Не кожны горад можа пахваліцца 600-гадовай пісанай гісторыяй. А менавіта столькі год з часу першай пісьмовай згадкі аб Докшыцах спаўняецца ў 2007 годзе



старонка7/11
Дата канвертавання15.05.2016
Памер1.78 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Польска-бальшавіцкая вайна

А на захадзе было зноў неспакойна. Магутныя краіны Антанты і ЗША падтрымалі адроджаную Польшчу на чале з Юзафам Пілдсудскім. Палякі пачалі рэалізоўваць пры дапамозе зброі тое, аб чым марылі амаль паўтара стагоддзя - адраджэнне Рэчы Паспалітай у межах 1772 года. Першыя сутычкі з Чырвонай Арміяй адбыліся ўжо 14 лютага 1919 года. 19 красавіка палякі занялі Вільню.

Паводле загаду ад 9 жніўня 1919 года, Чырвоная армія адступала да рубяжу Казяны - Гарбы - Будслаў - Даўгінава, а штаб 17-й бальшавіцкай дывізіі размясціўся на станцыі Сеславіна. Тым не менш, 20 жніўня палякі ўжо былі ў Докшыцах. Каля Параф’янава ў баі загінуў бальшавіцкі камісар Мікалай Кузняцоў. Докшыцкія бальшавікі на руках прынеслі яго цела ў Докшыцы і пахавалі каля царквы, якраз на месцы знішчанага бальшавікамі помніка Аляксандру І. Палякі арыштавалі старшыню валрэўкома Ісаака Ванта і камісара Івана Клімко. Яны былі вывезены ў наваколлі вёскі Мільча і расстраляны, а пасля іх целы былі перазахаваны бальшавікамі ў тым жа месцы ў Докшыцах. Палякі паставілі тут помнік Юзафу Пілдсудскаму, які быў знесены бальшавікамі ў 1939 годзе, а месца пахавання зараз ужо немагчыма дакладна вызначыць. Фронт ў верасні 1919 года праходзіў па Бярэзіне. У снежні бальшавікі разгарнулі наступленне, вялі баі каля азёраў Межужол ды Медзадзол, дайшлі амаль да Крулеўшчыны, але вымушаныя былі адступіць.

У траўні 1920 года пачалося чарговае наступленне бальшавікоў. 9 траўня вяліся баі ў раёне Вецяры, дзе згарэлі фальварак і пяць двароў. Паводле плана аперацыі, падпісанага Тухачэўскім, 15-я бальшавіцкая армія раніцай 14 траўня павінна была пачаць наступленне і да 18 траўня выйсці на лінію Шаркаўшчына - Навадруцк - Докшыцы - вусце ракі Сергуч. Бальшавікі сапраўды занялі гэтую тэрыторыю, але доўга тут не пратрымаліся. 4 чэрвеня 1920 года адбылася тэлефонная размова паміж галоўнакамандуючым Каменевым і камандуючым Заходнім фронтам Тухачэўскім. Як паведамляў Тухачэўскі Каменеву, 15-я армія імкліва адступала. 56 дывізія адступіла за раку Поня, 5-я дывізія адыходзіла да паселішчаў Бераснёўка і Караліно на Бягомльшчыне. 4-я і 11-я дывізіі адышлі на лінію Старыя Габы - Будслаў - Вараны. Ужо 5 чэрвеня палякі зноў занялі Глыбокае, Крулеўшчыну, адбываліся баі каля Дзедзіна, Мількуні, Улесся. Такім чынам, бальшавікі вымушаны былі адысці на лінію возера Межужол - возера Медзадзол - Трэмбін - Улессе. Але праз некалькі тыдняў бальшавікі прыйшлі сюды зноў. Паводле дырэктывы ад 30 чэрвеня, 3-я армія павінна была згуртаваць свае галоўныя сілы пры тракце Ушачы - Докшыцы, каб нанесці ўдар у напрамку Докшыцы – Параф’янава. Да 6 ліпеня 1920 года бальшавіцкія салдаты ўжо занялі Порплішча і наносілі ўдар на Глыбокае. 5 ліпеня Глыбокае было ўзята з усходняга боку. Тады ж адна з конных часцей атакавала Крулеўшчыну, узяла каля 20 палонных, захапіла два кулямёты, адну адзінку траншэйнай зброі і адышла да Іванаўшчыны. Уноч з 5 на 6 ліпеня Докшыцы зноў апынуліся пад уладай бальшавікоў. У той жа дзень войскі Чырвонай арміі выйшлі на рубеж Туркі - Азарцы - Брычанькі - Пузаны і працягвалі наступленне ў бок Параф’янава. На Бягомльшчыне 6 ліпеня былі захопленыя Пруднікі, Юхнаўка, Бераснёўка, Бабцы. 6 ліпеня захоплена Крулеўшчына і паселішчы на поўнач ад яе. Бальшавікі імкліва пайшлі ў наступленне на захад, з поспехам дайшлі амаль да Варшавы, каб потым гэтак жа імкліва ў верасні-кастрычніку адступаць на ўсход. 31 жніўня 1920 года бальшавікі зноў абвесцілі марыянетачную Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспубліку. 26 ліпеня 1920 года ў Докшыцах створана камсамольская ячэйка. Дзейнічаў таксама прафсаюз. Была створана камісія па развіцці адукацыі і культуры, якая, паводле дакументаў, збіралася заняцца адкрыццём бібліятэк ды культурна-асветніцкіх гурткоў, стварыла драматычны гурток (ці паспелі яны паставіць хоць адзін твор, невядома). У жніўні 1920 планавалася адчыніць школы граматы для ліквідацыі непісменнасці.

Ды бальшавікі пратрымаліся тут нядоўга. У кастрычніку 1920 года Докшыцы зноў былі заняты польскім 4 палком Уланаў. Да верасня 1939 года тут ўжо больш не грукаталі танкі і не грымелі выстралы. На нашай зямлі шмат дзе былі магілы вайскоўцаў. Частка польскіх жаўнераў пахаваная на каталіцкіх могілках у Докшыцах. Сюды звозіліся на перазахаванне іх парэшткі з розных месцаў Докшыччыны. У 1930 годзе на месцы іх пахавання пастаўлены крыж з надпісам “Bohaterom zwycięskiego odparcja w 1920 roku. Spoleczenstwo m. Dokszyc 2-XI-1930 roku” (“Героям пераможнага адваявання 1920 года. Супольнасць г. Докшыцы, 2 лістапада 1930 года”). Польскія вайсковыя могілкі існавалі таксама ў Крулеўшчыне і Чачуках. У Крулеўшчыне могілкі знаходзяцца ў закінутым стане, страчана большая частка помнікаў, у Чачуках жа савецкая ўлада зраўняла магілы з зямлёй. Два салдаты былі пахаваныя ў Скудуцях, але іх парэшткі ў 1930-я гады былі перазахаваныя ў Польшчы.

12 кастрычніка 1920 года, паводле Рыжскай прэлімінарнай дамовы, Докшыцы засталіся пад уладай Польшчы, а 18 сакавіка 1921 года ў Рыжскай мірнай дамове была канчаткова замацаваная мяжа паміж СССР і Другой Рэччу Паспалітай.

Дарэчы, у гэты неспакойны перыяд, напрыканцы 1920 года, настаўніца Елізавета Качан адчыніла ў сваім доме ў вёсцы Барсукі беларускамоўную школу, якая працавала некалькі месяцаў. Хутка польскія ўлады забаранілі яе дзейнасць – не адпавядала яе існаванне асіміляцыйнай палітыцы польскага ўрада. Аднак напачатку 1920-х гадоў на Докшыччыне было некалькі беларускамоўных школ. У 1920/21 навучальным годзе значная частка школ не працавала. У гміне Порплішча ў тым годзе не было ніводнай дзеючай школы. Яны адкрыліся толькі ў зімой 1921/22 года. Ці працавала тады школа ў Докшыцах, дакладна невядома.
Докшыччына. 1920-21 гады

Вышэй былі апісаныя вайсковыя дзеянні, што адбываліся на нашай зямлі. У загадах і дырэктывах згадваюцца наступленні і контрнаступленні палякаў ды бальшавікоў. Але мала сказана пра беларусаў. Беларусы цярпелі змены акупацыйных рэжымаў, кожны з якіх нёс смерць, разбурэнні ды рабаванні, і марылі пра тое, каб урэшце ўсё скончылася. 12 кастрычніка 1920 года была падпісаная Рыжская прэлімінарная дамова, якая спыніла ваенныя дзеянні і практычна ўсталявала мяжу паміж Польшчай і Савецкай Расіяй. (Дарэчы, ні ў адным польскім дакуменце я не сустрэў назвы "БССР", усюды пісалася "Расія" ці "Савецкая Расія" - палякі разумелі, хто насамрэч гаспадар у гэтым марыянетачным дзяржаўным утварэнні). Палякі сталі гаспадарамі на большай частцы Докшыччыны. Ужо ў кастрычніку 1920 года пачала функцыянаваць мясцовая ўлада - гміны і раёны. Цэнтрам раёна стала Параф'янава, раён падзяляўся на Будслаўскую, Параф’янаўскую, Порплішчанскую, Докшыцкую і Тумілавіцкую гміны. Зіма 1920/21 года стала, мабыць, найбольш цяжкай для жыхароў нашага краю. Да гэтага яны былі абкладзены непасільнымі падаткамі ды рэквізіцыямі як з боку бальшавікоў, так і з боку палякаў - гледзячы хто ў той час знаходзіўся на нашай зямлі. У сялянаў і памешчыкаў вайскоўцы забіралі скаціну, сена, салому, збожжа. Шмат дзе было спалена жыллё. У прыватнасці, у час бою палякаў з бальшавікамі згарэла частка вёскі Казлы, спалены некалькі хат у Вецяры. Падчас баёў знішчаліся пасевы.

Таму было шмат цяжкасцяў. Людзі ўжо не маглі выплочваць больш падаткаў і рэквізіцый, таму цэлымі вёскамі пісалі просьбы польскім уладам з просьбай вызваліць іх ад падаткаў. Такія просьбы паступілі амаль з усіх вёсак Порплішчанскай гміны. Улады ж вызвалялі ад падаткаў толькі "пры поўным зруйнаванні гаспадаркі ці зямель". Але салдатам 4-га палка Уланаў, што стаялі на Докшыччыне, трэба было неяк харчавацца ды карміць сваіх коней. І таму часам даходзіла да рабаўніцтва. У першыя месяцы тут не было паліцыі. Часовая ахова, якая павінна была глядзець за парадкам, закрывала вочы на рабаўніцтвы вайскоўцаў. Так пісалі ў студзені 1921 года: "Ахова часовая ў Докшыцах назірае толькі за чысцінёй вуліц, пошукам кватэраў для вайскоўцаў і фурманак. Нічога не робіць супраць рабункаў, якія адбываюцца праз жаўнераў. Людзі, якія не маюць аніякай дапамогі ад часовай аховы, зусім не вераць аніякай уладзе цывільнай". Жандармерыю праблемы мясцовага насельніцтва таксама не цікавілі. 20 студзеня 1921 года, два салдаты 4-га швадрону 4-га палка Уланаў забралі гадавалага бычка ў жыхара фальварка Гарно Докшыцкай гміны Юзэфа Міхалевіча. Калі ён пайшоў са скаргай да камандзіра, той адказаў, што салдаты галодныя, таму яны вымушаны забіраць. У жыхара фальварка Стараселле Тумілавіцкай гміны Уладзіслава Арлоўскага салдат Ян Мацішэўскі 14 студзеня забраў дзвюх авечак. 16 студзеня ён прыйшоў зноў з іншым салдатам, абшукаў хату і ўсе будынкі, забраў 1500 марак. 29 студзеня саладты забралі ў фальварку Стрыханаўка Параф'янаўскай гміны 150 сажаняў плоту для агароджы будынкаў на станцыі Параф'янава, дзе самі размяшчаліся. У лютым салдаты 22 швадрона 4 палка Уланаў правялі самавольную рэквізіцыю ў вёсцы Варганы Порплішчанскай гміны. У студзені 1921 года палявым жандарм з Параф'янава збіў і арыштаваў солтыса маёнтка Параф'янава. 9 красавіка салдаты 3-га швадрону збілі войта Тумілавіцкай гміны. Адбывалася незаконнае павелічэнне павіннасцей, якія мясцовыя жыхары адбывалі на карысць вайскоўцаў. У 1921 годзе солтысу вёскі Вараны загадалі даць для вайсковых патрэбаў 18 падводаў. Калі ён адмовіўся, то яго арыштавалі.

Жандармерыя і кантрольная станцыя ў Параф'янаве перашкаджалі гандлю на Докшыччыне: "Станцыя кантрольная ў Параф'янаве, а таксама пастарункі жандармерыі робяць нязмерна складаным любы гандаль у раёне, а асабліва ўвоз тавараў з Вільні ў раён. Тавары неаднаразова затрымліваліся ў дарозе, канфіскоўваліся альбо аддаваліся купцам пасля частковай рэквізіцыі. Паведамляю Пану Старасту, што вельмі пажадана, каб станцыя кантрольная маглы быць перамешчана ў г. Докшыцы, які ў блізкасці мяжы дэмаркацыйнай, на скрыжаванні трактаў паштовых, і з яго вывозяцца тавары ў Расію ... Эканамічны стан раёну ёсць настолькі вычарпаны з-за кавалерыі. што тут зараз знаходзіцца. ... Сапраўды няма жыхара, у якога не забралі б апошнюю свінню. Людзі настолькі засмучаныя сваімі крыўдамі, якія вайскоўцы яшчэ да прыбыцця цівільных улад здзейснілі без ліку, што падобны стан рэчаў існаваць так далей не можа ... Вінакурэнне тайнае, цярпімае вайскоўцамі, развітае паўсюдна, забараніць яго, верагодна, удасца не хутка, калі войска ў краі зусім не будзе" (Рапарт начальніка 7-га раёна ў Параф'янаве старасту Дунілаўскаму, 13.01.1921). Начальнік раёна прасіў вывесці з Докшыччыны кавалерыю, а ўвесці пяхоту, утрымліваць якую было б лягчэй.

10 студзеня нарэшце былі створаны пастарункі дзяржаўнай паліцыі. Напачатку пастарункі былі ў Докшыцах і Параф'янаве - па 3 паліцэйскія, пазней яны з'явіліся ў Тумілавічах, Порплішчы і Крулеўшчыне. Начальнік раёна Стэфан Якоўскі вырашыў прыняць дадаткова 8 чалавек на пастарунак ў Докшыцы і 2 - на пастарунак у Параф'янава з былой часовай аховы. Аднак 19 студзеня 1921 года прыйшло рашэнне прыслаць яшчэ па двое паліцэйскіх ў Докшыцы і Параф'янава. Кожны паліцэйскі атрымліваў 2000 марак у месяц, а таксама 2 фунты хлеба, 4 фунты бульбы, 3 фунты свініны, 2 фунты капусты, 4 фунты кашы штодня. Гміны былі абавязаны даць паліцэйскім кватэры і забяспечыць палівам. Кіраўніком паліцыі ў Докшыцах быў Петрусевіч. 14 красавіка 1921 года начальнік раёна пісаў старасту Дунілавіцкаму, што паліцэйскія не прымаюць скаргаў ад яго і ад жыхароў. У адказ яму напісалі: паліцыя абавязана выконваць загады начальніка раёна.
IV. У складзе Другой Рэчы Паспалітай

Пяць гадоў амаль бесперапынных вайсковых дзеянняў скончыліся тым, што Докшыцы, часткова разбураныя, трапілі ў склад адроджанай польскай дзяржавы. Край ахапіла палітыка паланізацыі. Становішча працоўных і сялянаў было горшым, чым у цэнтральных раёнах Польшчы. Але польскае панаванне – гэта яшчэ і дваццаць спакойных гадоў, за якія людзі не спазналі ні рэпрэсій, ні калектывізацыі. “Панскі прыгнёт” у параўнананні з савецкай калгасна-прыгонніцкай сістэмай здаецца сапраўдным раем.
Докшыцы трапляюць у склад Польшчы.

Паводле Рыжскай мірнай дамовы 18 сакавіка 1921 года Докшыцы і большая частка Докшыцкай воласці ўвайшлі ў Другую Рэч Паспалітую. Так называлася польская дзяржава, адроджаная Юзэфам Пілдсудскім. Нягледзячы на тое, што ў Рыжскай дамове было запісана, што польскі ўрад будзе захоўваць правы нацыянальных меншасцяў, гэтага не было. Край ахапіла паланізацыя. Умовы жыцця на Крэсах Всходніх былі горшыя, чым у цэнтральнай Польшчы. У многіх сялянаў было зусім мала зямлі, якой было шмат ў памешчыкаў. Марудна развівалася прамысловасць. У 1930-я гады, паводле дакументаў польскай паліцыі, каля 40 працэнтаў сялянаў спачувалі камуністам, тым больш што апошнія вельмі актыўна вялі прапаганду на Докшыччыне - дзякуючы блізкасці мяжы пераправіць сюды ўлёткі ці падпольную літаратуру можна было без цяжкасцяў. Шмат хто паддаваўся на прапаганду і пераходзіў мяжу, каб трапіць у краіну, “где так вольно дышіт человек”. Большасць іх потым апынулася ў ГУЛАГу як “польскія шпіёны”. Бальшавіцкае НКУС не зважала нават на тое, што некаторыя з перабежчыкаў займаліся тут падпольнай камуністычнай дзейнасцю.

У першыя гады польскай улады на Докшыччыне актыўна развіваліся кааператыўныя таварыствы спажыўцоў, якія існавалі ў Слабадзе, Порплішчы, Астраўлянцы, Гірнаве, Восаве, Тумілавічах, Селішчы, Балтрамееўцах, Літоўцах, Таргунах, Рапяхах. У Докшыцах у той час дзейнічалі Таварыства польскай школы, гандлёва-сельскагаспадарчая суполка і пазыка-ашчаднае таварыства.

У дакументах 1920-22 гадоў вёскі Далёкае, Вялікая і Малая Тураўшчына, Бірулі, засценак Міхалаўшчына пазначаны як польскія. У верасні 1922 года адбылося ўдакладненне памежнай лініі, у выніку чаго гэтыя паселішчы перададзены ад Польшчы СССР.

Тым не менш, хуткімі тэмпамі развівалася сельская гаспадарка, польскі ўрад паспяхова праводзіў зямельныя рэформы - камасацыю, ліквідацыю сервітутаў. Пакуль Бягомльшчына цярпела калгасны прыгон і рэпрэсіі, на Докшыччыне ў спакойных умовах людзі апрацоўвалі сваю зямлю, якая давала нядрэнныя ўраджаі. Павышалася культура земляробства. Шмат хто, каб купіць зямлю, выязджаў у Францыю, ЗША і іншыя краіны на заробкі. Людзі не шкадавалі сілаў для сваёй зямлі, і ніхто не думаў, што нядоўга давядзецца ім папрацаваць на ўласным полі… У 1939 годзе многіх з тых, хто працаваў, не шкадуючы сілаў, залічылі да “кулакоў”, “эксплуататараў” і “ворагаў народа”.
Адміністрацыйны падзел

12-13 траўня 1919 года ў Вільні быў створаны адмысловы орган кіравання - “Грамадзянскае кіраванне Усходніх зямель”. Яго узначальваў Генеральны камісар, які меў надзвычайныя паўнамоцтвы і падпарадкоўваўся напачатку Галоўнакамандуючаму, а з ліпеня 1920 года - старшыні Савета Міністраў. Тэрыторыя была падзелена на акругі і паветы, на чале якіх стаялі павятовыя камісары. З 10 кастрычніка 1919 года зацвярджаліся староствы, якія падзяляліся на раёны на чале з начальнікамі і гміны на чале з войтамі. Гміны дзяліліся на сельскія абшчыны, на чале якіх былі солтысы, былі таксама вясковыя солтысы ў кожнай вёсцы, і нават у фальварках і засценках. У кастрычніку 1921 года былі скасаваныя пасады солтысаў у дробных паселішчах, а іх жыхары павіннны былі падпарадкоўвацца солтысам бліжэйшай вёскі. Да Дунілавіцкага староства належала ўся тэрыторыя Докшыччыны. Докшыцы адносіліся да 7-га раёна Параф’янава, у які ўваходзілі гміны Будслаў, Параф’янава, Докшыцы і Тумілавічы. Докшыцкая гміна падзялялася на наступныя сельскія абшчыны: Вецяра, Дубавое, Ліпаўкі, Іванаўшчына. Пазней абшчына Вецяра стала называцца Таргуны, Дубавое - Гняздзілава, Ліпаўкі - Слабада, а Іванаўшчына - Селішча. У Порплішчанскай гміне, дарэчы, існавала сельская абшчына Докшыцы. Солтысы, якія кіравалі сельскімі абшчынамі і іх межы пры гэтым не змяніліся. Абшчынныя солтысы атрымоўвалі заработную плату. Хутка сельскія абшчыны, якія захаваліся з часу рэформы 1861 года, былі скасаваныя. Вясковыя солтысы, што былі ў кожнай вёсцы, плату не атрымоўвалі, аднак мелі пэўныя падатковыя ільготы.

Пазней раён стаў 4-м, а ў лютым 1921 года - 3-м. Сядзіба 3-га раёна Дунілавіцкага староства пазней была перанесена ў Докшыцы, а 7 верасня 1922 года раёны былі ліквідаваныя. Напрыканцы 1920 года і да 18 траўня 1921 года начальнікам раёна быў Стэфан Якоўскі. Замест яго выконваючым абавязкі начальніка прызначаны Людвіг Ясевіч. У другой палове 1921 года начальнікам 3-га раёна ў Докшыцах быў Вітольд Скрыба. У студзені 1921 года ў праўленні Докшыцкай гміны працавалі: войт, сакратар, намеснік сакратара, вартаўнік і кладаўшчык. З 23 кастрычніка 1920 года войтам з’яўляўся Вінцэнт Гушчык, сакратаром Адольф Пухальскі (15 сакавіка 1921 года ён адмовіўся ад сваёй пасады), намеснікам сакратара Вінцэнт Пухальскі, вартаўніком Мікалай Квачонак.

Пасля падпісання 18 сакавіка 1921 года Рыжскай мірнай дамовы быў уведзены новы адмінстрацыйны падзел. Дунілавіцкі павет трапіў у склад Навагрудскага ваяводства. Вільня на той час была ў складзе дзяржавы Сярэдняя Літва, якая ў красавіку 1922 года далучана да Польшчы і атрымала назву Віленская зямля. У ліпені 1922 года Дунілавіцкі і Дзісненскі паветы былі далучаны да Віленскай зямлі. У снежні 1925 года Віленская зямля ператворана ў ваяводства, а перад тым, 26 чэрвеня 1925 года, Тумілавіцкая, Порплішчанская, Докшыцкая і Параф’янаўская гміны былі далучаны да Дзісненскага павета з цэнтрам у Глыбокім. Дунілавіцкі ж павет, у складзе якога засталася Ваўкалатчына, быў перайменаваны ў Пастаўскі. На тэрыторыі сённяшняй Докшыччыны напачатку існавалі Ваўкалацкая, Докшыцкая, Параф’янаўская, Порплішчанская, Тумілавіцкая гміны. Да Докшыцкай гміны адносілася частка сённяшняй Глыбоччыны з вёскамі Іванаўшчына, Зашчэсле, мястэчкам Галубічы. У той жа час вёскі Верацеі, Рамжына сённяшняга Крулеўшчынскага сельсавета, Лапліна Порплішчанскага сельсавета і некаторыя іншыя адносіліся да Глыбоцкай гміны. 26 чэрвеня 1925 года і 20 сакавіка 1929 года часткова змененыя межы гмін. Лапліна, Верацеі, Рамжына перададзены Порплішчанскай гміне, Тумілавіцкая гміна была ліквідаваная і далучана да Докшыцкай, частка Докшыцкай гміны ўвайшла ў склад новаўтворанай Галубіцкай гміны. Маёнтак Докшыцы Кароля Мікульскага, вёска Падомхі сталі адносіцца да Докшыцкай гміны. Такім быў адміністрацыйны падзел нашага краю да 1940 года.


Ахова дзяржаўнай мяжы

Пачынаючы з 1921 года, пачаліся работы па ўладкаванні дзяржаўнай мяжы Польшчы з СССР. На тэрыторыі Докшыцкага раёна з польскага боку былі памежныя стражніцы ў Варанах, Верацейцы, Восаве, Рашкаўцы, Камайску, Пагулянцы, Антанаполлі, Парэччы, Трасцяніцы, Горнаве Барткевіча. Яны былі ўзведзены ў 1922-23 годзе. Частку матэрыялаў для іх пабудовы завозілі сюды праз чыгуначную станцыю Параф’янаў, частку выраблялі ў Докшыцах яўрэі, з якімі польскія ўлады падпісалі адмысловыя кантракты. На ўчастку мяжы на тэрыторыі Докшыцкай, Параф’янаўскай і Тумілавіцкай гмін былі ўсталяваныя 104 памежныя слупы №№ 262 - 366. Зімой 1923/24 года быў цалкам высечаны лес на адлегласці 50 метраў ад мяжы. Напачатку 1920-х гадоў быў уведзены адмысловы рэжым у памежнай зоне. У 1921-22 гг. тут нёс варту батальон №31 Стражы Гранічнай. У 1922 годзе мяжу пачалі ахоўваць адмысловыя аддзелы Дзяржаўнай паліцыі, але на працягу 1920-х гадоў адбылася яшчэ адна рэарганізацыя і ў Докшыцах ў 1929 годзе нёс службу 1-ы батальён КОП (Корпус Охроны Пограніча). Ён ахоўваў 78 кіламетраў 320 метраў дзяржаўнай мяжы ад засценка Горнава Барткевіча выключна да в. Цыбілкі Вілейскага павета ўключна. На Докшыччыне былі дзве каманды пагранічнікаў – у Парэччы (абслугоўвала 11 вартоўняў) і Гняздзілаве (абслугоўвала 7 вартоўняў). На стражніцах пастаянна дзяжурылі 8 - 10 вайскоўцаў. У Докшыцах у раёне сённяшняй метэастанцыі размяшчаліся казармы КОП, яны ж мелі там свой стадыён, а ў Свістаполлі было стрэльбішча. Два разы ў месяц на стрэльбішчы праводзілася вучэбная стральба. На ім штогод праводзіліся спаборніцтвы, на якія прыязджалі жаўнеры з батальёна КОП у Будславе. Будынкі казармаў КОП спалілі ў 1943 годзе жалезнякоўцы.


Асаднікі

Яшчэ падчас вайны з бальшавікамі Юзэф Пілдсудскі падпісаў загад, згодна з якім жаўнеры, якія асабліва вызначыліся ў барацьбе з бальшавікамі, атрымаюць на заваёваных тэрыторыях надзелы зямлі. Пілдсудскі сваё слова стрымаў: на Крэсах Усходніх асаднікі атрымалі магчымасць набыць на льготных умовах або нават атрымлівалі бясплатна зямлю. Для надзялення зямлёй асаднікаў у Міраслава Слатвінскага быў канфіскаваны фальварак Данілаўка, у яго брата Людвіга – Антунова, у Рудамінаў – Дубно. У Антунове было 6 асадніцкіх сядзіб, ў Данілаўцы - каля дзесятка, у Дубно - дзве. Асаднікі таксама былі паселены ў Янках у былым маёнтку Арскога, і ў Бярозаўцы ў маёнтку Козел-Паклеўскага. Пасля прыходу бальшавікоў усе яны былі выселены на Сібір і ў Казахстан.


Нелегальная камуністычная дзейнасць.

На Докшыччыне пад уладай Польшчы разгарнулася нелегальная камуністычная дзейнасць. Гэтаму спрыяла блізкасць савецкай мяжы, што давала магчымасць перапраўляць літаратуру, улёткі. Многія бедныя сяляне верылі прапагандзе і падтрымлівалі ідэі камуністаў, бо лічылі, што сацыялістычны лад дасць ім лепшае жыццё. (Не ведалі ж яны пра жахі ГУЛАГу ды калгасны прыгон). Паводле данясенняў паліцэйскага пастарунку ў мястэчку Крулеўшчына, на вёсцы спачувалі камуністам каля 40 працэнтаў насельніцтва.

Нават у Докшыцах, не кажучы пра сельскую мясцовасць, пісалі савецкія лозунгі, раскідвалі ўлёткі, вывешвалі чырвоныя сцягі. У Докшыцах гэтым займаліся некаторыя яўрэі. Безумоўна, рабілася ўсё гэта не за проста так, а за грошы. Шмат хто, аднак, сядзеў за камуністычную дзейнасць у турмах. Польская ўлада пераследвала удзелнікаў падпольнай дзейнасці. (Зрэшты, гэта было дробяззю у параўнанні з савецкім ГУЛАГам, куды большасць вязняў траплялі на большыя тэрміны ні за што). На тэрыторыі Крулеўшчынскага сельсавета былі тры ячэйкі КПЗБ – у Ліпаўках, Слабадзе, Казлах і падпольная піянерская арганізацыя ў Слабадской школе. 1 мая 1935 года два камуністы зрабілі сапраўдны перапалох, вывесіўшы чырвоны сцяг на будынку паліцэйскага пастарунку ў Крулеўшчыне. Бязбожныя слабадскія камуністы некалькі разоў вешалі сцягі, лозунгі і ўлёткі на мясцовай праваслаўнай царкве. Піянеры з той жа вёскі на дэманстрацыі у гонар Дня Канстытуцыі 3 мая 1933 года заспявалі “Інтэрнацыянал”.

Адной з вядомых актывістак падпольнага руху ў Докшыцах была Кацярына Малюжанец, якая жыла на Даўгінаўскай вуліцы. Паліцыя ведала пра яе сувязі з камуністамі, але не магла нічога даказаць. Калі яна ехала ў бок Глыбокага па справах падполля, то докшыцкая паліцыя паведамляла аб гэтым калегам з Порплішча і Глыбокага. Там яна адпраўляла фурмана назад, а сама поўнасцю пераапраналася, наймала іншага фурмана і ехала на Крулеўшчыну. Там казала яму, што ідзе на цягнік, сама зноў пераапраналася, сустракалася з мясцовымі камуністамі, якія вялі яе праз балота ў фальварак Данілаўка, дзе знаходзілася явачная кватэра. Потым ішла ў Свістаполле, дзе пераапраналася ў выглядзе старой бабкі, прывязвала за спіну вязку хворасту і вярталася дадому, з якога два дні запар не выходзіла. У паліцыі разумелі, што яна вярнулася з задання, але не маглі нічога даказаць (Гэта вам не савецкі НКУС, які і невінаватых людзей прымушаў прызнавацца ў "антысавецкай дзейнасці"). Калі пачалася акупацыя, Кацярына хавалася ў яўрэйскім гета, калі ж пачалося яго знішчэнне, мусіла вярнуцца дадому. Тут яе саму, яе мужа і дзяцей арыштавалі немцы. Яе з мужам расстралялі і пахавалі ў Яме. Дзяцей адпусцілі, прымусіўшы даць падпіску аб неразгалошванні. Дачка Кацярыны Малюжанец да самай смерці нічога не расказвала аб дзейнасці сваёй маці.


Докшыцы пад белым арлом

У часы ІІ Рэчы Паспалітай Докшыцы сталі цэнтрам гміны напачатку Дунілавіцкага, а з 1925 года Дзісненскага павета Віленскага ваяводства. Насельніцтва горада складала ў 1930 годзе 4106 чалавек. Дзейнічалі касцёл, дзве праваслаўныя царквы, 5 сінагог, мячэць. Працягвалі развівацца гандаль і дробная прамысловасць. У Докшыцах існавалі тры паравыя млыны з лесапілкамі, тры электрагенератары, цэх па перапрацоўцы малака (т.зв. “млечарня”), прадпрыемства па разліву газаванай вады, піваварня, мылаварня, дзве гарбарні, 106 прыватных крам, дзве гасцініцы, некаклькі рэстаранаў і кавярняў, тры банкі, некалькі аптэк. Было каля двух дзесяткаў каменных і цагляных пабудоў.

Існавалі тры банкі - дзяржаўны банк, зямельны і габрэйскі банкі. Была таксама і Польска Каса Обшчынносці, якая выконвала функцыі сённяшняй ашчаднай касы. На пошце была тэлефонная станцыя, тэлеграф. У горадзе тэлефоны былі ў дзяржаўных установах, у маёнтках Мікульскага і Прушынскага, а таксама ў найбольш багатых гараджанаў. Былі тэлефанізаваны ўсе стражніцы на мяжы. Шмат у каго былі радыёпрыймачы, праваднога ж радыё не было. У школе прыймач стаяў у кабінеце дырэктара, а на калідорах былі калонкі. Часам вучняў выстрайвалі на калідоры для праслухоўвання якіх-небудзь паведамленняў. Гучнагаварыцель вісеў і каля пошты. Па ім штодня раніцай і вечарам трансляваліся радыёперадачы. Калі 1 верасня 1939 года пачалася Другая Сусветная вайна, там штовечар збіраліся людзі, каб пачуць пра тое, што робіцца на фронце. Некаторыя людзі слухалі з дапамогай прыймачоў перадачы з СССР, шмат хто пад іх уздеяннем паверыў прапагандзе пра “шчаслівае жыццё”. У наваколлі быў толькі адзін матацыкл - у Прушынскага, уладальніка Блоні. Пазней ён і яго брат, уладальнік Рашкаўкі, купілі сабе па аўтамабілю. Мелі аўтамабілі браты Слатвінскія, якім належалі Дзедзіна, Гняздзілава, Замошша і Параф’янава, Венцлавовіч з Норвідполля, Юзэфовіч з Парэчча. У Прушынскага ў Блоні быў электрагенератар, які падаваў электрычнасць і ў Докшыцы. Электрычнасць была дарагая і таму толькі заможныя гараджане маглі дазволіць сабе правесці электрычнасць у хату. Тым не менш, у Докшыцах на галоўных вуліцах – Барысаўскай (Ленінскай), Глыбоцкай (Савецкай), Даўгінаўскай (Пушкіна), Полацкай (Горкага), Манюшкі (Піянерскай) ўжо было вулічнае асвятленне. У некаторых з памешчыкаў былі свае электрагенератары, як, напрыклад, у уладальніка Рашкаўкі Прушынскага, у Міраслава Слатвінскага электрычнасць была ў абодвух маёнтках: Гняздзілаве і Дзедзіне. У Докшыцах электрагенератары стаялі на млынах Мікульскага і Шэймана і забяспечвалі электрычнасцю іх уладальнікаў. Каля Загаранаў, справа ад даўгінаўскай дарогі, была бойня. У Плітніцы, на ўсход ад Докшыц, дзейнічалі смалярня і цагельня. Адзін яўрэй спрабаваў арганізаваць вытворчасць цэглы ў Докшыцах, здабываючы гліну з кар’ера справа ад дарогі на Параф’янава. Смалярні былі і ў Восаве і Параф’янаве.



1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка