Раздзел Выкарыстанне асобасна-арыентаваных тэхналогій навучання



старонка1/4
Дата канвертавання21.05.2016
Памер0.77 Mb.
  1   2   3   4
Раздзел 3. Выкарыстанне асобасна-арыентаваных

тэхналогій навучання

3.1. Тэхналогія калектыўнага асэнсавання. Абмеркаванне аповесці Уладзіміра Караткевіча “Ладдзя Роспачы” ў 9-ым класе. Урок пазакласнага

чытання

Закончыць вывучэнне манаграфічнай тэмы "Уладзімір Караткевіч" праграма прапануе аповесцю "Ладдзя Роспачы" ці "Сівая легенда". Дзевяцікласнікі найчасцей аддаюць перавагу першаму з пералічаных твораў, які можна прачытаць за гадзіну-дзве перад урокам.

Да чытання "Ладдзі Роспа­чы" падлеткаў прыцягвае не толькі параўнальна малая колькасць старонак, але i лёгкая манера пісьменніцкага аповеду. Сам У. Караткевіч зазначаў, што гэты твор — адзін з найбольш улюбёных.

Калі зыходзіць з патрабаванняў любой сучаснай педагагічнай методыкі, урок патрэбна пачаць з мэтавай устаноўкі і матывацыі, якія, як вядома, стымулююць вучняў да навучальна-пазнавальнай дзейнасці. Настаўнік прапаноўвае старшакласнікам самім сфармуляваць мэту і задачы ўрока пазакласнага чытання, пастарацца раскрыць тэматыку, праблемы, ідэйны змест і мастацкую арыгінальнасць самастойна прачытанай аповесці.

Пасля некалькіх адказаў педагог скіроўвае ўвагу на пералік задач, загадзя запісаных на дош-цы, і просіць параўнаць іх з выказанымі:

- пазнаёміць з творчай гісторыяй напісання аповесці "Ладдзя Роспачы";

- вызначыць канкрэтна-гістарычнае, міфалагічнае і агульначалавечае ў змесце твора, раскрыць значэнне выкарыстаных сімвалаў і алегарычных вобразаў у ім;

- звярнуць увагу на глыбокі пісьменніцкі роздум над сэнсам чалавечага жыцця і лёсам роднага краю, падкрэсліць аўтарскую пазіцыю ў творы і спосабы яе выяўлення.

Як вядома з вопыту, добра падрыхтаваны клас без асаблівых намаганняў спраўляецца з фармуляваннем мэты і задач урока, але ў вызначэнні праблематыкі, ідэйнага зместу аповесці "Ладдзя Роспачы" без папярэдняга літаратурнага аналізу ў дзевяцікласнікаў узнікаюць цяжкасці.

У сціслым паведамленні пра гісторыю напісання аповесці настаўнік можа зазначыць, што "Ладдзю Роспачы" Уладзімір Караткевіч надрукаваў у 1964 г. Задума яе напісання ўзнікла падчас гасцявання пісьменніка ў свайго дзядзькі Ігара Васілевіча Грынкевіча, які жыў у Рагачове. Ігар Васілевіч валодаў рэдкім талентам выдатнага апавядальніка. У гэтым старажытным горадзе пісьменнік пачаў пісаць раман "Каласы пад сярпом тваім", аповесць "Чазенія" і іншыя творы.



Чаму аповесць "Ладдзя Роспачы" прысвечана менавіта Рыгору Барадуліну?

З невялікага настаўніцкага аповеду дзевяцікласнікі даведаюцца, што Рыгор Барадулін — блізкі сябар пісьменніка, таксама яго зямляк, бо паходзіць з Віцебшчыны. Яны пазнаёміліся і пасябравалі на адным з пасяджэнняў літаратурнага аб'яднання пры газеце "Чырвоная змена". Разам пісьменнікі пабывалі ў творчай камандзіроўцы на Далёкім Усходзе.

Тут можна праз эпідыяскоп паказаць фотаздымкі "Рыгор Барадулін, Уладзімір Караткевіч і Янка Брыль на Ушаччыне. 1965 г." і "Уладзімір Караткевіч і Рыгор Барадулін. 1972 г", што змешчаны ў 6 томе Збору твораў У. Караткевіча (у 8т.;Мн., 1990).

Вывучэнне чытальніцкага ўспрымання твора выкладчык пачынае з пытання:



У які час і дзе адбываюцца падзеі, апісаныя ў "Ладдзі Роспачы "? Якія мастацкія эпізоды, вобразы, дэталі ілюструюць жыццё людзей той эпохі?

Без дамашняй падрыхтоўкі дзевяцікласнікі не змогуць даць поўнага, дакладнага адказу пра гістарычныя абставіны, апісаныя ў кнізе. Час, адлюстраваны ў "Ладдзі Роспачы", — другая па-лова XVI ст. (прыкладна 50 — 80-я гг.): "...Няшчасны быў горад. Зусім нядаўна яго крымчакі аб-рабавалі і спалілі, за дваццаць сем год перад гэтым тое самае зрабіла маскоўская раць". Гэтыя радкі распавядаюць пра Лівонскую вайну, распачатую ў канцы 50-х гг. XVI ст., якая падтачыла моц Вялікага княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага.

У аповесці дзейнічаюць два вобразы — "літасцівая каралева Бона з роду Сфорца " і прывід Івана Жахлівага,— прататыпамі якіх з'яўляюцца рэальныя гістарычныя асобы. Вядома, што Бона Сфорца стала жонкай Жыгімонта I Старога ў 1518 г., а ў Італію выехала ў 1556 г. Іван Жахлівы памёр у 1584 годзе.

Уважлівыя вучні адзначаць: для 2-й паловы XVI ст. Вялікаму княству Літоўскаму характэрна паступовая дэградацыя беларускага дваранства і шляхты. Напрыклад, Гервасій Выліваха ўжо не ведаў, да якога герба належаў яго род. Сам герой разам з сябрам вёў амаральны лад жыцця: ні мяс-цовыя ўлады, ні святары не маглі ўтаймаваць разгульную рагачоўскую кампанію на чале з Выліва-хам, што з'яўляецца яскравым сведчаннем дзяржаўнай слабасці і ўпадку. Адзначаны ў "ЛаддзІ Роспачы" і рэлігійны ўціск: "Біскуп Смарагд хадзіў па наваколлі, зачыняючы грэцкага абраду цэрквы, а дабро іхняе рабуючы".

У. Караткевіч апісвае і іншыя бакі жыцця беларускага грамадства канца эпохі Адраджэння. Бацькаўшчына славілася багаццем лясоў, выдатнымі паляўнічымі, бортнікамі, рыбакамі, нават краўцамі. "Утой час Магілёў з Рагачовам нават у Маскву пастаўлялі гатовае адзенне. Краўцоў было — грэблю масці". Пашыраўся на Беларусі і кнігадрук: "... ды яшчэ Іра Францічак, за пераплёт на служэнне надзелены вёскай Мазурыкі".

Хто з'яўляецца галоўным героем аповесці? Сцісла раскажыце пра яго жыццёвыя ідэалы. Як сам У. Караткевіч ставіцца да свайго героя на пачатку твора?

Галоўны герой — "небагаты, але добрага роду дваранін па прозвішчу Гервасій Выліваха; (вы-ліваха — г. зн. белая чапля). За яго плячыма — трыццаць тры гады жыцця. Як зазначае ў экспазіцыі твора сам пісьменнік, Г. Выліваха быў "хобаль, залётнік, піяка, задзіра, біток, бабздыр несамавіты". Але аўтар заўважае і тое, што галоўны герой вызначаўся знешняй прыгажосцю, пяшчотнасцю, меў шмат сяброў, з якімі пастаянна бавіў час у корчмах ды замках. Уладзімір Караткевіч намаляваў вобраз далёка не ідэальнага чалавека, хутчэй наадварот, хоць дакладна сваіх аўтарскіх сімпатый ці антыпатый не выказаў.



У 1987 г. "Ладдзя Роспачы" экранізавана рэжысёрам Алегам Белавусавым. Паспрабуйце і вы пабываць у ролі рэжысёра і аператара і слоўна намалюйце некалькі рабочых кадраў да самых яскравых і запамінальных эпізодаў твора.

Такое пытанне развівае ў дзевяцікласнікаў творчае ўяўленне і, безумоўна, дапаможа выявіць, наколькі добра вучні ведаюць змест аповесці.

Дзеля эфектыўнасці ўрока далейшае абмеркаванне-аналіз можна правесці "следам за аўтарам" па тэхналогіі калектыўнага асэнсавання. Стваральнікам гэтай дыдактычнай сістэмы з’яўляецца Вазіна Кіма Якаўлеўна, расійскі прафесар, загадчык кафедры “Дзейнасць” Ніжагародскага міжабласнога інстытута павышэння кваліфікацыі работнікаў прафтэхадукацыі.

Назва “тэхналогія калектыўнага асэнсавання” – гэта беларускі пераклад рускага тэрміна “технология коллективной мыследеятельности”, сустракаецца ў навукова-педагагічнай літаратуры і абрэвіятурны варыянт – “КМД”. У дадзенай дыдактычнай мадэлі ўвесь працэс навучання ажыццяўляецца на аснове праблемных сітуацый, якія вырашаюцца ў чатыры этапы: увядзенне ў сітуацыю, праца па абмеркаванні ў мікрагрупах, абарона сваёй пазіцыі і вызначэнне новай праблемы.

Настаўнік прапануе кожнай групе з чатырох-пяці вучняў адпаведнае пытанне, якое можна за-гадзя запісаць на дошцы ці на асобных картках або паказаць праз эпідыяскоп. Пасля пяці-сямі хвілін калектыўнага абмеркавання адзін з членаў мікрагрупы яшчэ раз зачытвае прысутным сваё праблемнае пытанне і дае аргументаваны адказ. Потым бярэ слова наступны міні-калектыў. Колькасць мікрагруп залежыць ад колькасці запланаваных настаўнікам пытанняў. На адзін міні-калектыў могуць прыпадаць некалькі праблемных пытанняў. Для абмеркавання аповесці Уладзіміра Караткевіча "Ладдзя Роспачы" вучням прапануюцца наступныя аналітычныя пытанні і заданні:

Для 1-й мікрагрупы. У эпізодзе "Суд хатняга лебедзя над дзікім" пісьменнік падае дыялог каралевы Боны Сфорцы з Гервасіем Вылівахам. Чаму аўтар так падрабязна апісаў гутарку гэтых персанажаў?

Што можна сказаць пра Караткевічавы адносіны да іх? Як бы вы ахарактарызавалі абодвух герояў?



Для 2-й мікрагрупы. Чаму жыццялюб Гервасій Выліваха хутка, без асаблівых ваганняў, згадзіўся на прапанову Смерці ісці ў апраметную?

Чаму сярод розных раслін галоўны герой выбраў і адламаў у дарогу менавіта кветку шыпшыны, а не галінку глогу ці барбарысу?

Чаму Г.Выліваха не аддаў кветку Смерці?

Які апошні ў сваім жыцці ўрок даў Гервасій дзяўчыне-сялянцы, калі перад адпраўкай у пекла моцна пацалаваў яе?



Для 3-й мікрагрупы. Якія філасофскія погляды беларускай шляхты 2-й паловы XVI ст. увасобіліся ў вобразе Вылівахі ў эпізодах "Па дарозе ў апраметную" і "На ладдзі Роспачы"?

Навошта герой захапіў з сабою музычны інструмент — лютню? Сімвалам чаго яна з'яўляецца?



Для 4-й мікрагрупы. На што разлічвала Смерць, калі менавіта Выліваху прапанавала згуляць з ёю ў шахматы?

Чаму галоўны герой пасля першага пройгрышу згадзіўся і на другую партыю гульні?

Што дапамагло яму выйграць? Як вы ставіцеся да такога ўчынку Вылівахі?

Для 5-й мікрагрупы. У эпізодах "Развітанне па дарозе ў апраметную" і "Вяртанне з таго свету" Уладзімір Караткевіч тройчы паўтарае згадку пра жаўрукоў: "ён паправіў на спіне лютню і рушыў поплеч са Смерцю. Ішоў, здольны кожную хвіліну паваліцца і разбіць нос, бо зусім не глядзеў пад ногі, задзёршы твар у гарачае неба, пад якім нястомна звінелі несмяротныя беларускія жаўрукі"); "І Выліваха яшчэ раз азірнуўся. Гарачае святло ляцела на яго з-пад аблокаў, блакітных унізе, сляпуча белых уверсе. I ў гэтым акіяне раскошы ўтрапёна звінелі беларускія жаўрукі"; "трапятаў на межах залаты баркун, залатыя пчолы гулі над свепетамі, а ў небе, у палючым святле, звінелі між аблокамі беларускія жаўрукі" .

Як вы разумееце гэты караткевічаўскі прыём? 3 якой мэтай ён ужыты ў творы?



Для 6-й мікрагрупы. Які чалавек адлюстраваны ў вобразе Перавозчыка (Шолаха)?

Пасля песні Гервасія Вылівахі ў палачаніна пакаціліся пякучыя слёзы, з вачніц знікла плесня і з-пад яе з'явіліся вочы. Як вы разумееце гэтую мастацкую дэталь?

Чаму палачанін вырашыў расказаць пра сваю здраду ?

1) Ярка і каларытна апісвае У. Караткевіч характары і жыццёвыя ідэалы абодвух суразмоўцаў — двараніна Гервасія Вылівахі і каралевы Боны ў сцэне "Суд хатняга лебедзя над дзікім". Хітры "дзікі лебедзь" (Г. Выліваха), вітаючыся з каралевай, выкарыстаў загадзя падрыхтаваную цікавую фразу: "Сонца табе заўсёды на шляхах, пані матка". У экстрэмальнай сітуацыі спрацаваў донжуанскі прыём — загадкавая, магчыма, выдуманая алегарычная гісторыя пра Верасовую Жанчыну. Строгая суддзя каралева Бона была кранутая абаяльнасцю галоўнага героя. Строгасць і непахіснасць хутка змяніліся звычайнай жаночай зацікаўленасцю — і стаў іншым тон размовы. У гутарцы з каралевай падсудны паніч трымаецца ўпэўнена, імкнецда даць ёй хуткія і абгрунтаваныя доказы асэнсаванасці свайго жыцця. Ведаючы пра ўклад жыцця каралёў, Гервасій стараецца паставіць суразмоўніцу ў тупіковую сітуацыю: "Цікава, якія валасы ў літасцівага пана караля, калі ў іх заблытаецца месяц?". А фраза "тады судзі мяне, каралева. Толькі памятай — гэта будзе суд хатняга лебедзя над дзікім" стала ў іх размове пераломнай. Пасля гэтых слоў Гервасій Выліваха зразумеў: вялікага пакарання ад каралевы не будзе.

У гэтым урыўку аўтарскія адносіны да галоўнага героя пэўна не акрэслены, а вось да каралевы Боны пісьменнік ставіцца з сімпатыяй. У. Караткевіч называе яе літасцівай, славутай фундатаркай касцёлаў. Бона Сфорца мела добрую рэпутацыю сярод сваіх падданых. Пісьменнік адзначае яе строгасць і справядлівасць: "...вялікі Цыкмун нездарма казаў, што пакуль яна над дзяржавай— аб маральнасці можна не непакоіцца". Аўтар завяршае характарыстыку "хатняга лебедзя" наступнымі радкамі: "Усе бачылі, як стараецца яна вярнуць гэтую аблудную душу на верны шлях, і нават кароль быў бы задаволены, убачыўшы яе намаганні ў доўгіх дыспутах. Яна ведала, што адзін схілены варты сотні верных, і таму была вынаходлівая і няўтомная, не шкадуючы для справы веры ні дня, ні ночы".

2) Падчас сустрэчы са Смерцю галоўны герой паводзіў сябе надзіва стрымана і нават гасцінна,


пачаставаўшы госцю салодкім напоем. Выліваха паслухмяна падпарадкаваўся яе загаду, бо добра
ведаў, што ад Смерці яшчэ ніхто не схаваўся і не адкупіўся. Як зазначае ў аповесці У. Караткевіч:
"І вышэй за гэтую жанчыну не было нікога на зямлі". Па дарозе ў апраметную Гервасій сарваў
і прышпіліў да сваіх грудзей першую кветку шыпшыны — сімвал роднай зямлі. Аддаць квет-
ку Смерці — значыць страціць радзіму, стаць бяспамятным. Моцна пацалаваўшы на развітан-
не дзяўчыну-сялянку, галоўны герой даў ёй урок жыццялюбства: чалавек створаны не толькі для
працы, але і для кахання. Трэба спяшацца кахаць, бо чалавечае жыццё кароткае.

3) Прааналізаваўшы паводзіны шляхціца Гервасія Вылівахі ў апошні дзень жыцця (эпізоды


"Па дарозе ў апраметную" і "На ладдзі Роспачы"), бачым, што герой у час развітання імкнуўся ўвабраць у сябе прыгажосць неба, наваколля. Спяваў пад акампанемент лютні — даўняй спада-
рожніцы і сяброўкі яго жыцця. У падарожнай размове з кашчавай павадыркай ён зацікаўлена
распытваецца пра лёс чалавечай душы ў апраметнай. Яго малітва да Усявышняга сведчыць пра не страчаную веру. Выліваха — яшчэ і добры суразмоўца, жартаўнік: першы завёў гутарку з незнаёмымі людзьмі, што таксама трапілі ў апраметную, сыпаў народнымі жартамі. Можна назваць шляхціца і бунтаром — ён прапанаваў прысутным не плаціць грошы за перавоз праз тагасветнае мора і наогул не веславаць.

4) Гульня са Смерцю ў шахматы з'яўляецца кульмінацыйным момантам твора. Уладарка пекла з усіх весляроў выбрала для гульні менавіта Гервасія, таму што ён — неардынарная асоба. Не спадабаліся Смерці яго прага да жыцця, бунтарства, нязломнасць духу і аптымізм. Сваёй загадзя

прадбачанай перамогай кашчавая разлічвала знішчыць Выліваху маральна, прадэманстраваць усім прысутным яго нікчэмнасць перад ёю. Хоць шляхціц і прайграў першую партыю, але прынізіць яго чалавечы гонар гаспадыні апраметнай усё роўна не ўдалося. Любоў да людзей, імкненне дапамагчы ім выжыць натхнілі Гервасія і на другую партыю гульні. Стаць пераможцам яму дапамагла не толькі хітрая падтасоўка гульні, але, няхай і позняе, усведамленне цаны і сэнсу чалавечага жыцця. Героем кіравалі мудрасць і любоў да роднай зямлі. «Рабі нечаканае... рабі, як не робіць ніхто, — і тады пераможаш, — гаворыць у аповесці У. Караткевіч. — Нават калі ты слабы, як камар пасярод варожага мора. Таму што толькі дурні разважаюць заўсёды па правілах здаровага сэнсу. Таму што чалавек толькі тады чалавек, ка-ді ён дзёрзка рве панылае наканаванне і плюе на "спрадвечны"закон» .

5) Апроч сімвалічных вобразаў кветкі шыпшыны і лютні Уладзімір Караткевіч тройчы ўжывае ў аповесці і вобраз беларускіх жаўрукоў -- прадвеснікаў надыходу вясны, цяпла, волі і шчасця. Першы выраз "нястомна звінелі несмяротныя беларускія жаўрукі" пісьменнік уводзіць у эпізод, калі Гервасій пакідае родныя мясціны.Эпітэтам "несмяротныя" аўтар, магчыма, хацеў падкрэсліць думку пра вечнаспь жыцця на зямлі і выказаў уласнае шкадаванне, што герой ідзе паміраць. Другі выраз-паўтор "утрапёна звінелі беларускія жаўрукі" У. Караткевіч ужывае ў эпізодзе, калі Выліваха ўваходзіць у апраметную. Да эпітэта "ўтрапёна" можна падабраць сінонім 'адчайна'. Раскошная прырода са шкадаваннем і жалем развітваецца з суайчыннікам. Трэці радок паўтору пісьменнік уводзіць без дадатковай эмацыйнай нагрузкі ў эпізод, калі пераможда Смерці разам з каханай дзяўчынай Бярозкай і астатнімі выратаванымі пакутнікамі вяртаецца на белы свет.

Такім чынам, Уладзімір Караткевіч з дапамогай празаічнага рэфрэна адлюстраваў кантраст двух светаў — зямнога і небыццёвага, выказаў свае адносіны да галоўнага героя, абудзіў думкі чытача.

6) На прыкладзе Перавозчыка (Шолаха) У. Караткевіч выкрывае ганебную з'яву здрадніцтва. Герой з болем прызнаецца прысутным на ладдзі ў сваёй здрадзе: прадаў Полацк кіеўскаму князю Уладзіміру. Слёзы, якія з'явіліся на вачах Шолаха пасля песні Вылівахі, сведчаць пра духоўнае ачышчэнне палачаніна — ён становіцца відушчым. Перавозчык перажывае ўласную здраду, якая прынесла няшчасці Полацку. Прызнацца людзям у сваёй здрадзе, хутчэй за ўсё, яго прымусілі пачутая ў апраметнай песня, ззянне кветкі шыпшыны і пытанне Вылівахі: "Хто ты, каб зычыць гэткае страшнае?".

Пасля вусных адказаў вучняў — прадстаўнікоў кожнай з мікрагруп, настаўнік прапануе старшакласнікам заключныя пытанні і заданні.

Вызначце тэму і ідэйны змест аповесці. Як вы разумееце сэнс яе назвы?

Ці згодныя вы з думкай беларускага літаратуразнаўцы Анатоля Вераб'я адносна загалоўка твора? Чаму? "Ладдзя Роспачы — гэта Беларусь, якая, пераадольваючы змрок забыцця, бяспамяцтва і жахі апраметнай, уваскрасае і адраджаецца. Ад смерці і знікнення яе ратуе Гервасій Выліваха — жыццялюб, мастак (ён не расстаецца з лютняй і ў царстве Смерці), абаронца людзей і шчыры патрыёт роднай зямлі. У. Караткевіч сцвярджае, што любоў, цярпенне, смех і жартаўлівасць дазволілі беларускаму народу выстаяць у самых неспрыяльных умовах".

Гэтае выказванне пажадана запісаць у сшыткі па літаратуры.



Многія радкі аповесці з'яўляюцца афарыстычнымі. Зачытайце і выкажыцеся наконт іх зместу.

Дома вучні маглі выпісаць наступныя цытаты: "Людзі бываюць бруднейшыя за свінню і чысцейшыя за анёла. Дабрэйшыя за жыццё і ў сто разоў страшнейшыя за смерць", "Чалавек носіць сваё неба з сабою" або яшчэ: "мужчыны подлы народ, але няма нікога падлейшага за жанчын" і «...чалавек толькі тады чалавек, калі ён дзёрзка рве панылае наканаванне і плюе на "спрадвечны " закон».

Каб праілюстраваць багацце пісьменніцкай мовы, настаўнік прапануе зачытаць загадзя па-дабраныя пісьменніцкія азначэнні вобраза Смерці.

Уважлівыя чытачы абавязкова назавуць каля дзесятка сінонімаў. Гэта — Курносая, Бязвокая, Кума, найвялікшая ўладарка сусвету, вышэйшая і халодная істота, Каралева Смерці, гора і няшчасце Рагачова, бязвокая дрэнь.

Завяршыць заключныя заняткі можна настаўніцкім ці вучнёўскім невялікім паведамленнем пра прататып Гервасія Вылівахі. Ім мог быць і рагачовец-асілак, пра якога Караткевіч згадвае ў нарысе "Зямля пад белымі крыламі". Гэты чалавек "калісьці ў Рагачове, на спрэчку, пазносіў у адно месца дзесяць дванаццаціпудовых якараў з баржаў і пераблытаў іх лапамі так, што пасля куча людзей з гэтых лайбаў ледзь разблыталі, каб кожнаму забраць свой".

Прататыпам галоўнага героя мог быць і дзядзька Уладзіміра Караткевіча Ігар Васілевіч Грынкевіч, які, як ужо адзначалася ў пачатку ўрока, быў жыхаром Рагачова і славіўся рэдкім та-лентам апавядальніка.

У вобразе Гервасія Вылівахі пісьменнік мог адлюстраваць таксама і рагачоўца Зміцёра Дора-хава, якога ў лісце да Янкі Брыля ахарактарызаваў як чалавека, які строіць "смешачкі, начальству і мешчаноце жыць не дае". Ліст датуецца 26 ліпеня 1964 г, калі і пісалася аповесць.

Закончыць урок пазакласнага чытання па творы Уладзіміра Караткевіча можна падагульняльным пытаннем: Якія жыццёвыя ўрокі можа ўзяць сённяшняя моладзь з абмеркаванай аповесці Уладзіміра Караткевіча "Ладдзя Роспачы”?




3.2. Тэхналогія педагагічных майстэрняў (французская). Майстэрня па аповесці Уладзіміра Караткевіча «Сівая легенда” ў 9-ым класе. Урок пазакласнага чытання
Пасля вывучэння тэмы «Уладзімір Караткевіч. "Дзікае паляванне караля Стаха"» праграмай рэкамендавана правесці ўрок пазакласнага чытання па аповесці "Сівая легенда" (1960). На нашу думку, на гэтых занятках варта выкарыстаць метады, прыёмы і формы працы паводле тэхналогіі педагагічных майстэрняў.

Гэтую тэхналогію таксама называюць французскай, бо яна распрацаваная ў Францыі прадстаўнікамі плыні "Французская група новай адукацыі". Псіхолагі названага руху лічылі, што ўдасканаліць любое грамадства можна толькі пры ўмове карэнных зменаў у адукацыі. Яны былі перакананыя ў тым, што кожны чалавек здольны здабываць веды самастойна, але асабліва ў сумесным пошуку. Педагог-майстар павінен прадумаць і арганізаваць ход заняткаў такім чынам, каб кожны вучань праз асабісты вопыт і даследаванні быццам сам адкрываў веды.

Найбольш важныя і неабходныя прынцыпы эфектыўнай пабудовы педагагічнай майстэрні:

1) абавязковае стварэнне педагогам атмасферы шчырасці, добразычлівасці і сутворчасці на ўсіх этапах урока;

2) майстар павінен звяртацца да асабістых пачуццяў школьніка, абуджаць яго персанальную зацікаўленасць у вывучэнні тэмы;

3) на працягу заняткаў не ацэньваць працу вучня, а на апошнім этапе даць яму мажлівасць самому ацаніць сябе;

4) пажадана чаргаваць індывідуальную працу падлеткаў з калектыўнай, даць ім права выбару відаў дзейнасці;

5) педагогу важна не спяшацца адказваць самому на пастаўленыя пытанні, бо галоўнае — не так вынік, як сам працэс пошуку ведаў;

6) неабходна дамагацца роўнасці ў адносінах паміж школьнікамі і настаўнікам.

Звычайна на ўрокі па тэхналогіі педагагічных майстэрняў адводзіцца ў сярэднім дзве гадзіны, але, улічваючы рэальныя магчымасці педагога і змест сучаснай праграмы па беларускай літаратуры, паспрабуем паказаць сутнасць методыкі ў межах сарака пяці хвілін на асноўных структурных этапах гэтай тэхналогіі.

Вынікам урока па аповесці "Сівая легенда" павінна стаць разуменне дзевяцікласнікамі аўтарскай ідэі ў творы — асуджэнне дэспатызму, жорсткасці, рэнегацтва і ўслаўленне найлепшых рысаў беларускага характару ў вобразе галоўнага героя — шляхціца Рамана Ракутовіча; раскрыццё мастацкай вартасці аповесці і яе сімволікі.

Урок пазакласнага чытання варта пачаць (не аб'яўляючы яго тэмы, задач і этапаў) з індукцыі ("навядзення") удзельнікаў на тэму ці праблему, якую ўзняў пісьменнік у мастацкім творы. Выклікаць у вучняў эмацыйны настрой, пачуцці, асацыяцыі, якія б спрыялі ўдумліваму стаўленню да прадмета абмеркавання, — асноўная задача першага этапа. Для гэтага можна выкарыстаць адпаведную мелодыю, песню, уступнае слова педагога-майстра, прачытаны верш, тэкст, фразу, пытанне з мэтай асэнсавання загалоўка мастацкага твора, а таксама фотаздымкі, малюнкі, ілюстрацыі, прадметы і інш.

Удалым індуктарам можа стаць мастацкае чытанне заключнай сцэны аповесці — "Сустрэча закаханых Рамана Ракутовіча і Ірыны на замкавым двары" (пачынаючы ад слоў "Ударыў недзе першы далёкі ўдар звана" да радка "і твар ваяўніка плакаў без слёз").

Пасля паўзы настаўнік пачынае ажыццяўляць другі этап урока-майстэрні — самаканструкцыю, што скіроўвае вучняў на індывідуальную працу па стварэнні гіпотэзы, тэксту, малюнка, праекта, на пошук вырашэння, адказу.

Выкладчык прапаноўвае вучням у сшытку па літаратуры абвесці ручкай сваю далонь і на кожным графічным пальцы ў адзін радок запісаць пачуцці (магчымы розныя часціны мовы), якія ўзніклі пад час слухання ўрыўка. У асацыяцыйны рад, верагодна, патрапяць словы "страх", "боль", "нянавісць", "трывога", "шкадаванне", "радасць" і інш. Кожны вучань зачытвае запісаныя ім словы і дапаўняе гэты рад іншымі, названымі астатнімі ўдзельнікамі майстэрні. Такое заданне ўключае дзевяцікласнікаў у творчы працэс, які прымушае ў дадзеным выпадку зразумець трагізм таго, што адбылося з закаханымі. Потым майстар просіць перачытаць яшчэ раз запісанае, а адно слова, самае галоўнае і важнае, запісаць у цэнтры далоні.

3 мэтай вывучэння ўспрымання вучнямі самастойна прачытанай аповесці настаўнік прапаноўвае прыгадаць на галоўнае слова эпізоды, якія выклікалі ў чытачоў гэтае пачуццё, і расказаць пра ўражанні пасля прачытання твора.

Вусныя адказы даюць выкладчыку мажлівасць пераканацца, наколькі добра дзевяцікласнікі ведаюць змест аповесці "Сівая легенда". Школьнікі адзначаюць, што душэўныя пакуты і просьбы нобіля Рамана Ракутовіча, выказаныя Аляхно Кізгайлу, каб той вызваліў Ірыну, выклікаюць шкадаванне і спачуванне; напад паўстанцаў на кісцянёўскі замак — радасць і трывогу; бойка Рамана з Кізгайлам — пачуццё хвалявання за жыццё лірычнага героя.

Супярэчлівыя думкі і пачуцці вучні могуць выказаць пры абмеркаванні сцэны размовы пані Любкі з Ракутовічам, а потым і з Ірынай: адны спачуваюць першай з-за яе няспраўджанага кахання, другія спрабуюць аргументаваць сваю нянавісць да пані, трэція ацэньваюць вернасць усіх герояў каханню. Практычна ўсе ўдзельнікі майстэрні выказваюць боль і трывогу, калі згадваюць эпізод пакарання закаханых Рамана і Ірыны пасля суда.

Наступныя два этапы педагагічнай майстэрні — сацыяканструкцыя і творчасць — зыходзячы з задач гэтага ўрока буцуць аб'яднаны. Вучнёўскі калектыў трэба арганізаваць у міні-каманды ці майстэрні, дзе стварэнне гіпотэз, малюнкаў, праектаў, пошук адказаў ажыццяўляюцца ў пары, у групе з трох-пяці чалавек ці індывідуальна. Колькасць міні-групаў звычайна залежьць ад колькасці запланаваных выкладчыкам заданняў. Пры наяўнасці больш за дваццаць удзельнікаў майстэрні варта на пэўнае заданне фармаваць два-тры міні-калектывы, якія ў працэсе ўрока будуць дапаўняць адзін аднаго.

Кожнай групе школьнікаў майстар дае заданне, запісанае на асобных картках ці на дошцы.

Першай групе, назавем яе ўмоўна майстэрняй "гісторыкаў", прапаноўваецца вызначыць час і месца падзей, асаблівасці эпохі, апісаныя ў "Сівой легендзе".

Другой — "тэатральных дзеячаў" — даецца наступнае заданне: «Як вядома, аповед у творы "Сівая легенда" вядзецца вуснамі швейцарца Канрада Цхакена, які дзевяць гадоў пражыў на Беларусі як наёмны ваяр. Безумоўна, за такі час у яго склаліся свае ўражанні і думкі пра характар беларускага народа. На аснове старонак твора складзіце дыялог з героем-апавядальнікам на гэтую тэму і праінсцэніруйце яго перад аднакласнікамі».

Трэцяй — "літаратурным крытыкам" — прапанавана даць сціслую характарыстыку галоўнаму герою Раману Ракутовічу на аснове яго выказванняў у найбольш значных эпізодах.

Чацвёртая майстэрня — "ваенных тактыкаў і стратэгаў" — выконвае такое заданне: «Адметнасць сюжэта аповесці "Сівая легенда" — падрабязны паказ У. Караткевічам батальных сцэнаў штурму, абароны і захопу замка ў Кісцянях. На дошцы ці на аркушы паперы намалюйце ўмоўнымі знакамі карту ходу бітвы паўстанцаў і абаронцаў крэпасці. Якія вашы высновы пасля аналізу баталіі?»

Апошнюю групу складаюць адораныя школьнікі — "мастакі-ілюстратары". Настаўнік просіць стварыць на аркушы два партрэты Рамана Ракутовіча (у барвяным плашчы на белым кані пасля бою і на замкавым двары ў Магілёве), а таксама партрэт пакаранай Ірыны.

Як паказвае практыка, рабіць карту бою і партрэты мастацкіх вобразаў у час правядзення майстэрні не пажадана: гэтая праца патрабуе значнага часу, творчага настрою, фантазіі і цішыні. Таму выкладчыку літаратуры варта загадзя даць вучням мажлівасць выканаць гэтыя заданні дома, напярэдадні ўрока пазакласнага чытання.

Выкананыя праекты і ілюстрацыі мацуюцца на дошцы для агляду і абмеркавання. Кожная вучнёўская група дэманструе і абараняе свой праект, творчае заданне. Гэтыя справаздачныя этапы ў тэхналогіі называюцца сацыялізацыя і афішаванне. Ідэальны варыянт абароны праекта той, у якім удзельнічаюць усе члены групы. Астатнія вучні ўважліва слухаюць, пры неабходнасці задаюць пытанні і ў сшытках па літаратуры занатоўваюць свае пачуцці і ўражанні.

Прывядзем для ўзору некаторыя праекты-адказы на прапанаваныя вышэй заданні.

Праект майстэрні "гісторыкаў" можа быць пададзены як асобным вучнем, так і ўсім міні-калектывам.

Падзеі, апісаныя ў аповесці "Сівая легенда", адбываюцца на Магілёўшчыне, непадалёк ад Быхава, у кісцянёўскім замку, а напрыканцы твора — і ў самім Магілёве на пачатку ХVІІ ст., пасля Люблінскай (1569) і Брэсцкай (1596) уній. Гэта быў трагічны для Белай Русі час. Пасля аб'яднання Польскага Каралеўства і Вялікага княства Літоўскага ў нашай краіне ўзмацняўся ўплыў каталіцтва, а беларуская мова і культура захлыналіся ад паланізацыі. На тэрыторыі заходняй часткі Беларусі пачалі інтэнсіўна ўзводзіць касцёлы, замкі, абарончыя збудаванні. Рэакцыяй на ўсё гэта сталі стыхійныя выступленні простых людзей супраць прыгнятальнікаў і іх наймітаў. У размове нобіля Аляхно Кізгайлы з наёмным капітанам Канрадам Цхакенам згадваецца смута ў Віцебску. Як вядома з гісторыі, гаворка ідзе пра паўстанне сялян і шляхты 1623 г, накіраванае супраць сацыяльнага і нацыянальна-рэлігійнага ўціску. Рэлігійны прымус адбіўся і на маладой сям'і Кізгайлаў. "Сам гаспадар, — пісаў У. Караткевіч, — таксама быў свежы католік, а жонка яго, Любка, заставалася праваслаўнай".

У аповесці дзейнічаюць і рэальныя асобы першай паловы XVII ст. — нобіль Раман Грынка з Ракутовічаў, пад кіраўніцтвам якога быхаўскія сяляне змагаліся супраць уціску магнатаў і іх прыслужнікаў, палітычны дзеяч, прыхільнік уніяцкай ідэі Леў Сапега, Дэспат-Зяновіч і князь Друцкі.

Адзначана ў творы і тое, што горад Магілёў яшчэ не страціў магдэбургскага права, паводле якога гараджане вызваляліся ад феадальных павіннасцяў, што давала ім магчымасць займацца ра-месніцтвам, гандлем і земляробствам. Жыхары маглі выбіраць гарадскі орган улады — магістрат, а таксама суд.

Праект “тэатральных дзеячаў" пабудаваны на аснове выказванняў героя-апавядальніка Канрада Цхакена (дзевяцікласнікам трэба падабраць урыўкі з твора і прыдумаць да іх пытанні).

Непасрэдна перад пачаткам абароны гэтага праекта настаўнік прапаноўвае вучням усяго класа заданне: вызначыць і занатаваць рысы характару беларускага народа, найбольш ярка выяўленыя ў выказваннях іншаземца.

Летапісец. Паважаны Канрад, Вы пражылі на Беларусі дзевяць гадоў. Што Вы думаеце пра бела-русаў?

Канрад Цхакен. «Так, я жыў сярод іх дзевяць год, часам пачынаў нават думаць па-белару-сінску, а ўсё ж ведаў іх ненашмат лепей, чым у першы дзень.

Яны будуць крычаць: "Воўк вырваўся з логава" і ніколі не зробяць ласкі толкам растлумачыць, што здарылася, каб добры хрысціянін зразумеў іх. Як быццам гэта наш абавязак — разумець іхнія тропы і іншасказы... Крый божа, калі сярод іх з'явіцца першы паэт — яны затопяць вершамі ўвесь свет і нікому не дадуць спакою.

Яны трацяць шалёныя грошы на цэлы табун загадзя асуджаных коней — і пакідаюць пад'ёмны мост апушчаным.

Іхнія старыя крэпасці, як Смаляны, Ворша, Магілёў, — страшныя. Я не згадзіўся б абараняць іх нават пад пагрозай пазбаўлення раю (я ўсё адно, бадай што, туды не траплю), нават калі б мне плацілі не пяцьдзесят талераў, а сто. Сапраўды, каб выстаяць за такім плотам, патрэбна вялікая мужнасць і вялікая легкадумнасць. А яны не толькі выстойваюць, але і наносяць страты ворагу.

Яны ўмудрыліся, седзячы ў гэтых быдлячых загонах, адбіцца ад татар і сто год, абяскроўленыя, супраціўляліся Літве — гэтага досыць».

Летапісец. У сваім жыцці Вы мелі непасрэдныя стасункі з найбольш радавітай часткай бела-рускага магнацтва — нобілямі. Што можна сказаць пра іх сэнс жыцця?

Канрад Цхакен. "Нобілі — самыя знатныя і самыя паважаныя народам людзі на гэтай зямлі. Яны не проста маюць дрэва продкаў, яны вядуць яго ад якога-небудзь слаўнага чалавека.

Іхні закон гонару: кожнае пакаленне павінна прымножыць славу гэтага продка сваімі дзеяннямі. Таму большасць з іх вызначаецца справядлівасцю, шчырым норавам і неўтаймаванай адвагай у баі.

Гэтыя тры добрыя якасці — я заўсёды казаў гэта — зусім не садзейнічаюць працвітанню. Таму гэта парода належыць да ліку выміраючых. Зніклі нашчадкі князя Вячкі, няма прамых нашчадкаў Андрэя Полацкага, нястомнага ворага Крэўскай уніі. Іх забылі. I па заслузе — няма чаго геройстваваць. Чалавек створаны на тое, каб пладзіцца, а не на тое, каб знішчаць сябе. Які толк у тым, што іх імёны занесены ў які-небудзь гарадзельскі прывілей або першы статут, калі носьбітаў гэтых імён не засталося на зямлі".

Летапісец. Як ваяру Вам даводзілася часта бачыць смерць людзей розных нацыянальнасцяў, у прыватнасці і беларусаў. Чым вылучаюцца яны ў апошнія хвіліны жыцця?

Канрад Цхакен. "Паміраюць спакойна — за іх заступаецца Божая маці, — так спакойна, быццам у іх шчырыя сяброўскія адносіны і з богам і з чортам. I мне здаецца, што яны не вераць у тое і ў другое".

Летапісец. У чым, на Вашу думку, заключаецца шчасце беларусаў?

Канрад Цхакен. "Тутэйшым людзям мала трэба: толькі штодзённая луста хлеба з салам, гарэлка на свята. I яшчэ дабрата. Калі з імі добры — яны зробяць усё. Нават калі не будзе сала і гарэлкі, толькі павага".

Пасля інсцэніроўкі, у час франтальнай гутаркі, дзевяцікласнікі адзначаюць найлепшыя рысы характару беларускага народа: смеласць, адданасць справе, справядлівасць, дабрыню і павагу да іншых людзей. Усё пералічанае можна аб'яднаць у адно ёмкае паняцце — чалавечнасць. Практычна ўсе ўдзельнікі выказваюць пачуцці захаплення і гонару за свой народ.

Справаздача майстэрні "літаратурных крытыкаў" можа быць прадстаўлена таксама ўсімі членамі. Кожны ўдзельнік называе адну-дзве найбольш значныя рысы характару Рамама Ракутовіча і аргументуе прыкладамі з прачытанай аповесці.

У гісторыі пра закаханых, якую расказаў герою-апавядальніку Канраду Цхакену нейкі поп, і потым, на працягу ўсёй аповесці, у нобіля Грынкі яскрава выяўляюцца такія рысы характару, як настойлівасць у дасягненні мэты і вернасць у каханні да Ірыны. Два разы Раман асабіста прасіў і маліў Аляхно Кізгайлу адпусціць дзяўчыну яму ў жонкі, нягледзячы на іх сацыяльную няроўнасць.

Нянавісць да панства не засляпіла вочы "мужыцкаму цару" пасля штурму замка: ап'янёны пе-рамогай, ён праявіў літасць да наёмных ваяроў-іншаземцаў і да нобіля Аляхно Кізгайлы, пакуль апошні сам не напрасіўся на паядынак, што закончыўся яго смерцю. Праўда, прынцыповым Ракутовіча бачым у адносінах да астатніх ворагаў, пераважна з беларускай шляхты, калі ён загадаў некаторых з іх "пусціць пад корань", хоць добра ведаў, што сам асуджаны ўладамі на смерць за кіраўніцтва паўстаннем.

Справядлівым можна назваць галоўнага героя за яго загад не знішчаць і не рабаваць замак Кіз-гайлы, а ўсю маёмасць падзяліць пароўну паміж усімі мужыкамі і іх сем'ямі.

Вернасць нобіля свайму народу, бацькаўшчыне мы заўважаем, калі асэнсоўваем прамоўленыя ім словы: "Мужык — станавы хрыбет усяму. А вы яго ў пекла ўвергнулі... Ты ці многа разумееш у гонары? Ваш гонар у Варшаве Жыгімонту пяткі лізаў. Ваш гонар адзінаверцаў маскоўскіх пад Воршай разграміў і пакуты ім чыніў смяротныя. Ваш гонар сваіх беларусаў на прэнг вешае. Да чаго вы народ русінскі, божы народ, давялі ў подласці сваёй? Дзеў на чужацкі ложак шпурнулі. Краіну ўсю! Слёзы яе вам сэрца не абцяжарваюць?! Веру змянілі, хрыстапрадаўцы! Народ прадалі, гандляры! Сваімі рукамі пятлю на яго звілі ды самі і надзелі. Ва ўніжэнні, ва ўціску ён небу вапіе, а вы лікуеце! <...> Я дваран здрадзіў, а ты здрадзіў край. Мне гарэць, а табе пакі. Ды мне, можа, яшчэ і даруе пан Бог, бачачы, што скроні ў мяне ад мучэнняў сівеюць. А табе — няма літасці".

У сцэне размовы ў бібліятэцы Рамана Ракутовіча з пані Любкай Кізгайлай маладая жанчына шчыра прызналася і ў сваім каханні да яго. Можна было пакараць грэшніцу, але ён і тут гуманны: "Другая ніколі ў такім не сазналася б. Адна ты... Таму і не магу я цябе ненавідзець. I калі што перашкодзіла б мне цябе кахаць, дык не гэта тваё прызнанне".

3 канцоўкі аповесці мы даведаліся, што панскае войска разбіла палкі мяцежнікаў, але самога кіраўніка доўга не маглі схапіць. "Амаль ніхто не здаваўся, а астатнюю, большую, частку Раман выпусціў сваім целам: паставіў умову, што здасца, калі іх адпусцяць.

I здаўся. Пасля гэтага кінуліся лавіць адпушчаных уцекачоў, ды куды там". Такім чынам, "мужыцкага цара" можна назваць клапатлівым і самаахвярным.

Такая рыса характару, як мужнасць, яскрава выяўляецца ў сцэне пакарання Ракутовіча і Ірыны на дварцовай плошчы ў Магілёве. Кат адсек герою правую руку вышэй кісці, а на левай пакінуў толькі мезены і безыменны пальцы. Але гэтыя здзекі не зламілі героя.

На аркушы паперы ці на дошцы ўдзельнікі майстэрні “ваенных тактыкаў і стратэгаў" прадстаўляюць загадзя падрыхтаваную карту штурму, абароны і захопу кісцянёўскага замка. Яны павінны тапаграфічнымі знакамі пазначыць названыя ў адпаведным эпізодзе лес, узгорак, лагчыну, вал, Кізгайлаў замак, размяшчэнне абедзвюх армій і асабліва падрабязна апісаць расстаноўку мужыцкага войска. Вусны аповед вучняў мае на мэце паказаць майстэрства падрыхтоўкі і вядзення бою, мужнасць і мудрасць Рамана Ракутовіча як военачальніка і раскрыць прычыны паражэння арміі даволі вопытнага ў вядзенні вайны капітана Канрада Цхакена.

3-за дыму абаронцы замка не заўважылі, як з лагчыны, зусім блізка ад муроў, нечакана выпаўзла дваццаць мужыцкіх вазоў з дзіўным рыжым сенам. Капітан Цхакен, разважаючы пра незвычайнае з'явішча, спазніўся своечасова знішчыць гарматамі гэтыя вазы. I ў выніку абедзве брамы замка Аляхно Кізгайлы згарэлі. Вал перад крэпасцю з-за няхваткі ваяроў таксама не быў абаронены. Гэта і стала першай сур'ёзнай памылкай абаронцаў, бо ўзнікла нечаканая пагроза замку і знікла перашкода для ворага патрапіць у яго.

Раззлаваны капітан Цхакен зрабіў яшчэ адну недаравальную памылку, калі паслаў на вараных конях сваіх кірасіраў на невялікі натоўп узброеных абы-чым паўстанцаў з асаднымі доўгімі лесвіцамі. Як потым выявілася, гэта была запланаваная падсадка, праз якую чорны конны атрад пасля быў цалкам знішчаны конніцай мяцежнікаў.

Сілы абодвух войскаў па колькасці ваяроў сталі няроўнымі. Пасля аблогі замак быў узяты мужыкамі пад кіраўніцтвам "барвянога ўладара і ваяўніка". "Чорт бы пабраў гэтага мужыцкага караля! — злосна праклінаў Ракутовіча наёмны капітан Канрад Цхакен. — Ён ваяваў зусім не па правілах. Праўдзівей, не па тых правілах, па якіх ваююць ва ўсім свеце. I не зразумела, па якіх".

Пасля гэтага выступлення выкладчык прапаноўвае дзевяцікласнікам назваць і запісаць рысы характару Рамана Грынкі, выяўленыя ў батальнай сцэне.

Кульмінацыйны момант педагагічнай майстэрні — этап "разрыву", на якім з'яўляецца новае бачанне, азарэнне. Удзельнікі павінны адчуць недахоп ведаў, унутраны эмацыйны канфлікт, што ў далейшым скіроўвае на паглыбленне ў праблему, на пошук адказаў, на зверку набытых ведаў з літаратурнымі крыніцамі. На дадзеным этапе можна выкарыстаць і "падказкі" — інфармацыю, якая будзе дадзена вучням, калі ў гэтым ёсць патрэба.

Далей, пасля афішавання першага партрэта "барвянога ваяўніка" (на белым кані), майстар прапаноўвае класу паслухаць аўтарскас мастацкае апісанне Рамана Ракутовіча.

"Конь мерна ступаў паміж целамі, і капыты звонка білі аб камень. Белы конь з залацістымі ва-чыма. А гэты сядзеў на ім як уліты. Бачыў я грыву непаслухмяных і бліскучых попельных валасоў, што адлівалі золатам, ёмісты чэрап з вялікім ілбом, цвёрда сціснуты вялікі рот, жорсткія жаўлакі на шчоках, прамы і крыху кірпаты нос.

Аблічча, што наганяе жах. Але жахлівей за ўсё былі вочы, незразумелыя па колеру, то шэрыя, то сталёвыя. То залацістае ў ім прамільгне, то нават трохі зялёнае, раз'юшанае. Доўгія, светлыя, незразумелыя вочы.

I гэта галава была закінута назад, бы ў нязмернай гардыні, а жылістая рука ўладна сціскала павады. І конь адчуваў гэтую руку і ішоў паслухмяна, дрыжучы кожнай жылкай, касавурачы шалёным вокам і стрыгучы вушамі”.

Вучні адказваюць на пытанне: сімвалам чаго выступае ў аповесці Раман Ракутовіч? Майстар побач з партрэтам галоўнага героя кнігі прымацоўвае "падказку": выяву старажытнабеларус-кага герба "Пагоня" і бел-чырвона-белага сцяга. Супрацьлеглыя ўражанні выклікае ў вучняў кантраст згаданага партрэта з партрэтамі знявечаных пасля суда ў Магілёве закаханых Рамана і Ірыны. Выкладчык задае пытанне: чаму менавіта так пакаралі суддзі галоўных герояў (юнаку адсеклі кісці рук, а дзяўчыну асляпілі), што сімвалізуе гэтае пакаранне?

У падмацаванне зробленых вучнямі высноваў майстар можа працытаваць урывак з артыкула даследчыка літаратуры Анатоля Вераб'я: «Аповесць насычана патрыятычнай сімволікай. Так, Раман выступае нібы казачны волат-асілак. У ягоным апісанні як вершніка на белым кані, апранутага ў барвяны плашч са старадаўнім двухручным мячом у руцэ, увасобіліся святыя для мастакоўскага сэрца герб "Пагоня" і бел-чырвона-белая старажытная беларуская сімволіка. І потым, калі паўстанне пацярпела паражэнне, на гэтай, як піша У. Караткевіч, "Богам праклятай, лютай, грэшнай зямлі", ганьбаваліся і былі пакараны і сам вершнік, змагар і абаронца людзей, і ягоныя меч і шчыт, і ягоная каханая, якая ўспрымаецца як дзяўчына і як сімвал Беларусі.

У аповесці "Сівая легенда" асуджаецца дэспатызм, жорсткасць і рэнегацтва. Асабліва трагічна паказана пакаранне Ракутовіча і яго каханай Ірыны <...> якія не здрадзілі свайму пачуццю. Нельга не далучыцца да заключных слоў, сказаных Цхакенам: "Божа, злітуйся над зямлёю, што нараджае такіх дзяцей". Так пранікнёна і балюча сказаць пра аслепленую і абязручаную Беларусь мог сапраўдны талент”.

Настаўнік прапаноўвае дзевяцікласнікам паразважапь над сэнсам заключных слоў аповесці, якія сказаў герой-апавядальнік, калі назіраў за сустрэчай скалечаных Рамана і Ірыны, і адказаць на пытанне: якіх "такіх дзяцей" капітан меў на ўвазе?

Адказам могуць паслужьшь названыя школьнікамі рысы характару абодвух літаратурных вобразаў: "такіх — гэта значыць стойкіх, цвёрдых воляю, цярплівых, мэтанакіраваных і — самае галоўнае — верных адно аднаму ў каханні, якое здолелі зберагчы і пранесці праз неймаверныя пакуты і выпрабаванні".

Такім чынам, на этапе "разрыву" як бы замыкаеыца кола ходу ўрока-майстэрні па аповесці "Сівая легенда": ён пачаўся з мастацкага чытання ўрыўка пра трагічны эпізод сустрэчы Рамана і Ірыны і заканчваецца гэтай сцэнай, але ўжо асэнсаванай з пункту погляду літаратуразнаўцы.

Потым майстар скіроўвас ўвагу вучняў на самае першае, запісанае ў цэнтры далоні галоўнае слова, якім яны выказалі сваё ўражанне ад прачытанага, і прапаноўвае, калі ў гэтым ёсць неабходнасць, замяніць яго іншым.

Закончыць педагагічную майстэрню методыка рэкамендуе рэфлексіяй — апошнім этапам гэтай тэхналогіі. Рэфлексія — зварот "назад", усведамленне і асэнсаванне кожным удзельнікам уласнай дзейнасці. Настаўнік просіць вучняў выказаць пачуцці, уражанні і заўвагі, якія ўзніклі ў працэсе заняткаў. Гэтыя выказванні — карысны матэрыял для выкладчыка, для ўдасканалення наступнай майстэрні і наогул для далейшай педагагічнай працы.



: files
files -> Конкурс журналісцкіх матэрыялаў "твой стыль"
files -> Кроніка грамадскага жыцця Гарадзеншчыны ад грамадскага аб’яднання “Цэнтр “Трэці сектар”
files -> Праграма Artes liberales 2013 (12–28. 02)
files -> Культурная праграма Першага нацыянальнага форуму “Музеі Беларусі”
files -> Штомесячны агляд эканомікі беларусі
files -> Пазакласны занятак па музыцы. Калейдаскоп дзіцячых фальклорных гульняў
files -> Паводле лірычных твораў А. С. Пушкіна мы іграем пушкіна
files -> 18 кастрычніка 2012 г. 1522 Аб узнагароджанні Ганаровай
files -> Клубы і аматарскія аб’яднанні Назва бібліятэкі


  1   2   3   4


База данных защищена авторским правом ©vuchoba.org 2019
звярнуцца да адміністрацыі

    Галоўная старонка