геаграфічна сумежных няроднасных моў, якія валодаюць падабенчымі рысамі ў сінтаксісе, марфалогіі або фаналогіі (напр., балканскі моўны саюз – грэчаская, албанская, румынская, балгарская мовы).

13

Тыпалагічныя рысы і.-е. моў (М.С. Трубяцкой)

1. Адсутнасць сінгарманізму;

2. Магчымасць збегу зычных у пачатку слоў;

3. Наяўнасць прэфіксаў;

4. Утварэнне граматычных форм не толькі пры дапамозе афіксаў, але і пры дапамозе чаргаванняў галосных;

5. Чаргаванне зычных;

6. Дзейнік пры непераходным дзеяслове мае тую ж форму выражэння, што і пры пераходным.



Літаратура


  1. Академик В.В. Виноградов // Вопросы языкознания. – М., 1970. – № 1.

  2. Античные теории языка и стиля – М.– Л., 1936.

  3. Арно А., Лансло К. Грамматика общая и рациональная – М., 1990.

  4. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. – М., 1969.

  5. Березин Ф.М. История лингвистических учений.– М., 1975.

  6. Березин Ф.М., Головин Б.Н. Общее языкознание. – М., 1979

  7. Будагов Р.А. Человек и его язык. – М., 1974.

  8. Булахов В.Г. Восточнославянские языковеды. Т. І.– Мн., 1976.

  9. Булахов В.Г. Восточнославянские языковеды. Т. ІІ,– Мн., 1977.

  10. Булахов В.Г. Восточнославянские языковеды. Т. ІІІ,– Мн., 1978.

  11. Виноградов В.В. Избранные труды: Исследования по русской грамматике. – М., 1975.

  12. Виноградов В.В. История русских лингвистических учений.– М., 1978.

  13. Гумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. – М., 1984.

  14. Донских О.А. К истокам языка. – Новосибирск, 1988.

  15. Звегинцев В.А. История языкознания в очерках и извлечениях, ч. І, ч. ІІ – М., 1965.

  16. Леонтьев А.А. Язык, речь, речевая деятельность.– М., 1969

  17. Лингвистический энциклопедический словарь. – М., 1990.

  18. Ломтев Т.П. Общее и русское языкознание.– М., 1976.

  19. Никитин М.В. Основы лингвистической теории значения.– М., 1988.

  20. Общее языкознание. Формы существования, функции, история языка.– М., 1970

  21. Общее языкознание: Хрестоматия / Сост. Б.И. Косовский и Н.А.Павленко. – Мн., 1987.

  22. Основные направления структурализма.– М., 1964.

  23. Панов Е.Н. Знаки. Символы. Языки.– М., 1983.

  24. Панфилов В.З. Взаимоотношение языка и мышления.– М., 1971.

  25. Пауль Г. Принципы истории языка. – М., 1960.

  26. Плотніков Б. Общее языкознание. Семинарий. – Мн., 2001

  27. Плотнікаў Б. Агульнае мовазнаўства. – Мн., 1995.

  28. Потебня А.А. Из записок по русской грамматике. – М., 1958.

  29. Пражский лингвистический кружок. – М., 1967.

  30. Рагаўцоў В.І. Практыкум па гісторыі агульнага мовазнаўства. – Мн., 2001.

  31. Ревзин И.И. Современная структурная лингвистика. – М., 1977.

  32. Серебренников Б.А. Причины устойчивости агглютинативного строя и вопрос о морфологическом типе языков // Морфологическая типология и проблема классификации языков. – М. – Л., 1965.

  33. Солнцев В.М. Язык как системно-структурное образование.– М., 1971

  34. Степанов Ю.С. Методы и принципы современной лингвистики.– М., 1975.

  35. Трубецкой Н.С. Избранные труды по филологии. – М., 1987.

  36. Успенский Б.А. Структурная типология языков. – М., 1965.

  37. Шакун Л.М. Гісторыя беларускай літаратурнай мовы.– Мн., 19

  38. Щерба Л.В. Языковая система и речевая деятельность. – Л.,1974.

  39. Якобсон Р.О. Избранные работы. – М., 1985.


ВУЧЭБНАЕ ВЫДАННЕ


АНІСЬКОВА Святлана Міхайлаўна

ГІСТОРЫЯ МОВАЗНАЎСТВА

Ў ТАБЛІЦАХ
ПРАКТЫЧНЫ ДАПАМОЖНІК

ДЛЯ СТУДЭНТАЎ ФІЛАЛАГІЧНАГА ФАКУЛЬТЭТА
Падпісана да друку 01.12.03 (65). Фармат 60х84 1/16. Папера афсетная № 1. Друк афсетны. Гарнітура Таймс Ум.-др.арк. 2,4. Ул.-выд.арк. 3,7. Тыраж 30 экз.

Установа адукацыі

“Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя

Францыска Скарыны”

246019, г. Гомель, вул Савецкая, 104

Надрукавана на ратапрынце Установы адукацыі

“Гомельскі дзяржаўны універсітэт імя

Францыска Скарыны”



246019, г. Гомель, вул Савецкая, 104


Каталог: DocLib10 -> %D0%A3%D1%87%D0%B5%D0%B1%D0%BD%D0%BE-%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8B%20%D0%BA%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80 -> %D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны тэхнічны ўніверсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Гомельскi дзяржаўны Ўнiверсiтэт iмя францыска скарыны
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Міністэрства адукацыі рэспублікі беларусь установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Міністэрства адукацыі рэспублікі беларусь установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Міністэрства адукацыі рэспублікі беларусь установа адукацыі “гомельскі дзяржаўны універсітэт імя францыска скарыны”
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны універсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Установа адукацыі “Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт
%D0%9A%D0%B0%D1%84%D0%B5%D0%B4%D1%80%D0%B0%20%D0%B1%D0%B5%D0%BB%D0%BE%D1%80%D1%83%D1%81%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE%20%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B0 -> Лексікалогія варыянт 1 а што з’яўляецца прадметам вывучэння лексікалогіі?


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2




База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2020
звярнуцца да адміністрацыі

войти | регистрация
    Галоўная старонка


загрузить материал